Top Banner
Ankara Üniversitesi Rektörlügü Yayınları: 262 HEKATOMNİDLER ÖNCESİNDE KARİA MİMARİSİ Abdulkadir Baran Ankara 2010 DOI: 10.1501/ankara-6455 http://acikarsiv.ankara.edu.tr/browse/6455/
342

HEKATOMNİDLER ÖNCESİNDE KARİA MİMARİSİ

Feb 11, 2017

Download

Documents

trandat
Welcome message from author
This document is posted to help you gain knowledge. Please leave a comment to let me know what you think about it! Share it to your friends and learn new things together.
Transcript
  • Ankara niversitesi Rektrlg Yaynlar: 262

    HEKATOMNDLER NCESNDE KARA MMARS

    Abdulkadir Baran

    Ankara 2010

    DOI: 10.1501/ankara-6455

    http://acikarsiv.ankara.edu.tr/browse/6455/

  • II

    NSZ

    Bu almann gereklemesinde katk salayan kii ve kurumlarn banda bu konuyu sememi neren ve hibir zaman yardmn esirgemeyen deerli hocam Prof. Dr. Orhan Bingle teekkrlerimi sunarm. Ayrca Ankara niversitesi Klasik Arkeoloji Anabilim dalndaki tm deerli hocalarm ve arkadalarma yardmlar, yol gstericilikleri ve olumlu desteklerinden dolay minnet borluyum.

    Arazi almalar Kltr Varlklar ve Mzeler Genel Mdrl tarafndan verilen renci almas izinleriyle 20022005 arasnda gerekletirilmitir. lgili mzelerin personeline almalar srasnda gstermi olduklar kolaylklardan dolay minnettarm. Ayrca arazi almalarm srasnda byk yardmlarn grdm ahin Gm, Ufuk rtk ve Esra Kocabaoluna kran borluyum.

    2002 yl arazi almalar Antalyada bulunan Suna-nan Kra Akdeniz Medeniyetleri Aratrma Enstits tarafndan desteklenmitir. Bu masrafl arazi almalarndan birisindeki ykm hafifletmi olmalar sebebiyle kendilerine teekkr ederim. 2002 ylndan itibaren Trkiye Bilimler Akademisi tarafndan dzenlenen Yurtii-Yurtd Btnletirilmi Doktora Burs Program erevesinde desteklenmi olmam sebebiyle kuruma byk teekkr borluyum. Bu burs yardmyla tez almasnn bir blm sve Uppsala niversitesinde Prof. Dr. Pontus Hellstrm ve Do. Dr. Lars Karlsson denetiminde srdrlmtr. Bu evrede iki ay sre ile Roma sve Arkeoloji Enstitsnde allmtr. Misafirperverlikleri ve ksmi maddi yardmlar nedeniyle Uppsala niversitesi Arkeoloji Blm ve Roma sve Arkeoloji Enstitsne teekkr ederim.

    Tm aileme sonsuz teekkrlerimle

  • III

    METNDE GEEN KISALTMALAR

    bk. : Baknz

    cm : santimetre

    iz. : izim

    Der. : Derinlik

    Env.Nu. : Envanter Numaras

    Gen. : Genilik

    km : Kilometre

    kr. : Karlatrnz

    m : metre

    M : Milattan nce

    MS : Milattan Sonra

    n. : dipnot

    Nu. : Numara

    vd. : ve dierleri

    Yk. : Ykseklik

    yy. : yzyl

    Yap Elemanlar in Yaplan Ksaltmalar:

    A. : Aritrav

    AB. : Aiol Balk

    AntB. : Anta Bal

    D. : Di Blou

    F. : Friz Blou

    G. : Geison Blou

    B. : on Bal

    K. : Kaide

    SB. : Stun Boynu

    T. : Tambur

    TB. : Ta Blou

  • IV

    NDEKLER

    GR 1

    BLM I: Hekatomnidler ncesi Mimari Elemanlar

    I.1: Aiol Yap Elemanlar (AB) 8

    I.2: on Yap Elemanlar 21

    I.2.1: Kaideler (Speiralar) (K) 21

    I.2.2: Tamburlar (T) 25

    I.2.3: Stun Boyunlar (SB) 32

    I.2.4: on Balklar (B) 44

    I.2.5: Anta Balklar (AntB) 64

    I.2.6: Aritrav (A) 71

    I.2.7: Frizler (F) 73

    I.2.8: Ta Bloklar (TB) 79

    I.2.9: Di Sras Bloklar (D) 96

    I.2.10: Geison (G) 101

    BLM II: Hekatomnidler ncesi Yaplar

    II.1: Tanmlanabilen Yaplar 102

    II.1.1: Alazeytin, 30 numaral Yap (Heroon ?) 102

    II.1.2: Alazeytin, 31 numaral Yap (Altar ?) 105

    II.1.3: Halikarnassos, Apollon Tapna 107

    II.1.4: Labraunda, Zeus Tapna in antis Evresi 113

    II.1.5: Mylasa, Zeus Karios Tapna 119

    II.2: Elemanlarla Oluturulan Hipotetik Yaplar 137

    SONU 148

    KAYNAKA VE KISALTMALAR 160

    LEVHALAR LSTES 185

    LEVHALAR 201

  • 1

    GR

    Hekatomnidler ncesinde Karia Mimarisi adn tayan bu almada Anadolunun gneybatsndaki Karia blgesinde youn mimari faaliyetlerin grlmeye balad Hekatomnidler dnemi ncesinde yaanan mimari geliimin incelenmesi amalanmaktadr. Bu amala tespit edilebilen mimari elemanlar daha nce tarihlendirilmi paralel rnekler nda tarihlendirilecek ve olas yaplarla balantlarnn tespit edilmesine allacaktr.

    Karia blgesinin olduka kkl bir gemie sahip olmasna karn mimari geliimi hakknda kapsaml bir yayn bulunmamaktadr. M 4. yy.da Maussolleion gibi olduka nemli bir mimari ant ina edebilmi olan blgede bu evreden ncesine ait mimari bir kalnt kesin olarak bilinmemektedir. Bununla birlikte farkl yaynlarda bahsedilmi olan mimari elemanlar blgede daha erkene uzanan bir mimari geliimin varlna iaret etmektedir. Bu nedenle mevcut verilerin yzey aratrmalar ile desteklenerek oaltlabilecei anlalmtr.

    Bu alma blgedeki mimari faaliyetin boyutu ve Karia blgesinin antik dnem mimarisinin geliimindeki olas rolnn aydnlatlmasn salayacaktr. Ayrca bu almann sonular, M 4. yy.da Kariada balayan ve Hellenistik dnem sonlarna kadar takip edilebilen onik ve/veya onia Rnesans1 olarak adlandrlan mimari yeniden douun kkeni ve gerekten bir yeniden dou mu yoksa sregelen bir gelenein canlan m olduu sorularnn cevaplanmasna da katkda bulunabilecektir.

    YNTEM

    Kapsam ve Snrlamalar

    alma konusunun zamansal st snr M 4. yy. balarndan itibaren Kariada Pers satrap olarak grev yapm olan Hekatomnos ve ardllarndan oluan Hekatomnid idaresinde2 grlen youn mimari faaliyetin

    1 M 4. yy.daki bu mimari faaliyet ilk olarak Noack (1910, 37 vd.) tarafndan onik Rnesans

    olarak tanmlanm ve daha sonraki almalarda da (Demangel 1933, 324 vd; Dinsmoor 1973, 216; Bammer 1972, 34 vd.; Bammer 1980, 275 vd.; Muss-Bammer 2001, 161) bu tanm kabul edilmitir. Bu terim on mimarisinin Arkaik dnem rnekleri temelinde yeni unsurlar ilave edilerek yeniden yaygn bir biimde kullanlmaya balam olduunu ifade etmektedir. Daha sonra ise, bu geliimin sadece mimariyi kapsamad ve kltrel anlamda da geriye dnler yaand gr temel alnarak onia Rnesans olarak tanmlanmtr (Pedersen 1994, 11 vd.). Bu evrenin en erken yaps olduu dnlen Labraunda Andron B yapsndan (Hellstrm-Thieme 1981, 58-74; Hellstrm 1994, 41) itibaren grlen mimari yenilikler ve eskiye dnlerin Hellenistik dnem ilerine dein takip edilebildii dnlmekle birlikte kesin tarihsel snrlar henz tespit edilememitir (Noack 1910, 37 vd.; Bammer 1980, 275 vd.; Pedersen 2001, 97 vd.; Baran 2002, 18 vd.; Pedersen 2004b, 409 vd.).

    2 Hekatomnidler dneminin tarihsel geliimi iin bk. Hornblower 1982; Ruzicka 1992; Baran 2002, 18 vd.

  • 2

    balangcdr3. Zamansal alt snr ise mimari elemanlarn tarihlenebildii en erken dnem olarak tespit edilmitir.

    almada incelenecek olan Karia blgesinin corafi snrlar tarih boyunca deikenlik gstermekle4 birlikte Anadolunun gneybat blmn oluturan antik Karia blgesinin genel kabul gren snrlar5 kuzeyde Byk Menderes ve gneydouda Dalaman ay tarafndan belirlenmektedir ve kydaki Kos ile dier kk adalar kapsamaktadr.

    Karia blgesinde kazlarak aa kartlm bu dneme tarihlenebilen yap kalnts bulunmamas sebebiyle mimari geliimin incelenebilmesi iin farkl alanlarda tespit edilebilen ve tarih verebilecek kstaslara sahip yap elemanlarndan yola klmtr. Blgede yaplm almalar sonucunda yaynlanan ya da ksmen tantlan rneklerin yan sra yaplan yzey aratrmalarnda tespit edilen yeni mimari elemanlar da kapsaml bir ekilde deerlendirilecektir. Mimari elemanlarn seiminde tarihlemede kullanlabilecek zelliklere sahip olmas temel alnmtr, ancak malzeme ve buluntu yeri benzerlikleri yardmyla dier mimari elemanlarla ilikilendirilebilen elemanlar da almaya dhil edilmitir.

    Mimari elemanlarn deerlendirilmesi sonucunda malzeme, tarih ve buluntu durumu asndan gruplandrlabilen elemanlarn yaplarla badatrlmas yoluna gidilecektir. Bu balamda antik kaynaklarn aktard bilgiler, epigrafik veriler ve kaz almalarnda elde edilen veriler kullanlacaktr.

    Yukarda deinildii gibi bu almada tarihlendirilebilir mimari elemanlar temel alnmtr. Bununla birlikte, pek ok yerleim ve kutsal alanda, incelenen dneme ait yaplardan bamsz olarak aa kartlm kk buluntular ile mimari olarak kesin bir bilgi bulunmayan yap kalntlar, tarihlendirilemeyen yap bloklar ve pimi toprak mimari elemanlar kapsam d tutulmutur. Ayn ekilde tarihlendirilmesinde kesin veriler tespit edilemeyen tahkimat sistemleri, teras dzenlemeleri ve tm mezar yaplar da kapsam d tutulmutur. Bylece olabildiince tartmalardan uzak kalnarak salam veriler nda hareket edilmesi salanmaya allacaktr.

    Snflandrma

    ki blmden oluan almann 1. blmnde incelenen mimari elemanlar Aiol ve on yap elemanlar olarak ikiye ayrlmlardr.

    Aiol yap elemanlar 8 adet pilaster balk ve bir adet kap konsolundan olumaktadr. Metin iindeki gndermelerde kolaylk salamas iin AB ksaltmas kullanlm ve elemanlar buluntu yerine gre alfabetik sralandrlmtr.

    3 Pedersen 1989, 9 vd.; Pedersen 1994a, 11 vd.; Pedersen 2001, 97 vd.; Hellstrm 1994, 36 vd. 4 Miletin bir zamanlar Karia kenti saylmas buna rnek gsterilebilir. (Greaves 2003, 103-

    104). Ayrca Karia satrapl, Hekatomnidler dneminde Karia dnda da baz yerleimleri kapsam olmakla birlikte bu yerleimlerde henz Hekatomnidlere verilebilecek bir yap kalnts tespit edilememitir (Hornblower 1982, 2-4).

    5 Strabon 12.7.2, 12.8.15; Bean 1971, 18 vd., Fig.1; zgnel 1979, 1; Flensted-Jensen 2004, 1108.

  • 3

    on dzenindeki mimari elemanlar yapdaki yerletirilme sralarna uygun olarak6 aadan yukarya doru takip eden bir srayla sunulacaktr. Yap elemanlar kendi ilerinde bulunduklar yerleimlerin isimleri temel alnarak alfabetik sralandrlmlardr. Mimari elemanlardan ayn tarih, l ve forma sahip olmalaryla tek bir yap elemanna ait olarak kabul edilebilecek mimari eleman paralar tek balk altnda gruplandrlarak bir arada incelenmitir. Bu ekilde hem mimari elemanlarn btnl korunmu, hem de gereksiz yinelemelerden kanlm olacaktr. Metin iindeki gndermelerde kolaylk salanmasna ynelik olarak mimari elemanlar yap eleman temel alnarak yaplan ksaltmalarla numaralandrlmtr.

    Bylece hem buluntu yeri hem de dier benzerlikler araclyla yap elemanlarnn bir arada ve btnlk oluturacak ekilde deerlendirilmesi mmkn olacaktr. Ayn alanda bulunmu farkl mimari elemanlar birbirlerinden ayr olarak eleman baznda deerlendirilmi ve bylece olas yanl anlalma ve etkileimlerden uzak tutularak deerlendirilebilmeleri amalanmtr. Bu alma kapsamnda deerlendirilen on yap elemanlarna ait 93 adet mimari para 40 yap eleman halinde, 10 farkl yap eleman bal altnda yerleimlere gre sralanmtr.

    almann ikinci blmnde, ilk blmde incelenen mimari elemanlar temelinde Hekatomnidler ncesine tarihlenen tanmlanabilen ve hipotetik olarak oluturulabilen yaplar incelenecektir. Bu blmde mimari elemanlar ile epigrafik veriler, antik kaynaklar ve mevcut kalntlar bir arada deerlendirilecektir. Bu blmn alt balklarndan ilki tanmlanabilen yaplar, ikincisi ise elemanlara dayanarak oluturulan hipotetik yaplar kapsayacaktr ve deerlendirmelerde alfabetik sra takip edilecektir.

    Tarihlendirme

    almann 1. blmnde deerlendirilen mimari elemanlarn farkl blgelerdeki geliimleri ve yresel farkllklar zerinde durulmakszn paralel rnekler nda tarihlendirilmeleri amalanmtr7. Bu yntemin seilmesi Arkaik dnemin deneysel mimari anlay iinde blge farkllklarnn ok byk bir nem tamad dncesine dayanmaktadr. Bunun gerekesi olarak da bugn birbirine ok uzak grnen yerleimlerin, deniz ticareti ve koloni faaliyetlerine bal olarak birbirleriyle irtibat iinde olmalar, yani denizin birletirici etkisi gsterilebilir8. Bu nedenle farkl blgelerde oluan 6 Mimari ierikli yaynlarda uygulanan sralama biimidir. bk. Hellstrm-Thieme 1982;

    Lehmann-Spittle 1982; Rumscheid 1994. 7 Mimari elemanlarn tarihlendirilmesindeki en byk sorun yap kalntlarndan bamsz

    olarak tespit edilmeleri dolaysyla herhangi bir kaz verisine sahip olmaylardr. Yaplacak deerlendirmeler daha nceden tarihlendirilmi paralel rneklerle yaplacak karlatrmalar temel almakla birlikte mimari elemanlarn kaz verisi ya da epigrafik veriler olmakszn tarihlendirilmelerindeki zorluklar ve karlalan sorunlar daha nce pek ok defa dile getirilmitir (bk. Altekamp 1989, 49-55; Rumscheid 1994, 2-3; Vandeput 1995, 131, Vandeput 1997, 26). Bu sorunlarn stesinden gelebilmenin tek yolu ise daha ok rnein tespit edilerek incelenmesidir.

    8 Karlsson (1994, 142) tarafndan en azndan M 4. yy. itibaryla tahkimat sistemlerinde grlen yeniliklerin Akdeniz kysndaki yerleimler arasnda olduka hzl bir biimde yaylm olduu ve bunun denizin birletirici etkisi ile aklanabilecei belirtilmitir. Ayn durumun dier mimari yaplar iin de geerli olduunu kabul etmek mmkndr. Bu

  • 4

    mimari geliimlerin9 e zamanl bir etkileim10 iinde olduu inancyla mimari elemanlarn kyaslanmasnda tm blge rnekleri bir arada ve ayrm gzetilmeksizin dikkate alnacaktr.

    Mimari elemanlarn tarihlendirilmesinde daha nceki almalarda ulalan sonular ve paralel rneklerle yaplan kyaslamalar temel alnacaktr. zerinde alma yaplmam mimari yap elemanlar iin ise ncelikle tm bilinen rnekler bir araya getirilerek tarihlendirme kstaslar tespit edilmeye allmtr. Ancak konumuzdan sapmamak iin bu deerlendirmelerin sadece kullanlabilir sonular metne aktarlacaktr. Mimari elemanlarn bazlarnda grlen nik zellikler ve tam paraleli tespit edilmeyen mimari elemanlarn tarihlendirilmesinde ise detay zelliklerinin karlatrlmas yoluna gidilecektir.

    Mimari elemanlarn tarihlendirilmesinde profil ve oranlamalarn kyaslanmas yntemi, farkl tarihlerden rneklerde benzer profillerin ve oranlamalarn kullanlm olduklarnn tespit edilebilmesi sebebiyle, sadece tarih destekleyici unsur olarak kullanlmtr. rnein, Shoe11, Erder12 ve Theodorescu13 tarafndan kullanlan rekta ve reversa profillerinin karlatrlarak tarihsel geliimin tespit edilmesi yntemi ok iyi sonu vermemesi sebebiyle daha sonraki almalarda14 kullanlmam ve mimari bezemelerin tarihlendirilmesi iin en etkili yntemin, tarihlendirilebilen rnekler temelinde yaplan stilistik karlatrmalar olduu kabul edilmitir. Burada da ayn yntem izlenilecektir.

    on balklarnda oranlamalarn kyaslanmas ilk olarak Puchstein15 tarafndan ortaya atlm ve bu yntem Gruben16, Martin17 ve Theodorescu18 tarafndan kullanlmtr. Bununla birlikte Theodorescu19, Kirchhoff20 ve McGowan21 tarafndan belirtildii gibi balklarn oranlamalarnn kyaslanmas her zaman olumlu sonu vermemektedir. Bu nedenle ncelikle baln cephe dzenlemesi ve formu incelendikten sonra oranlamalarn

    deerlendirmeye rnek olarak Sicilya ve Gney talyadaki yaplarn deerlendirilmesinde onia rneklerinin temel alnmas gsterilebilir (Barletta 1990, 45 vd., Barletta 1999, 203 vd.; Costabile 1997, 13 vd.)

    9 rnein Sicilya ve Gney talyadaki onia Deniz Stili (Barletta 1990, 45 vd.) ve Ege adalarndaki Tiranlar Stili (Moss 1993, 77-82.) tartmalar.

    10 Farkl blgelerde e zamanl yaanan geliim ve yerleimlerin birbirleriyle balantlarna verilebilecek ok sayda rnek bulunmaktadr. rnein M 5. yy.da Mylasal Herakleidesin onia ihtilali sonrasnda Massaliaya giderek, berial Artemisia iin savam olduunun ve bunun sava teknikleriyle de tespit edilebildiinin aktarlmas (Bengston 1954, 302-303), Sicilya ve Karia tahkimatlarnda benzer tekniklerin kullanlmas ve hatta Sicilyal ustalarn Kariada alm olduklar eklindeki grle (Karlsson 1994, 151) uyum gstermektedir.

    11 Shoe 1936; Shoe 1952. 12 Erder 1967. 13 Theodorescu 1967. 14 rnein: Koenigs 1981a, 143 vd.; Ganzert 1983; Rumscheid 1994; Karaosmanolu 1997. 15 Puchstein 1887, 8. 16 Gruben 1963, 78 vd. 17 Martin 1959, 65 vd.; Martin 1972, 303 vd. 18 Theodorescu 1968, 261 vd.; Theodorescu 1980, 47 vd. 19 Theodorescu 1968, 266. 20 Kirchhoff 1988, 10 vd., n.47. 21 McGowan 1997, 230.

  • 5

    karlatrlmas gerekmektedir. Ancak para halinde ele gemi balklarn tamamlamas kesin olmad iin bu oranlama kyaslamas sadece tam rneklerde kullanlabilmektedir. Bu almalara ramen, on balklarnn tarihlendirilmesinde halen karlalan zorluklar ve zellikle ayn dnemde ok farkl uygulamalarn grlyor oluu Meritt22 tarafndan ak bir biimde dile getirilmitir: Bu yargnn M 6. ve 5. yy. rnekleri iin tamamen geerli olduu belirtilmelidir, ancak yine de balklarn genel dzenlemeleri ve detay zellikleri bizlere tarihlendirme olanan sunmaktadr. Bu deerlendirmelerin gsterdii gibi aada incelenecek olan 9 adet on balnn tarihlendirilmesinde genel dzenleme ve detay zellikleri temel alnm, oranlamalar ise destekleyici unsur olarak kullanlmtr.

    Mimari elemanlarla kesin olarak karlatrlamayan detaylar iin dier sanat eserleriyle yaplan kyaslamalara da bavurulmutur. Her ne kadar baz sanat eserlerinde bireye sunulan bir arz olmalar sebebiyle sanatlarn yaratclklarn daha fazla ortaya koymu olduklar grlse de mimari elemanlarla balant kurulabilmektedir. Bu nedenle zellikle bezeme detaylar iin yaplan bu kyaslamalar gerekli durumlarda tarih nerilerini destekleyici unsurlar olarak kullanlmtr. Tam olarak tarihlendirilmesi mmkn olmayan mimari elemanlar iinse tarih snrlar tespit edilerek, ikinci blmde ait olduklar veya olabilecekleri yaplar kapsamnda gerekletirilecek deerlendirmeler iin olaslklar ortaya konulmas amalanmtr.

    KARA BLGES ARATIRMA TARHES

    Karia blgesinde yrtlen ok sayda yzey aratrmas ve kaz bulunmakla birlikte alma kapsamnda deerlendirilen M 4. yy. ncesiyle ilgili tm blgeyi inceleyen kapsaml bir yayn henz yaplmamtr. Ancak, bu dneme ait mimari elemanlar ve yaplarn aa kartld almalar mevcuttur.

    Akarca23 tarafndan Milas ve evresinde almalar yrtlmtr. Bunlardan en nemli sonular ise Beinde yer alan kalntlarn incelendii ve planlarnn kartlm olduu yayndr. Mimari elemanlardan ise iki tanesinden bahsedilmitir.

    Bean ve Cook tarafndan Kariada yrtlm olan yzey aratrmalarnda incelenen dneme ait sadece iki mimari eleman tespit edilmitir. Bunlardan ilki Cook24 tarafndan Knidos yarmadasnda yrtlen almalarda tespit edilen bir Aiol balk, dieri ise Bean ve Cook tarafndan Bodrumda tespit edilen ve Plommer25 tarafndan incelenmi olan on baldr.

    22 Meritt 1982, 88: It should be realized that in no architectural member of either Greek order

    is the individuality and independence of the designer more freely expressed than in the Ionic capital. No firm regular development characterizes these capitals around the Greek world.

    23 Akarca 1952, 367 vd.; Akarca 1954; Akarca 1971, 24 vd. 24 Bean-Cook 1952, 178-179, 188, Fig.4, Pl.38.e. 25 Bean-Cook 1955, 169-171, Fig.15, Pl.12 a-b.

  • 6

    Laviosa26 tarafndan asosta ele gemi kabartmal bir friz blounun incelenmesi sonrasnda kentteki Arkaik mimari elemanlar ve kutsal alanlar Berti ve Masturzo27 tarafndan incelenmitir. Tm resimlerin yaynlanmad bu makalede baz tarihlendirmeler de pheli grnmektedir. asostan bu evrede mevcut bulunmas muhtemel kutsal alanlar ise Laviosa28 ve Johannowski29 tarafndan yaynlanmtr, ancak mevcut kalntlar daha sonraki dnemlere aittirler. Son yllarda ayn zellikte ikinci bir friz blou paras ise Berti tarafndan yaynlanmtr30.

    Pedersen tarafndan stun boyunlar zerine yaplm olan almada Halikarnassostan bir rnek yaynlanmtr31. Bu stun boynunun Bodrumda grlm bir kopyasndan ise daha sonraki eitli yaynlarnda ksaca bahsedilmitir32. Ayrca yine Pedersen33 tarafndan Bodrum Kalesindeki mimari elemanlar ve Apollon Tapna ile olas balantlar eitli yaynlarda dile getirilmi olmakla birlikte henz kapsaml bir yayn gerekletirilmemitir.

    Radt34 tarafndan Halikarnassos yarmadasndaki Leleg yerleimleri zerinde yaplm yzey aratrmalar blgenin erken dnem tarihinde nemli sonular ortaya koymutur. Yerleim biimleri, tahkimatlar, mezar yaplar ve mevcut kalntlarn deerlendirildii bu almada sadece Alazeytin ve Kaplanda antik yerleimlerinde tarihlendirilebilir mimari elemanlar aa kartlmtr. Alazeytindeki 31 numaral yapya ait balklar ise daha nce Paton ve Myres35 tarafndan grlerek ksaca yaynlanmtr. Radt36 tarafndan Bodrum Sualt Arkeoloji Mzesinde tespit edilmi bu evreye ait bir konsol blou ise Halikarnassos antik kentinde de Leleg stilinde bir yapnn bulunabileceine iaret olarak kabul edilmitir.

    Shoe37 tarafndan Rhodos ve Kosta ele gemi mimari elemanlarn incelendii almada yaynlanm olan Kos adasnda valyeler kalesinde bulunmu iki adet mimari eleman adada ele geen en erken mimari elemanlardr.

    Serdarolu38 tarafndan Euromos antik kentinde tapnak civarnda tespit edilen bir Aiol balk ve pimi toprak mimari kaplamalar ksaca tantlmtr, ancak herhangi bir yap kalnts tanmlanmamtr. Son yllarda

    26 Laviosa 1972, 397-418, Fig.1-8.; Laviosa 1978, 1093-9, Pl.348.7-8. 27 Berti-Masturzo 2000, 217 vd. 28 Laviosa 1987, 47 vd. 29 Johannowsky 1987, 55-58, Fig.1 vd. 30 Berti 2008, 295 vd. 31 Pedersen 1983, 87-93, Abb.1-4 32 Pedersen 1994a, 29, Fig.28; Pedersen 1999, 327, Fig.7. 33 Pedersen 1994a, 30-31. 34 Radt 1970, 39-64, 107, 237 vd. 35 Paton-Myres 1896, 199-200. 36 Radt 1996, 307 vd., Abb.1-7. 37 Shoe 1950, 338 vd. 38 Serdarolu 1982, 351-352, Abb.3-5.

  • 7

    S. Atelier39 tarafndan Euromosta ele gemi pimi toprak eserler detayl olarak incelenmeye balamtr.

    Westholm40 tarafndan Labraunda Zeus Tapnann erken evresi hakknda ksaca bilgi verilmi ve yapya ait olabilecek 36 yivli stun tamburlar bulunduu aktarlmtr. Hellstrm ve Thieme41 tarafndan ise daha sonra Labraunda Zeus Tapna zerinde hazrlanan kapsaml yaynda tapnan erken evresine iaret eden teknik veriler detayl olarak incelenmitir. Ayrca bu yapyla balantl olabilecei nerilen mimari elemanlarn bir ksm yaynlanmtr. Mimari elemanlar ve tapnakla balants ise daha sonra Thieme42 tarafndan ksaca incelenmitir.

    Son yllarda kazsna balanlm olan Pedasa antik kenti ilk alma sezonundan itibaren Arkaik dneme ait mimari buluntular vermeye balamtr. Kaz ekibi tarafndan yayna hazrlanmakta olan bu elemanlar Karia blgesi mimari geliimi iin nemli rneklerdir.

    39 Atelier, S., Euromos Arkaik Mimari Terrakottalar zerine lk Gzlemler Ege niversitesi-

    Arkeoloji Dergisi,8/2 (2006), 59-78. 40 Westholm 1963, 90-92, 106. 41 Hellstrm-Thieme 1982, 40-41. 42 Thieme 1993, 47 vd.

  • 8

    BLM I: HEKATOMNDLER NCES MMAR ELEMANLAR

    I.1: AOL YAPI ELEMANLARI

    Bu balk altnda incelenecek yap elemanlar 8 pilaster balk ve bu balklarla balantl olarak biimlendirilmi bir konsol bloundan olumaktadr. Her ne kadar tm rnekleri kesin bir biimde Aiol balk olarak tanmlanmak mmkn olmasa da ilevsel adan ve genel dzenlemeleri bakmndan ayn grup altnda deerlendirmek mmkndr. Bu nedenle metin iinde yaplacak gndermelerde birlik salanabilmesi amacyla ksaltma terimi olarak Aiol balk anlamnda AB kullanlmas tercih edilmitir. Bylece buluntu yerine gre alfabetik olarak sralanm elemanlar AB ksaltmasyla numaralandrlacaktr.

    Balklarn blmlerine verilen isimler anlam karmaasna yol amamas iin aadaki ema ile aklanmaktadr.

    Nu. : AB.1 Levha Nu. : 1.14, 2.12 Buluntu Yeri : Alazeytin, 30 Numaral Yap Sergilendii Yer : Bodrum Sualt Arkeoloji Mzesi, orta bahe, Env.Nu. 2251 ller : Cephe Gen. 1.07 m, gvde alt bitim Gen. 62.5 cm, Yk. 53

    cm, Der. 25 cm (Tamlama yapldnda toplam genilik 1.35 m, tayc dzlem genilii 99 cm olarak hesaplanmaktadr.)

    Malzeme : Yerel koyu gri sert kire ta. Yayn : Radt 1970, 237-255, 258-259, Abb.23, Taf.39, 40.1-3;

    Betancourt 1977, 51-53, 137, Fig.16, Pl.29; Radt 1978, 334, Pl.91-2.

    Bodrum yarmadasnda Radt tarafndan yrtlm olan yzey aratrmalar srasnda antik ad bilinmeyen Alazeytin yerleiminde 30 numaral olarak tanmlanan yapnn kalntlar arasnda tespit edilmitir. Her iki volt de krlm olan baln voltlerinden sadece bir tanesi tespit edilebilmitir. Balk gvdesi byk oranda salam olmakla birlikte alt keler

  • 9

    anarak krlm, sol alt kesi ise krktr. Akta bulunmas sebebiyle balk youn anmaya uramtr.

    Cepheleri farkl dzenlenmi olan baln n cephesi, bezemelerin yzeyin oyulmas ile oluturulmas ile dbkey bir grnme sahip olmutur. Baln cephe ve yan alt ksmlarnda yer alan kabaca ilenmi gei blmnn zerinde cephe ortasnda balayarak diyagonal ykselen ve iki dn yaparak volt snrlayan bantlar iki yan hafife ukurlatrlm yarm daire formundadr (Levha 1.1). Gz oluturmayan voltlerin alt ksm ile balk gvdesi birleiminde damla biimli kk dolgu bezekleri yer alr (Levha 2.1-2). Ancak alt ksm krk olan bezeklerin tam formu tespit edilememektedir. Balk cephe bezei olarak ilev gren 5 yaprakl byk bir palmet, voltlerin balang birleimi zerinde balayarak voltler arasndaki gen formlu alana uygun olarak yerletirilmitir (Levha 1.1, 2.1). Damla biimli bir anaktan kan kt formlu yapraklardan ortadaki en kalndr, kenarlara doru yapraklar incelerek volt bantlarnn formuna uyum gsterir. Volt ve palmet ksmlar da dahil olmak zere ince ulu murla biimlendirilmi olan cephedeki youn anma sebebiyle alet izleri net olarak izlenememektedir.

    Baln arka cephesi (Levha 1.2, 2.2) n cepheden farkl bir biimlendirmeye sahiptir. Gvde ksm bezemesiz braklm olan baln sadece voltleri ve gvde birleimindeki damla biimli dolgu bezekleri belirtilmitir. n cepheden farkl bir biimlendirmeye sahip olan voltler oyularak belirtilmi43 bantlarla snrlandrlmaktadr ve kademeli bir grnme sahiptirler. Balk gvdesi ise sivri ulu murla dz bir yzey haline getirilmitir. Balk st yzeyi (Levha 1.3) sivri ulu murla tralanm dz bir forma sahiptir ve yanlarda voltlerin st bitimi ile gvde arasnda 1 cmlik ykseklik fark bulunmaktadr. Abakus benzeri bir ilevle balk st yzeyinin tayc bir dzlem haline getirilmi olduu anlalmakla birlikte st yzeyde herhangi bir balayc yuvas bulunmamaktadr. Balk polsteri (Levha 1.3-4) aaya doru daralma gsteren bir forma sahiptir ve ortada geni bir bolteus bandyla bezenmitir. stte geni ve keli bir gen formuna sahip olan bolteus band polsterin daralmasyla paralel ekilde alta doru daralarak yuvarlak bir form alr.

    Baln arka cephesinde gvde ksmnn bezenmemesi ve sadece voltlerin belirtilmi olmas, gvde ksmnn grlmediine ve gvde geniliince bir duvara dayanm olduuna iaret etmektedir. Bu nedenle de kap svesi st bitiminde yer alan konsol ilevi grm bir balk olduu sonucuna ulalmtr. Bu ilev ve genel dzenleme asndan en yakn paraleller olarak Yakn Doudan M 9-8. yy.lara ait rnekler44 (Levha 2.3)

    43 Radt (1970, 240) arka cephe volt bezemesinin ta iiliinden ziyade ahap iiliini

    andrdn belirtmektedir. 44 Hazor, M 9. yy. (Wesenberg 1971, 64-5, Abb.127-8; Betancourt 1977, 27, Pl.4-6), Samaria,

    M 9-8. yy. (Betancourt 1977, 34, Pl.15), Megiddo, M 8. yy. (Wesenberg 1971, 63, Abb.115-120; Betancourt 1977, 28, Pl.8-10, 12), Jerusalem, M 8. yy. (Wesenberg 1971, 64; Betancourt 1977, 37, Pl.21-22), Medeibiyeh, M 8. yy. (Betancourt 1977, 43, Pl.25). Detayl karlatrmalar iin bk. Radt 1970, 243-246.

  • 10

    ile Kbrstan M 6. yy. iine tarihlenen rnekler45 (Levha 2.4) gsterilebilir, ancak Alazeytin balnda voltlerin 2 dn yapmas bu rneklere gre ilerilik gstermektedir. Bat Anadoludan M 6. yy.a tarihlenen Aiol balklar46 ise volt biimlendirilmesi ile kyaslanabilmekle birlikte hem yuvarlak alt bitimleri hem de stn zerinde yer almak zere ekillendirilmi olmalaryla ilev farkll gstermektedirler47.

    Voltler arasndaki palmet bezemesine bakldnda ise Kbrs ve Yakn Dou rneklerinden farkl olarak Anadolu balklar ile kyaslanabilecei grlmektedir. Kt ulu yaprak biimlendirilmesi ile en yakn paraleller olarak Bayrakl Athena Tapnann M 600 civarna tarihlendirilen balklar48 ve yine Bayraklda bulunmu M 570 civarna tarihlendirilen balklarda49 grlen 3 yaprakl palmetler tespit edilmektedir. anak biimlendirilmesi ise Neandria50 ve Klopedi51 balklar ile benzerlik gsterir. Dier arkeolojik verilere bakldnda da kesin bir paraleli tespit edilememekle birlikte yapraklarn dz ve kaln formu ile M 6. yy. ortasna ait rneklerle52 benzerlik kurmak mmkndr.

    Radt53 tarafndan hem genel dzenleme hem de volt dolgu bezei araclyla en yakn paralel olarak M 6. yy.a tarihlenen Kbrs Tamassos54 kaya mezarnda grlen balk (Levha 2.4) gsterilmitir. Hem deniz ticaret yolunda olmas hem de Kariann genelinde olduu gibi Alazeytinde de Kbrs kkenli seramiklerin bulunmu olmas Karia kylar ve Alazeytin yerleiminin Kbrs ile yakn ilikide olduunu gstermektedir55. Bununla birlikte Hazor56 rneinde (Levha 2.3) grld gibi M 9. yy.a tarihlenen Yakn Dou rnekleriyle hem ilev hem de dolgu bezei ile paralellik

    45 M 6. yy. rnekleri: Tamassos (Wesenberg 1971, 68-9, Abb.130-1, Betancourt 1977, 47,

    Pl.65; Wright 1992, Ill.283; Karageorghis 1978, 365-7, Fig.10.), Salamis (Wesenberg 1971, 68-9, Abb.132), Paphos (Wesenberg 1971, 68-9, Abb.133), Golgoi (Wesenberg 1971, 68-9, Taf.134; Wright 1992, Ill.284.1), Trapeza (Clarke 1886, 15, Fig.7; Wesenberg 1971, 68-9, Abb.135-6; Betancourt 1977, 46, Fig.13). Detayl karlatrmalar iin bk. Radt 1970, 243-246.

    46 Neandria, M 575-550 (Clarke 1886, 1 vd., Fig.1-2; Wesenberg 1971, 74 vd., Abb.158-9; Betancourt 1977, 63 vd., Pl.41), Larisa, M 550-525 (Boehlau-Schefold 1940, 142-3, Pl.19.a; Wesenberg 1971, 74 vd., Abb.152-4; Betancourt 1977, 73 vd., Pl.42, 46), Klopedi, M 6. yy. sonu (Wesenberg 1971, 74 vd., Abb.166-7; Betancourt 1977, 82 vd., Pl.49), Mytilene, M 6. yy. sonu (Wesenberg 1971, 74 vd., Abb.165; Betancourt 1977, 87, Pl.50).

    47 Smyrna balklar (Akurgal 1993a, 78 vd., ek.69b) gvde alt bitiminin kareye yakn bir forma sahip olmasyla Bat Anadoludan en yakn rnekler olarak tespit edilebilmekle birlikte tamamlama izimlerinden balk gvdelerinin eliptik forma sahip olduklar grlmektedir.

    48 Akurgal 1993a, 78 vd., ek.67-72. 49 Akurgal 1993b, Fig.14a-c, 36c. 50 Clarke 1886, 1 vd., Fig.1-2; Wesenberg 1971, 74 vd., Abb.158-9; Betancourt 1977, 63 vd.,

    Pl.41. 51 Wesenberg 1971, 74 vd., Abb.166-7; Betancourt 1977, 82 vd., Pl.49. 52 Samostan bronz obje (Buschor 1933, 22; Akurgal 1962, 378, Fig.27), Samos (Buschor 1957,

    3, Bei.2) ve Atinadan antefiksler (Vlassopoulou 1990, Cat.13, 25-27). 53 Radt 1970, 251-255. 54 Wesenberg 1971, 68-9, Taf.130-1, Betancourt 1977, 47, Pl.65; Wright 1992, Ill.283;

    Karageorghis 1978, 365-7, Fig.10. 55 Radt 1970, 244-6, 265 vd.; Karageorghis 1978, 368. 56 Wesenberg 1971, 64-5, Abb.127-8; Betancourt 1977, 27, Pl.4-6.

  • 11

    kurulabilmesi bu etkileimin daha geni boyutlu olabileceine iaret etmektedir.

    Radt57 tarafndan genel geliim ve paralel rneklerin yan sra Pers kral Harpagosun Karia seferi temel alnarak baln M 545-540 sonrasna tarihlenebilecei nerilmitir. Betancourt58 tarafndan yaplan deerlendirmelerde ise M 6. yy. ikinci yars gibi geni bir tarih aral kabul edilmitir. Yukarda yaplan deerlendirmelerin gsterdii zere mimari adan bakldnda her iki nerinin de kabul edilebilir olduu anlalmaktadr. Daha kesin tarihlendirme iin Radt tarafndan yapld gibi ait olduu yap ve yerleimin tarihsel geliimine bakmak gerekmektedir. Bu noktada Kariadaki Pers tahribat ile ilgili kesin bir veri bulunmamas Radt tarafndan yaplan tarihlendirmenin tam olarak kabul edilmesini engellemektedir. Bu nedenle daha kesin veriler elde edilene dein mevcut veriler nda baln M 6. yy. ortasndan sonrasna muhtemelen de nc eyrei iine tarihlendirilmesi daha uygun gzkmektedir59.

    Nu. : AB.2 Levha Nu. : 3.1-3, 4.1-2 Buluntu Yeri : Alazeytin, 30 numaral yap Sergilendii Yer : Bodrum Sualt Arkeoloji Mzesi,

    orta bahe, Env.Nu. 2252 ller : Gen. 1.06 m, Alt Gen. 62.5 cm, Yk. 53 cm, Der. 25 cm

    (Tamlama yapldnda cephe genilii 1.51 m, tayc st dzlem genilii ise 1.05 m olarak hesaplanabilmektedir.)

    Malzeme : Yerel koyu gri sert kireta Yayn : Radt 1970, 237-255, 258-259, Abb.22, Taf.40.4-5, 41.1-2;

    Betancourt 1977, 51-53, 137, Fig.17, Pl.30-31; Radt 1978, 332 vd., Pl.93-94.

    Radt tarafndan Halikarnassos yarmadasnda yrtlm olan yzey aratrmalar srasnda Alazeytinde yer alan antik ad bilinmeyen yerleimde AB.1 ile ayn alanda tespit edilmitir. Voltleri krlm olan baln gvdesinde sadece yan ksmlarda krlma grlr. Baln dierine gre daha iyi korunmu olan gvde kenarna ait voltn kk bir paras ele gemitir. Balk cepheleri olduka anm olduu iin bezemelerin orijinalinde daha keskin hatlara sahip olduu anlalmaktadr.

    AB.1 ile ayn ekilde n cephesi tamamen arka cephesinin ise sadece volt ksmlar bezenmi olan balk ykseklik, derinlik ve alt bitim lleriyle de AB.1 ile benzerlik gstermektedir. Bununla birlikte hesaplanabilen tamlama lleri cephe geniliinin yaklak 20 cm, st tayc dzlem geniliinin de 6 cm daha fazla olduunu gsterir.

    Baln cephe ve yanlarnda alt ksmda yer alan kabaca ilenilmi gei blm (Levha 3.1, 4.1) AB.1e gre daha iyi korunmutur ve dz bant

    57 Radt 1970, 258-259. 58 Betancourt 1977, 51-53. 59 Yap bazndaki deerlendirmeler iin bk. Blm II.1.1

  • 12

    biimli formu ile gei blm muhtemelen AB.1 ile ayndr. Balk yksekliince diyagonal ykselen ve kenarlarda iki dn yaparak voltleri snrlandran bantlar iki yandan hafif ukurlatrlm yarm daire formundadr, ancak AB.1den farkl olarak volt n cephede yuvarlak formlu ve st dz bitimli bir gze sahiptir. Voltlerle gvde birleiminde yer alan damla biimli volt dolgu bezei (Levha 4.1) AB.1 ile ayn formda olmakla birlikte daha kt korunmutur. ki balk arasndaki en nemli fark ise cephedeki byk kalp biimli olarak tanmlanan bezektir (Levha 3.1, 4.1). Diyagonal volt bantlar arasnda altta gen form verecek ekilde balayan sarmallar stte ie doru dnerek kalp formu alacak ekilde birlemektedir. Sarmallarn st birleimleri altnda ise aaya doru bakan 5 yaprakl kk bir aslm palmet bulunmaktadr. Pek ok rnekte60 karlalan anthemion altndaki spiral iftinin kk bir blm olarak kabul edilebilir. Sarmallar ile st gvde bitimi arasndaki bo alan ise bu alana uygun olarak eik biimlendirilmi damla formlu bir anaktan kan 3 yaprakl palmetler ile doldurulmutur.

    Baln arka cephesinde (Levha 3.2, 4.2) sadece voltler ve gvde st kesinde voltn snrn belirleyen bantlar ilenilmitir. Arka cephe volt AB.1den farkl olarak n cephe volt ile ayn formda biimlendirilmitir. Voltn tam korunmam olmas sebebiyle gz bulunup bulunmad ise anlalamamaktadr. Bezenmemi olan balk gvdesi ise sivri ulu murla kabaca dz yzey haline getirilmitir.

    Balk polsteri (Levha 3.3) AB.1den farkl olarak ibkey bir forma sahiptir ve aaya doru daralmaz. Bolteus band da yuvarlak bir formdadr. Herhangi bir balayc yuvas bulunmayan baln st yzeyi (Levha 3.3, 4.1) yine volt seviyesinden 1 cm ykseklik gsteren tayc dzlem olarak sivri ulu murla kabaca ilenilmitir.

    Ayn llere ve genel dzenlemeye sahip olmasyla baln hem ilev hem de dzenlenii iin AB.1 numaral balk iin yaplan deerlendirmeler geerli olmaktadr. Balklar arasndaki en nemli fark olan kalp biimli olarak tanmlanan cephe bezeinin ise tam paraleli bulunmamakla birlikte kyaslanabilir uygulamalar mevcuttur. Aiol gelenekteki rneklerden ilki Larisadan M 550-525 arasna tarihlendirilen Aiol balktr61 (Levha 4.3). Balk cephesinin alt ksmnda yer alan kalp ya da kalkan eklinde biimlendirilmi olan bezeme tam benzerlik gstermemekle birlikte bu uygulama iin nemli bir rnektir. Kbrstan Aiol stildeki mezar stelleri ve Proto-Aiol olarak tanmlanan balklar62 (Levha 4.4) da bu kapsamda kyaslanabilecek rneklerdir. M 6. yy.a tarihlenen bu rneklerde voltlerin st blmnde birbiri iine yerletirilmi, ie doru dnerek kalp formuna yakn bir form veren sarmallar yine tam olarak kyaslanamamakla birlikte kullanmn eitlii iin verilebilecek rneklerdir. Samostan M 6. yy. son eyreine verilen mezar stellerinde63 voltlerin st birleiminde yer alan palmetlerin anak dzenlemesi de benzer kabul edilebilir. Bezemenin en yakn 60 Paralel rnekler iin bk. SB.1-2, 5. 61 Boehlau-Schefold 1940, 142-3, Pl.19.a; Wesenberg 1971, 74 vd., Abb.152-4; Betancourt

    1977, 73 vd., Pl.42. 62 Betancourt 1977, 37, Fig.9; Wright 1992, Ill.285.1-4, 286, 287.1-4 63 Buschor 1933, 34-36, Nr.V.1-3, Bei.XIII-XIV.

  • 13

    rnekleri olarak Samos64 (Levha 25.1) ve Milas (SB.5) (Levha 30-31) stun boyunlarnda anthemion altnda yer alan spiral ifti st blm gsterilebilir.

    Radt65 tarafndan 1 numaral balkla ayn ekilde M 545-540 sonrasna tarihlenen balktaki biimsel zenginliin daha gen ve yaratc bir ta ustasnn varl ile aklanabilecei belirtilmitir. Buna destek olarak da kalp biimli bezein bezeme alanna yerletirilmesinde, bezek ve voltlerin dzenlenmesindeki asimetrik iilik gsterilmitir. Balklar karlatrldnda bu tip bir yargnn uygun olabilecei anlalmakla birlikte, kesin bir veri olmad iin sadece bir olaslk olarak kalmaktadr. Balk, Betancourt66 tarafndan da AB.1 ile ayn ekilde daha geni bir tarih aral olan M 6. yy. ikinci yarsna tarihlendirilmitir. Bununla birlikte AB.1 iin yukarda belirtildii gibi Radt tarafndan nerilen Pers istilas sonras yani M 545-540 civar iin kesin bir veri bilinmemektedir ve Betancourt tarafndan verilen tarih aral ise olduka genitir. Tm veriler bir araya getirildiinde her iki baln da ayn dneme verilebilecei, ancak bunun byk bir olaslkla M 6. yy. ortasndan sonras olabilecei anlalmaktadr. Bu nedenle AB.1 ile ayn ekilde AB.2nin de M 6. yy. ortasndan sonrasna, muhtemelen de nc eyrei iine, tarihlendirilmesi uygun gzkmektedir67.

    Nu. : AB.3 Levha Nu. : 5.1-4, 6.1-3 Buluntu Yeri : Alazeytin, 31 numaral yap Sergilendii Yer : Bodrum Sualt Arkeoloji Mzesi,

    orta bahe, Env.Nu. 3582 ller : Cephe Gen. 98 cm, alt Gen. 50.3 cm, st Gen. 61 cm, Yk.

    53 cm, Der. 20 cm Malzeme : Yerel koyu gri sert kire ta Yayn : Paton-Myres 1896, 199-200, Fig.2; Radt 1970, 255-259,

    258-259, Abb.24, Taf.41.3-5, 42.1; Betancourt 1977, 53-55, 137, Fig.19.b, Pl.32-34; Radt 1978, 332 vd., Pl.95-6.

    lk olarak Paton ve Myres tarafndan Alazeytinde grlerek kk bir resmi (Levha 5.1) yaynlanm olan pilaster balk daha sonra Radt tarafndan alt ksm eksik ve 3 paraya ayrlm halde yeniden bulunmutur (Levha 5.2). Gvde alt ksm eksik olan balk youn anmaya uram olmakla birlikte cephe geniliince korunmutur ve sadece bir voltn yan kesi krktr.

    Dikdrtgen formlu bir gvdeye sahip balkta cepheler oyularak oluturulmu yiv biimli bantlarla dzenlenmitir ve bu sayede dbkey bir grnme kavumutur. Baln her iki cephe yzeyi de ince ulu mur ile ilenilmitir, ancak anmaya bal olarak mur izleri byk oranda kaybolmutur. Balk st yzeyinde ve polsterde mur izleri youn olarak grlebilmektedir. Balk st yzeyinde balayc yuvas bulunmamaktadr.

    64 Gruben 2001, 361, Abb.271. 65 Radt 1970, 240-241, 251 vd. 66 Betancourt 1977, 51 vd. 67 Yap bazndaki deerlendirmeler iin bk. Blm II.1.1

  • 14

    Baln ilk cephesinde (Levha 5.2-3) voltler alt bitim hizasnda tek, ortada volt gzleri hizasnda ise ift bant ile birbirine balanmaktadr. Kanalis band ilevi gren bu bantlardan stte yer alan ifte bandn st ksmnda balayan voltler 2,5 dn yaparak ortada byk birer volt gz oluturmaktadr. Voltler arasnda yer alan cephe bezei ise anak ve orta yapra zorlukla incelenebilen yaprakl bir palmetten olumaktadr. lk iki balktan farkl olarak her iki cephesi de bezenmi olmakla birlikte baln dier cephesinde (Levha 5.4, 6.3) bezemeler ya korunma durumuyla ya da orijinal dzenlemeye bal olarak daha az belirtilmi bir grnme sahiptir. Kanalis band ilevi gren bantlarn belirtilmedii bu cephede stte yer alan cephe bezei de olduka belirsizdir. Bununla birlikte grlebilen ok az iz dier cephedeki palmet bezemesinin kopyas olabileceine iaret etmektedir. Radt tarafndan da bu cephedeki farkln tamamen anmaya m bal olduu yoksa orijinalinde boya ile desteklenmi daha detaysz bir iilik mi bulunduu tespit edilememitir. Paton ve Myres tarafndan yaynlanm olan resim de bu cepheye aittir ve voltler arasnda bezeme grlmemektedir (Levha 5.1).

    Hafif ibkey bir form verilmi olan polsterler (Levha 6.2-3) bezenmemi ve st yzeyin devam olacak ekilde sivri ulu murla kabaca ilenilmitir.

    Baln alt blm u an krk olmakla birlikte Paton ve Myres tarafndan yaynlan resim (Levha 5.1) dikdrtgen formlu balk alt bitiminin yukarya doru daralan bir forma sahip olduunu gstermektedir. Paton ve Myres tarafndan detayl bilgi verilmeksizin baln antalar arasnda duran iki dikme zerinde yer ald ve yan yznn cepheye bakt belirtilmitir. Radt ve Betancourtun da ayn ekilde, antalar arasnda yukarya doru incelen dikme zerinde yer alan pilaster balk olduunu belirtmesi bu dncenin kabul edilebilir olduuna iaret etmektedir. Ancak kullanm iin paralel bir rnek bilinmemektedir.

    Drtgen alt bitimli pilaster balk formu ile AB.1-2 ve onlarla kyasladmz Kbrs ve Yakn Dou rnekleri ile paralellik gstermekle birlikte kanalis band dzenlemesi bu rneklerden farkldr. Bu dzenlemeye verilebilecek ilk rnekler Bayrakl Athena Tapnann M 600 civarna tarihlendirilen balklardr68. Bu balklar kanalis band ilevi tam dz bantlar bulunmasyla kyaslanabilmekle birlikte voltlerin birbirinden bamsz biimlendirilmi olmalar ile farklk gstermektedir. Kanalis band ve volt dzenlemesinin en yakn paraleli ise Atina akropolisinde ele gemi M 550-525 arasna tarihlendirilen boyal bir balktr69 (Levha 7.1). Volt biimlendirilii ve kanalis band yan sra cephe bezei olarak kullanlan 3 yaprakl palmet bezeiyle de yakn paralellik gstermektedir. Aada deerlendirilecek olan Data-Krmende bulunmu Aiol balk (AB.6) (Levha 8) bir dier yakn paralel olarak tespit edilmektedir. Volt biimlendirilii ile farkl olmakla birlikte kanalis bandnn iki farkl bantla belirtilmi olmas ve cephe bezei bulunmasyla paralellik kurmak mmkndr. Sadece kanalis

    68 Akurgal 1993a, 78 vd., ek.67a-b, 68b, 69a-b. 69 Trowbridge 1888, 24, Fig.2; Durm 1910, Abb.284; Betancourt 1977, 103, Pl.56-59.

  • 15

    band biimlendiriliine bakldnda ise M 5. yy. balarna tarihlendirilen Samostan bir mezar steli70 ile Megalopolis71, Paros72 ve Theradan73 (Levha 7.2) akroter rnekleriyle kyaslanmas mmkndr. Bu paralel rnekler nda kanalis band dzenlemesinin M 6. yy. ikinci yarsna iaret ettii sylenebilmektedir. Bezemenin kabartma yerine oyulmu yivler kullanlarak oluturulmas ok fazla rnekte karlalmamakla birlikte Larisadan M 550-525 yllarna tarihlendirilen Aiol balklar74 ile kyaslanabilmektedir.

    Radt75 tarafndan 1 ve 2 numaral balklara gre biraz daha gee M 540 sonrasna tarihlenebilecei nerilmi olan balk, Betancourt76 tarafndan ise M 6. yy. ikinci yarsna ait olarak tanmlanmtr. Bununla birlikte yukarda deerlendirildii gibi baln genel dzenlemesine verilebilen paralel rnekler ve zellikle Larisa balklar nda AB.1 ve AB.2 ile ayn dnemden yani M 6. yy. ortasndan sonraya muhtemelen nc eyrek iine tarihlendirmek mmkn gzkmektedir.

    Nu. : AB.4 Levha Nu. : 7.3-6 Buluntu Yeri : Alazeytin, 31 numaral yap Sergilendii Yer : Bodrum Sualt Arkeoloji Mzesi, orta

    bahe, Env.Nu. 3583 ller : Gen. 54 cm, Yk. 55 cm, Der. 19 cm Malzeme : Yerel koyu gri sert kire ta Yayn : Paton-Myres 1896, 199-200; Radt 1970, 255-259, Abb.24,

    Taf.42.2; Betancourt 1977, 53-55, 137, Fig.19.b, Pl.35; Radt 1978, 332 vd., Pl.96.18.

    Radt tarafndan Alazeytin 31 numaral yapda AB.3 ile birlikte bulunmu olan Aiol pilaster balk paras yaklak ayn llere sahip olup muhtemelen ayn formda bir baln sol volt ksmna aittir (Levha 7.5).

    Tm kenarlar krk olan balk paras (Levha 7.3-6) AB.3 ile kyaslandnda genel dzenleme asndan ayn olmakla birlikte en d volt bandnn kenarlar ukurlatrlm yarm daire formlu oluu ve voltleri birletiren tek bant bulunuu ile farkllk gstermektedir. AB.1 ve AB.2 iin geerli olduu gibi ayn yapda bulunmu iki farkl balkta farkl biimlendirilmelerin grlyor olmas ilgi ekici bir zelliktir.

    Tarihlendirme iin yeterli kriter bulunmamakla birlikte AB.3 ile gstermi olduu benzerlik ve ayn yapda ele gemi olmas sonucunda ayn ekilde M 550-525 arasna tarihlendirilmesi mmkndr.

    70 Buschor 1933, 43-46, Bei.XV.2 71 Buschor 1933, 45, Bei.XV.3 72 Buschor 1933, 45, Bei.XVI.1 73 Buschor 1933, 45, Bei.XVI.2 74 Boehlau-Schefold 1940, 142-3, Pl.19, 22, 30, 41; Wesenberg 1971, 74 vd., Abb.152-4;

    Betancourt 1977, 73 vd., Pl.42, 46. 75 Radt 1970, 255 vd. 76 Betancourt 1977, 53-55.

  • 16

    Nu. : AB.5 Levha Nu. : 8.1-4 Buluntu Yeri : Data-Krmen Sergilendii Yer : - ller : Yk. 46.5 cm, Der. 40 cm Malzeme : Kireta (?) Yayn : Bean-Cook 1952, 178-179, 188, Fig.4, Pl.38.e; Boardman

    1959, 209; Radt 1970, 246, n.41; Betancourt 1977, 50, n.4.

    Data yarmadasnn kuzey yakasnda yer alan Krmen Liman civarnda Karaky yaknnda bir camii duvarnda devirme olarak kullanlm olan Aiol balk Bean ve Cook tarafndan tespit edilmitir. Malzemesi sadece ta olarak tanmlanm olan blok kiretandan yaplmtr. Baln sol volt kenarlar krlm ve volt balangcna kadar yzey tralanarak zerine bir snr yazt kaznmtr (Levha 8.1-2). lk tespit edildii dnemde baln sadece alt kesinde ve volt kenarlarnda anmalar mevcuttur, gnmzde volt st kesi krk ve eksiktir.

    Bir duvar iinde yer almas (Levha 8.1-3) sebebiyle arka cephesi incelenememekle birlikte arka cephenin bezemesiz olduu aktarlmtr. Balk n cephesinin ise her iki yannda volt bulunduu muhtemeldir (Levha 8.3). Cephenin korunmu olan kenarnda diyagonal ykselen kalp veya kalkan formu veren ift volt grlmektedir. Ular gz oluturacak ekilde dzenlenmi olan volt i ve d bantlar devaml form gstererek st ste binmi iki volt oluturmaktadr. Bu voltler ise kk bir dz bant ve ok biimli keli bir yaprak bezeiyle birlemektedir. Balk kenarnda yer alan volt iftleri ise ortada kanalis band ilevi gren iki adet bant ile birlemektedir. Bu bantlar zerinde ise cephe bezei olarak balk st bitimine dein uzanan keli hatl bir lotus kullanlmtr. Balk st bitimi (Levha 8.1-2) polster kenarnda 2 cm ykseklik fark yaratan tayc bir dzlem olarak ekillendirilmitir. Baln alt yzeyi de dikdrtgen formda dz bir birleim yzeyine sahiptir. Polster bezemesiz braklmtr (Levha 8.2-3).

    Pilaster balk olarak tanmlanmakla birlikte Bean ve Cook77 tarafndan bir stel bitimi olabilecei de belirtilmi olan balk daha sonra Boardman78 tarafndan Aiol pilaster bal olarak tanmlanmtr. Betancourt79 tarafndan ise Aiol geleneiyle balantl bezeme ieren bir mezar steli olduu belirtilerek almasna dhil edilmemitir. Bununla birlikte, 40 cm derinlie80 sahip baln zellikle st ve alt birleim yzeylerinin varl, arka yzn bezenmemi olmas ve st bitimdeki ykselti,

    77 Bean-Cook 1952, 178-179. 78 Boardman 1959, 209. 79 Betancourt 1977, 50, n.4. 80 40 cm derinlii Samos ve Sardeis mezar stellerindeki 4-20 cm arasnda deien derinlik

    lleriyle (Buschor 1933, 22 vd.; Ratt 1994a, 593 vd.) kyaslandnda stel olamayacan gstermektedir. Ancak yukarda deerlendirilen 1-4 numaral balklarda da 20-25 cm civarnda derinlik llerinin grlmesi bu lnn tek bana tanmlamada kullanlamayacana iaret etmektedir.

  • 17

    baln tayc bir ilevi bulunduuna iaret eder niteliktedir. Bu nedenle her ne kadar kesin olarak sylenemese de Alazeytin balklar ile benzer formda bir pilaster balk olduu byk olaslk olarak kabul edilebilmektedir.

    Baln cephesinde yer alan yazt, ncelikle baln kullanmdan kalkmasndan sonra farkl bir alana tanarak zerine snr yazt kaznm olduunu gstermesiyle nem tamaktadr. Liman snr ibaresini tayan yazt Cook tarafndan yaz stiline gre M 4. yy.a tarihlendirilmitir ve balk tarihi iin bir st snr oluturmaktadr.

    Balkta st ste iki volt bulunmasna benzerlik gsteren tek rnek olarak Larisadan M 550-525 arasna tarihlendirilen Aiol balk81 (Levha 4.3) tespit edilmektedir. Larisa bal byk voltlerin altnda daha kk ikinci volte sahip olmasyla kyaslanabilmesinin yan sra gvde ortasnda yer alan kalp biimli bezeme tam benzerlik gstermektedir. Ayrca yine volt olarak ilev grmemekle birlikte yukarda deerlendirilen 2 numaral Alazeytin balndaki kalp biimli bezeme ve onunla karlatrdmz Kbrstan Aiol stildeki mezar stelleri ve Proto-Aiol olarak tanmlanan balklar82 da (Levha 4.4) bu kapsamda kyaslanabilecek rneklerdir. M 6. yy.a tarihlenen bu Kbrs rneklerinde st blmdeki birbiri iine yerletirilmi sarmallar ie doru dnerek kalp formu vermesiyle kyaslanabilmektedir. Son olarak ise yine yukarda deinildii gibi bu bezeme stun boyunlarnda (SB.1-2, 5) (Levha 25, 31) sklkla karlalan dikey S-spiral iftleri ile kyaslanabilmektedir. Bu S-spiral iftlerinin yars dikkate alndnda aralarndaki dolgu bezekleri ile ayn forma sahip olduunu sylemek mmkndr. ift banttan oluan kanalis band dzenlemesi yukarda deerlendirilen AB.3 ve AB.4 ile onlarla kyaslanan Bayrakl balklar83, Atina84 bal (Levha 7.1), Samostan bir mezar steli85, Megalopolis86, Paros87 ve Theradan88 (Levha 7.2) akroter rnekleriyle benzerlik gstermektedir. Bylece, tam paraleli olmamakla birlikte M 6. yy. ikinci yarsnda benzer uygulamalarn grld anlalmaktadr.

    Cephe bezei olarak kullanlm lotus bezei Aiol balk rneklerinde nadiren karmza kar ve genelde palmet kullanlmaktadr. Form olarak benzerlik gstermemekle birlikte kyaslanabilen tek rnek olarak Samostan M 530 civarna verilen st ste iki volt kullanlm bir mezar steli89 tespit edilmektedir. Ayrca, Yakn Dou ve Kbrs rneklerinde90 (Levha 2.3-4) voltlerin kenar uzants dikkate alnmadnda balklarn lotus formuna sahip olmalar bu kullanmn kkeni hakknda ipucu verir niteliktedir.

    81 Boehlau-Schefold 1940, 142-3, Pl.19.a; Wesenberg 1971, 74 vd., Abb.152-4; Betancourt

    1977, Fig.34, Pl.42 82 Betancourt 1977, 37, Fig.9; Wright 1992, Ill.285.1-4, 286, 287.1-4. 83 Akurgal 1993a, 78 vd., ek.67a-b, 68b, 69a-b. 84 Trowbridge 1888, 24, Fig.2; Durm 1910, Abb.284; Betancourt 1977, 103, Pl.56-59. 85 Buschor 1933, 43-46, Bei.XV.2 86 Buschor 1933, 45, Bei.XV.3 87 Buschor 1933, 45, Bei.XVI.1 88 Buschor 1933, 45, Bei.XVI.2 89 Buschor 1933, 30, Abb.4, Bei.X.2. 90 lgili kaynaka iin bk. AB.2

  • 18

    Daha nce kesin olarak tarihlendirilmemi olan balk Bean ve Cook tarafndan Erken Arkaik dneme ait olarak tanmlanmtr. Boardman ise M 5. yy. rneklerinden bahsederken bu bal bir Hellen kentindeki dou rneklerine en yakn rnek olarak tanmlamtr. Radt tarafndan Erken Arkaik rnekler arasnda saylan balk Betancourt tarafndan ise sadece Arkaik dneme ait olarak tanmlanmtr. Ancak yukarda yaplan deerlendirmeler Data balnn M 6. yy. ikinci yars ve muhtemelen de son eyreine tarihlenebileceine iaret etmektedir.

    Nu. : AB.6 Levha Nu. : 9.1-2 Buluntu Yeri : Euromos Sergilendii Yer : - ller : Gen. 1.40 m, Yk. 80 cm, Der. 40

    cm91 Malzeme : Kireta Yayn : Serdarolu 1982, 352, Abb.5.

    Euromosta bulunmu baln yaynlanan iki resminden (Levha 9.1-2) anlald kadaryla alt dz bitime sahip pilaster balk formuna sahiptir. Alt ksm krk olmakla birlikte orijinalinde dz bir bitime sahip olduu anlalan baln bir kenarnda volt korunmuken, dier kenar krktr. Mevcut voltn de alt ksm krktr. Balk st yzeyinde balayan geni dz bir bant halindeki bolteus band daralarak polster alt ksmna uzanmaktadr (Levha 9.2). Kenarlarn kaznmas ile oluturulmu olan bu bant polstere hafif ibkey bir form kazandrmtr. Yarm daire formlu bantlarla snrlanan volt, balk yzeyinden ok az ykselti yapmaktadr. Baln cephesinde ince ulu mur izleri youn olarak grlmektedir, st yzeydeki mur izleri ise cepheye gre daha kalndr.

    Serdarolu tarafndan baln Monodendri Poseidon altar (Levha 78.3) rneinde olduu gibi bir altara ait olabilecei belirtilmekle birlikte baln formu altarlardan bilinen formdan farkllk gstermektedir. Balk gvdesinin alt bitiminin keli formu, cephenin tam perdahlanmam olmas, zvana yuvas bulunmay ve bolteus band ile form olarak kyaslanabilecek rnekler olarak yukarda incelenen AB.1, AB.2 ve AB.5 numaral pilaster balklar (Levha 1-4, 8) gsterilebilmektedir. zellikle polsterdeki geni bant bezemesi AB.2 ve AB.7 (Levha 3.3, 10) ile paralellik gsterir. Bu benzerlikler yardmyla baln Aiol pilaster balk olarak tanmlanmas mmkn gzkmektedir. Serdarolu tarafndan Anadolunun M 5. yy. yap faaliyeti anlatlrken tantlm olan balk tarihlendirilmemitir. Yukarda deinildii gibi baln tarihlendirilmesi iin kullanlabilecek veriler snrl olmakla birlikte tespit edilebilen paralellikler, M 6. yy. ikinci yarsna iaret etmektedir.

    91 Arazide yaplan incelemelere ramen tarafmzca tespit edilememi olan balk iin resimdeki

    lek 50 cm. olarak kabul edilmi ve tamlama yapldnda geniliin yaklak olarak 1.60 m olabilecei hesaplanmtr.

  • 19

    Nu. : AB.7

    Levha Nu. : 10.1-7 Buluntu Yeri : Bodrum Sergilendii Yer : Bodrum Sualt Arkeoloji

    Mzesi ller : Blok Gen. 18 cm, Volt

    Gen. 16 cm, Yk. 25 cm, Der. 60 cm, Malzeme : Kireta Yayn : Radt 1996, 307 vd., Abb.1-7.

    Radt tarafndan Bodrum Sualt Arkeoloji Mzesinde tespit edilen bloun Bodrum ierisinde ele gemi olduu tahmin edilmekle birlikte kesin buluntu yeri ve durumu hakknda bilgi bulunmamaktadr. Kelerdeki anmalar ve arka kedeki kk krk haricinde olduka iyi korunmu olan blok, n cephesinde volt knts bulunan dikdrtgen bir forma sahiptir. Bloun arka cephesinde (Levha 10.6) yer alan kenar bantlar ile desteklenmi yarm daire formunda bir girintinin i yzeyi olduka iyi perdahlanmtr ve altta da blok gvdesinden 2 cm yukarda yer alr. Bloun yan cephelerden birisi detayl olarak ince ulu murla ilenilmiken (Levha 10.2) dier yan cephe (Levha 10.1) n yandaki kk bir blm haricinde kabaca biimlendirilmitir. Blok alt yzeyinde (Levha 10.3) volt ksm ince mur, arka dar cephe biraz daha kaln ve gvde orta ksm iri murla ilenilmitir. Blok st yzeyinde (Levha 10.4) ise volt ksm ince, gvde ksm iri murla ilenilmitir. Blokta herhangi bir balayc yuvas bulunmamaktadr.

    Blok n cephesinde yer alan volt (Levha 10.1-2) st yzeyden 10 cm aada balar ve 21 cm ykseklie sahiptir. Volt gz ekseninden itibaren 5 cmlik blm bloun alt ksmna uzanmaktadr. Volt blok cephesinin de tam ortasnda yer almaz ve kabaca ilenilmi yan cepheden 2 cm da yerletirilmitir. Polster (Levha 10.3-5) aa doru incelen gen formlu geni bir bantla bezenmitir. Volt alt ksmnda biten bu bandn kenarlar kaznarak yaplmtr ve d kenarlardan ortaya doru eim artarak, polstere ibkey bir form kazandrmaktadr. Daha ince ilenilmi yan cepheye ait voltte (Levha 10.2) kazma ile verilmi olan bant tek bir dn yaparak birbirine balanr ve ortada banttan bamsz byk bir volt gz bulunur. Dier volt yz (Levha 10.1) deinildii gibi daha detayszdr ve yine kazma ile belirtilmi olan bant ie doru bklmesiyle tam bir volt formuna sahiptir ve volt gz bulunmamaktadr. Bloun st ve altta dz birleim yzeyleri bulunmasna ramen zvana yuvas olmay, st ve altta birleim yzeylerinin kabaca ilenilmesi ve yan cephelerden birisinin tam olarak bezenmeyii tek cephesi grlebilir ekilde duvarda yer alm olduuna iaret etmektedir. Arka dar cephedeki yarm daire ekilli girinti ise Radt tarafndan doru bir biimde belirlendii gibi ahap kap direinin yuvas olmaldr (Levha 10.7). Bylece bloun kap konsolu olarak kullanlm olduu kesin olarak anlalmaktadr. Konsol blounun tam bir paraleli bilinmemekle birlikte ilev olarak yukarda deerlendirilen AB.1 ve AB.2 (Levha 1-4) ile kyaslanmas mmkndr. Arka yzlerinde gvde ksmlar ilenilmemi olan Alazeytin balklarnn kap st bitiminde yer alm olduklar ve M 9-6. yy. arasndan rneklerin tespit edilebildii yukarda deerlendirilmitir. lev

  • 20

    olarak gstermi olduu benzerliin yan sra, bolteus bant dzenlemesi ve volt yzlerinin farkl biimlendirilii AB.1 ile kyaslanabilen zelliklerdir.

    Radt tarafndan bloun tarihlendirilebilmesi iin kullanlabilecek kstaslar olarak Alazeytin rnekleri ile gstermi olduu benzerlikler, blok yzeylerinin ok iyi perdahlanmam olmas, zvana yuvas ve anathyrose bulunmayyla blgedeki M 4. yy. mimarisinden92 farkl oluu gsterilmitir. Alazeytin rnekleri ile kyaslandnda blok yzeylerinin daha detayl bir iilie sahip olmas konsol blounun Alazeytin rneklerine gre biraz daha gee tarihlenebileceine iaret olarak kabul edilmitir. Ancak, Alazeytin balklarnda kullanlan sert gri kire tann Bodrum rneindeki normal kiretana nazaran daha zor ilenecei ve grntnn de farkl olaca dikkate alnmaldr. Radt93 tarafndan Alazeytin balklarna gre biraz daha gee tarihlenebilecei nerilen bloun kesin tarihi iin elde veri bulunmamakla birlikte, Alazeytin balklaryla yaklak ayn dneme ve daha geni bir aralkla M 6. yy. ikinci yarsna tarihlenebilecei nermek mmkndr.

    Nu. : AB.8 Levha Nu. : - Buluntu Yeri : Pedasa, Athena Kutsal Alan Sergilendii Yer : Pedasa Kaz Evi Deposu ller : - Malzeme : Yerel kireta Yayn :

    Bodrum yarmadasnda Konack beldesi yaknnda yer alan Pedasa antik kenti 2009 yl kaz almalar srasnda bir tarla duvarnda devirme olarak kullanlm halde ele geen balk kaz ekibi tarafndan yayna hazrlanmaktadr. M 6. yy ilk yarsna tarihlendirilebilen baln alt bitiminde on Kymationu kullanlmas ile nik bir zellik gstermektedir ve Aiol balklarn geliimi hakknda olduka nemli bir elemandr.

    Nu. : AB.9 Levha Nu. : - Buluntu Yeri : Bodrum, Sazky Sergilendii Yer : Bodrum, Sazky ller : - Malzeme : Yerel kireta Yayn :

    Mumcular Beldesi Sazky Ky giriinde yer alan mezarlkta yer alan devirme malzemeler arasnda tespit edilen Aiol balk yayna hazrlanmaktadr. AB.1 ile gsterdii yakn benzerlik ve iyi korunmu oluu nemli bir rnek olduuna iaret etmektedir.

    92 Pedersen 1994a, 11 vd.; Pedersen 2001, 97 vd.; Pedersen 2004c, 409 vd. 93 Radt 1996, 310-311.

  • 21

    I.2: ON YAPI ELEMANLARI

    I.2.1: KADELER (SPERALAR)

    Nu. : K.1 Levha Nu. : 11.1-2, 13.1-2 Buluntu Yeri : Bodrum Kalesi (?) Sergilendii Yer : Bodrum Sualt Arkeoloji Mzesi, Glck

    Ktk Bat Salonu ller : Yk: 15.9 cm Malzeme : Kaliteli beyaz mermer Yayn : Pedersen 1994a, 29, Fig.25; Hellner 2002, 177.

    Fransz kulesi alt ksmnda Glck Ktk Bat Salonu i duvarnda devirme olarak kullanlm olan speira, yap iinde bulunmas sayesinde kelerdeki kk krlmalar haricinde olduka iyi korunmutur. Aada incelenecek olan K.2 ile tamamen ayn malzeme ve profile sahip olmakla birlikte K.2nin ykseklii 2.7 cm daha fazladr. ki speira arasndaki bir dier fark ise st yzeyin biimlendiriliinde tespit edilmektedir. K.2de 18 cm geniliinde iyi perdahlanm birleim yzeyi grlrken bu rnekte 10 cmdir ve anathyrose de sivri ulu mur yerine ince tarakla ekillendirilmitir (Levha 11.1). Duvar iinde bulunmas sebebiyle ap hesaplanamayan speira 2 numaral speira ile ayn ap lsnde tamamlanmtr94 (Levha 13.1). Her iki speira rnei deinildii gibi ayn malzemeden yaplmtr ve profilleri arasnda da fark bulunmamaktadr (Levha 13.1-2). Bu nedenle deerlendirmeler ve tarih nerisi aada K.2 ile birlikte yaplacaktr95.

    Nu. : K.2 Levha Nu. : 12.1-3, 13.1-2 Buluntu Yeri : Bodrum Kalesi (?) Sergilendii Yer : Bodrum Sualt Arkeoloji Mzesi. Glck Ktk Bat

    Salonu. ller : Alt ap: 87 cm, st ap: 83 cm, Yk. 18.6 cm st yzey zvana yuvas: 3.5 x 3.5 x 2 cm, alt yzey

    zvana yuvas (yaklak) 20 x 20 x 10 cm Malzeme : Kaliteli beyaz mermer Yayn : Pedersen 1994a, 29, Fig.26; Pedersen 1999, 328, Fig.10;

    Hellner 2002, 177. Bodrum Sualt Arkeoloji Mzesinde korunan Samos tipi on stun

    kaidesine ait speirann envanter numaras olmamas sebebiyle buluntu yeri hakknda bilgi bulunmamaktadr. Bununla birlikte yukarda deerlendirilen 94 Speirann Pedersen tarafndan yayna hazrlanmas sebebiyle zerinde tarafmzca yeterli

    alma yaplamamtr ve Pedersen tarafndan hazrlanan profil izimleri ve tarafmzca alnan baz lmler kullanlmtr.

    95 Speiralarn ykseklik farkna ramen ayn yapya ait olabilecekleri hakkndaki deerlendirme iin bk. Blm II.1.3

  • 22

    K.1in Fransz Kulesi alt duvarnda devirme kullanlm olmas, bu kaidelerin Bodrum kkenli ve byk olaslkla da Fransz kulesi yaknnda bir alanda bulunmu olduklarn akla getirmektedir. Speirann daha nceden ak havada sergilenmesi sebebiyle alt ve st keleri olduka anmtr, kk bir kenar blm de krktr (Levha 12.1-2).

    bkey bir forma sahip olan speirann (Levha 12.3, 13.1) st ap alt apa gre 4 cmlik bir azalma gstermektedir. 5 adet yiv ve bunlar ayran keli hatlara sahip 4 adet astragalden oluan speirann alt ve st kenarlar gen bir forma sahip olup yivli alanla balants hafif bask ince bir bantla salanmtr. Speira st kenar bitimi st yzeyle ayn hizada iken alt kenar bitiminin kesi hafif yukar kalkk ekilde biimlendirilmitir. Speira alt yzey orta ksmnda yer alan yaklak 20 x 20 x 10 cm lye sahip geni drtgen zvana yuvas yeterli derecede incelenememitir96. Speiradaki tahribat sebebiyle alt yzeydeki anathyrose net olarak incelenememektedir ve mur izleri de olduka siliktir. st yzey daha iyi korunmutur ve ortada bulunan 3,5 cm ll kare zvana yuvasn 20 cm geniliinde ince ulu mur ile hafife ukurlatrlm anathyrose ve 18 cm geniliinde iyi perdahlanm dz birleim alan evrelemektedir. Speira alt yzeyinde bulunan geni drtgen yuvann97 orijinal dzenlemenin bir paras olarak ahap zvana iin alm olmas byk olaslktr98. Yaplarda ahabn daha salam bir balayclk ilevi tayabilmesi iin zvana yuvalarnn byk boyutlu yaplm olduklar bilinmektedir99 ve Delostan M 6. yy.a tarihlenen farkl boyutlarda drtgen zvana yuvalarna sahip torus ve speiralar100 (Levha 14.5-6) bu uygulamann en yakn rnekleri olarak gsterilebilir. Ancak, bu yuvann ilevinin kesin olarak belirlenmesini salayacak bir veri tespit edilememitir.

    Halikarnassos speiralarnn buluntu yerleri ve ait olabilecekleri yap kesin olarak bilinmemektedir101. Bu nedenle tarihlendirme iin paralel rnekler ile yaplacak karlatrmalar en nemli unsur olmaktadr. Bu noktada ncelikle kyaslanabilir rneklerin bir araya getirilmesi gereklidir. Bilinen rnekler zerinde yaplan incelemede ise geliim aamasndaki rnekler102 hari tutulduunda ok az sayda rnein103 Samos tipi stun kaidesi olarak 96 Daha nceden stnde ar bir metal apa bulunmas sebebiyle, son sergi halinde ise alt

    yzey grlemedii iin incelenememitir. 97 Aada incelenecek bir on balnda (B.5) ve mzedeki daha ge dneme ait bir dier on

    balnda (Levha 48.1) geni drtgen yuvalar grlmektedir. Ahap kullanmyla balantl olmakla birlikte balklardaki yuvalarn st ve alt yzey arasnda uzanmas speiradan farklk gstermektedir.

    98 Bu yuvann daha sonraki devirme kullanmla veya tamiratlarla balantl olabilecei akla gelmekle birlikte bu tip kullanm iin bilinen bir rnek tespit edilmediinden bu olaslklar tarafmzca deerlendirme d tutulmutur.

    99 Ahap zvana kullanm hakknda bk. Martin 1965, 280 vd.; Bingl 2004, 94-95. 100 Fraisse-Llinas 1995, 129, 278-279, Fig.310-313. 101 Ait olabilecei yap bazndaki deerlendirmeler iin bk. Blm II.1.3 102 Wesenberg 1971, 117-119; Hellner 2002, 170 vd. 103 Naukratis Apollon, M 570-60 (Wesenberg 1971, 118, Abb.241; Hellner 2002, 187-189),

    Samos Hera 1. dipteros, M 570-530 (Wesenberg 1971, 118, Abb.237-239), Samos Hera 2. dipteros, M 530 sonras (Hellner 2002, 1 vd., Taf.124), Samostan adak stunlar, M 6. yy. ikinci yars (Wesenberg 1971, 119, Nr.8, 19, 20, Abb.254-255) Khios Phanai, M 6. yy. ikinci yars (Boardman 1959, 173-176, Fig.2; Wesenberg 1971, 119, Abb.242; Hellner 2002, 190-192, Abb.21), Syracusa, M 510 (Gentili 1967, 61 vd., Fig.7-9; Hellner 2002, 193-196,

  • 23

    tanmlanabildii ortaya kmaktadr. Samos Hera Tapna 2. dipteros stun kaideleri zerine yaplan tez almasnda104 tarihlendirme iin kullanlabilecek en kesin kstaslar olarak st apn alt apa gre daralmas ve yiv alannn derinliindeki art tespit edilmitir. Speira profillerinin karlatrma iziminde (Levha 13.2) ve Samos speiralarnn gruplandrma iziminde (Levha 14.1) bu geliim kesin olarak grlmektedir. Speiralarn yksekliindeki art ve yiv saylarndaki azalma da bir tarihsel belirte olarak grlmekle birlikte, tm rneklerde ayn biimde tespit edilmiyor olular nedeniyle kesin veri olarak kullanlmalar mmkn olmamaktadr105.

    Bu veriler nda Halikarnassos speirasnn tarihlendirilmesi iin speira profillerinin karlatrlmas dnda bir yntem bulunmadn sylemek mmkn olmaktadr. Bu nedenle tarihlendirilmi rneklerle Halikarnassos speirasnn profillerinin karlatrld bir izim (Levha 13.2) hazrlanmtr106. Bu izim sonucunda Halikarnassos speiras ile en yakn formun Samos Pythagoreionda ele gemi iki adet speiraya107 ait olduu tespit edilmektedir. M 4. yy. sonlarna tarihlendirilmi olan bu speiralardan her ikisi de ayn forma sahiptir ve sadece birisinin izimi (Levha 14.3) yaynlanmtr. Halikarnassos speiras ile hem st ve alt aplar arasndaki daralma hem de yiv alannn derinlii ile byk oranda benzerlik gstermekle birlikte bu speiralarn tarihlendirilmesinde kstas alnan unsurlarn bilinmeyii tarih nerisine pheyle baklmasna neden olmaktadr. Kyaslanabilir bir dier rnek ise yine M 4. yy. sonlarna tarihlendirilmi olan Knidostaki propylon yapsna ait speiradr108 (Levha 13.4). Speira iziminde bantlar belirtilmemi olmakla birlikte profil Halikarnassos rnei ile byk benzerlik gstermektedir. Bununla birlikte ayn dneme M 4. yy. sonlarna verilmi olan Samos Hera Tapna 11-13 numaral grup speiralarda her iki rnekten de farkl olarak alt ve st ap arasnda fazla bir fark olmay (Levha 14.1) karlatrma yapmay gletirmektedir. Samos Hera Tapna rneklerine

    Taf.153.1) Myus, M 500 sonras (Shoe 1936, Taf.LXXI, Nr.25; Boardman 1959, 259, n.1; Wesenberg 1971, 119, Nr. 8; Hellner 2002, 184-186, Abb.20) Metapontum D, M 5. yy. ilk eyrei (Mertens 1979, 103 vd, Abb.2; Hellner 2002, 182-183, Taf.153.1), Locroi Maras, M 470 (Petersen 1890, 188, Abb.7; Gullini 1980, 59 vd. Taf.10; Costabile 1997, 26 vd., Taf.XII.b, XXIII.d; Hellner 2002, 178-181, Taf.153.1), Caulonia, M 460 civar (Costabile 1997, 77, Tavola Caulonai VII), Halikarnassos Trkkuyusu, M 4. yy. ortalar (Pedersen 1988a, 359 vd., Fig.4, 7; Pedersen 1994a, 29, Fig.23), Delos, M 4. yy. sonlar (Wesenberg 1971, 118, Abb.240; Fraisse-Llinas 1995, 279, Abb.315; Hellner 2002, 172-176, Abb.19), Knidos, M 4. yy. sonlar (Love 1972, 69-70, Ill.6; Rumscheid 1994, 301, 321, Taf.58.3; Bankel 1999, 127, Fig.6.4), Samos Pythagoreion, M 4. yy. sonu (Hellner 2002, 157, 186, Taf.153.2).

    104 Hellner (2002, 30 vd.) tarafndan yaplan tez almasnda speiralarda 13 farkl grup M 530, M 500 sonras ve M 4. yy. son eyrei olarak 3 farkl yap evresine ayrlmlardr.

    105 Wesenberg (1971, 125) tarafndan oluturulan tabloda ykseklik ve ap oran M 6. yy. iine tarihlendirilmi rneklerde azalma gstermekle birlikte bu tablodaki rneklerin tarihlendirilmesinde kesinlik bulunmamaktadr. Bu nedenle oranlama sistemi Halikarnassos speiralarnn tarihlendirilmesinde deerlendirme d tutulmutur.

    106 izimde profillerin karlatrmas amac gdld iin tm speiralar e ykseltiye getirilmi ve orijinal rnekler gri renkte K.2 profili ise izgi halinde verilmitir.

    107 Hellner 2002, 157, 186, Taf.153.2. 108 Love 1972, 69-70, Ill.6; Rumscheid 1994, 301, 321, Taf.58.3; Bankel 1999, 127, Fig.6.4.

    Bankel tarafndan yaynlanm izimde speira profili doru verilmekle birlikte bantlarn drtgen formu belirtilmemitir. Love tarafndan yaynlanan izim ise olduka detayszdr.

  • 24

    (Levha 14.1) bakldnda, M 500 sonrasna tarihlendirilmi olan 7-10109 ve M 4. yy. sonlarna verilmi olan 11-13 numaral grup110 speiralarn formlar arasnda sadece ok kk bir derinlik fark bulunduu grlmektedir. Bu durum ayn yapnn farkl yapm evrelerinde her ne kadar bir geliim grlse de belli bir ekoln takip edilmesi ile balantl olmaldr. Samos Pythagoreion ve Knidos rneklerinde ise formu belirleyen etken belli deildir ve muhtemelen her iki rnek de Samos Hera Tapna temel alnarak biimlendirilmitir. Bu da speira formlarnda kronolojik geliime ok fazla bal kalnmam olabilecei olasln ortaya koymaktadr.

    Halikarnassos rneinde 5 adet yiv bulunuu ile kyaslanabilecek tek rnek Myusta ele gemi olan speiradr111 (Levha 13.2). Genel dzenleme asndan Halikarnassos speiras ile byk benzerlik grlmekle birlikte st apn daralma orannn ve yiv alan derinliinin daha az oluu ile farkldr. Herhangi bir yapyla badatrlmam olan Myus112 rnei ilk olarak Shoe113 tarafndan M 6. yy. iine tarihlendirilmitir. Hellner tarafndan ise yiv saysndaki farkllk haricinde form asndan en yakn rnekler olarak Samos 2.dipterosa ait 7-10 numaral speira gruplar (Levha 14.1-2) tespit edilmi ve bu grup speiralarn M 5. yy. bandan sonraya tarihlenmeleri sebebiyle Myus rneinin de en erken M 500 sonrasna tarihlenebilecei nerilmitir114.

    Daha nce detayl olarak yaynlanmamakla birlikte Pedersen115 tarafndan speiralarn Samos etkisinde yaplm olduu ve Ge Arkaik-Erken Klasik dneme tarihlenebilecei nerilmitir. Resim zerinden inceleme yapan Hellner116 ise Pedersen tarafndan yaplan bu neriyi tekrarlamtr. Yukarda deinildii gibi form olarak Halikarnassos speirasnn paralelleri M 4. yy. sonlarna iaret etmekle birlikte yiv says bakmndan Myus ve dolaysyla Samos speiralaryla gstermi olduu benzerlik daha erkene ait olabileceine iaret eden bir unsurdur. Daha kesin bir tarih nerisi iin ait olabilecei yap bazndaki deerlendirilmeler117 gerekli olmakla birlikte Halikarnassos speiralarnn M 5. yy. balarndan sonrasna belki de yzyl ortasna tarihlenebilecei dncesindeyiz.

    109 Hellner 2002, 16, 7281, 127130, Taf.4250, 124. 110 Hellner 2002, 82-92, 127130, Taf.51-58, 124. 111 Shoe 1936, 180, Nr.25, Taf.LXXI; Boardman 1959, 259, n.1; Wesenberg 1971, 119, Nr. 8;

    Hellner 2002, 184-186, Abb.20. 112 1896 ylnda Wiegand tarafndan Myus kalesinde devirme olarak kullanlm olarak ele

    getii bildirilen kaide parasnn Samos rnekleriyle karm olabilecei dnlmekle birlikte Samostan paralel rnek bilinmemektedir. (Hellner 2002, 184)

    113 Shoe 1936, 180. 114 Hellner 2002, 186. 115 Pedersen 1994a, 29; Pedersen 1999, 328. 116 Hellner 2002, 177. 117 bk. Blm II.1.3

  • 25

    I.2.2 TAMBURLAR

    Nu. : T.1 (1-28)

    Levha Nu. : 15.1-2, 16.1-4, 17.1-4, 18.1-5, 19.1

    Buluntu Yeri : Bodrum Kalesi (?) Sergilendii Yer : Bodrum Sualt Arkeoloji Mzesi talyan Kulesi bat ve

    gney duvarlar ile orta bahe civar. ller118 : 1-14: - 15-18: ap 59-61 cm, zvana yuvas (yaklak) 10 x 10 x 5

    cm 19: - 20: - 21: ap 64 cm, Yk. 70 cm, zvana yuvas 10.5 x 10.5 x 5

    cm 22: ap 62 cm, Yk. 70 cm, zvana yuvas 11.5 x 11.5 x 5

    cm 23: ap 62 cm, Yk. 72 cm, zvana yuvas 10 x 10 x 6 cm 24: ap 64 cm, Yk. 70 cm, 25: ap 60 cm, Yk. 52 cm, zvana yuvas 9 x 10 x 5 cm 26: ap 60 cm, Yk. 56 cm 27: ap 62 cm, Yk. 15 cm 28: ap 70 cm, Yk. 30 cm, zvana yuvas 10 x 10 cm Malzeme : Kaliteli beyaz mermer Yayn : Pedersen 1994a, 30, Fig.30; Pedersen 1999, 327, Fig.9.

    Bodrum Kalesinin en yksek noktas olan Fransz kulesinin alt tarafnda youn olarak grlen kaliteli beyaz mermerden yivsiz tamburlarn buluntu yeri hakknda bilgi bulunmamaktadr. Toplam 28 adet tamburdan 19 adedi Fransz Kulesinin alt ksmnda yer alan talyan kulesinin bat ve gney duvarlarnda devirme yap malzemesi olarak kullanlmtr. Dier 9 adet tambur ise talyan kulesinin bat kesiminde bahede dank halde sergilenmektedir. Kalenin dier blmlerinde ve duvarlarnda bu tamburlarn tespit edilmemesi ve Bodrum iinden de paralel rneklerin bilinmemesi tamburlarn u an bulunduklar civarda bir yapya ait olduklar dncesini uyandrmaktadr119.

    1-14 numaral tamburlar (Levha 15.1) talyan Kulesi bat duvarnda devirme olarak kullanlmtr. Yksekte yer aldklar iin llemeyen tamburlarn yaklak ayn lde olduklar izlenebilmektedir. Diklemesine yerletirilmi olduklar iin sadece birleim yzeyleri grlebilen 14 adet tamburdan 2 tanesi (soldan sayldnda stten 2. ve 3. tamburlar) daha derin ilenilmi orta kesim ve daha kk zvana yuvalarna sahip olmasyla farkllk gstermekle birlikte hem ap uyumu hem de yivsiz olmalaryla dier

    118 Pedersen tarafndan kapsaml yayna hazrlanan mimari elemanlar zerinde detayl lm ve

    izim almalar gerekletirilmemitir. 119 Pedersen 1994a, 30; ait olabilecekleri yapyla ilgili deerlendirmeler iin bk. Blm II.1.3

  • 26

    rneklerle paralellik tamaktadrlar. Bu iki rnekteki farklln stundaki konumlaryla balantl olabilecei muhtemeldir. Dier 12 rnek ise ortak bir dzenlemeyle, ortadaki kare zvana yuvasn evreleyen sivri ulu mur ile hafife ukurlatrlm anathyrose ve olduka iyi perdahlanm birleim yzeyine sahiptir.

    15-18 numaral tamburlar (Levha 15.2, 19.1) talyan Kulesi gney duvarnda devirme kullanlm haldedir. Tamburlar hem yksekte yer almalar hem de aa arkasnda kalmalar sebebiyle llememekle birlikte daha nce llm120 olan tamburlarn aplar 59-61 cm arasnda deimektedir. Zvana yuvalar 10 cm civarnda deien kare forma sahip olup derinlikleri 5 cm civarndadr. Birleim yzeyi genilii ise 11-13 cm arasnda deimektedir. Tamburlar dier rneklere nazaran daha kuytuda yer almalar sebebiyle kk krlmalar haricinde olduka iyi korunmutur. Bu nedenle birleim yzeylerinin iilikleri daha detayl olarak incelenebilmektedir. Olduka iyi ilenilmi olan anathyrose, mevcut izlerden anlaldna gre nce ince ulu tarak ile hafife ukurlatrlm, tarak izinin balangcndan 3 cm ierde ise sivri ulu mur ile ilenilmitir. Tamburun arlk merkezinde yer alan kare zvana yuvas da sivri ulu murla yaplmtr.

    19 numaral tambur (Levha 16.1) talyan Kulesi gney teras duvarnn bat cephesinde devirme kullanlmtr. Olduka yksekte yer almas sebebiyle incelenemeyen tambur merkezde yer alan kare zvana yuvas ve anathyrose ile dier rnekler ile paralellik gstermektedir.

    20 numaral tambur (Levha 16.2) talyan Kulesinin hemen altnda yer alan ofislerin n ksmndaki bahede bulunmaktadr. Youn bitki rts altnda bulunan tambur yanna yaklalamad iin llememitir. Dier rneklerle ayn birleim yzeyi tekniine sahiptir.

    21 numaral tambur (Levha 16.3) yine ofislerin n ksmndaki bahede sergilenmektedir. st kenarda kk bir blm krk olan tambur dier rneklerle ayn birleim yzeyi tekniine sahip olmakla birlikte darda sergilenmesine bal olarak tambur birleim yzeyi olduka anmtr. ap 64 cm olan tamburun ykseklii 70 cmdir. Tambur arlk merkezinde yer alan kare zvana yuvas 10.5 cm kenar lsne ve 5 cm derinlie sahiptir.

    22 numaral tambur (Levha 16.4, 18.5) da ofislerin n ksmndaki bahede bulunmaktadr. Banklar arasnda masa ilevi gren tamburun akta bulunmasna bal olarak st birleim yzeyi olduka anmtr. Dier rneklerde grlen birleim yzeyi tekniine sahip olduu grlen tamburun gvdesinde Arapa yazya benzeyen kazmalar bulunmaktadr. Tamburun ap 62 cm, ykseklii 70 cmdir. 11.5 cm ll kare zvana yuvas 5 cm derinlie sahiptir.

    23 numaral tambur (Levha 17.1) talyan kulesinin alt kesiminde yer alan orta bahede apel yanndaki merdiven kenarnda sergilenmektedir. Akta korunmas ve muhtemelen ziyaretilerin youn temaslar sebebiyle st birleim yzeyi olduka anmtr. Sivri ulu murla ilenilmi stun gvdesi

    120 Pedersen 1999, 327.

  • 27

    dier rneklere kyasla daha kaba bir dzenlemeye sahiptir. Alt yan ksmnda kk bir blm krk olan tamburun gvde orta kesiminde muhtemelen sonraki kullanmlarla balantl kk bir oyuk bulunmaktadr. Tamburun ap 62 cm, ykseklii 72 cmdir. Tambur arlk merkezinde yer alan 10 cm kenar ll kare zvana yuvas 6 cm derinlie sahiptir.

    24 numaral tambur (Levha 17.2) talyan Kulesinin hemen altnda yer alan ofislerin n ksmndaki bahede bulunmaktadr. st blm olduka anm olan tamburda sivri ulu mur izleri grlmekle birlikte anathyrose tam olarak incelenememektedir. Ayrca dier rneklerden farkl olarak zvana yuvas bulunmaz. En nemli farkllk ise tambur st (veya alt) kesiminde yivsiz blmden ince bir bantla geilen alanda bak az setle birbirinden ayrlan 11 cm geniliinde toplam 18 adet yivin 8 cmlik balang ksmnn bulunmasdr. Bu farkllklara karn 64 cm ap ve 70 cm ykseklik ls ve alt blmn yivsiz oluu ile dier rnekler ile benzerlik gstermesi, bu tamburun da dier rnekler ile ayn grup ierisinde deerlendirilmesini mmkn klmaktadr. Yivli blmn bulunuu tamburun yapda farkl bir blmde yer alm olabilecei, farkl tamirat evresi veya daha sonraki farkl kullanmlar ile aklanabilir.

    25 numaral tambur (Levha 17.3-4) talyan kulesinin alt kesiminde yer alan orta bahede Camii yanndaki merdiven kenarnda sergilenmektedir. Tamburun ap 60 cm ve ykseklii 52 cmdir. Alt ksm krk olan tamburun st yzeyinde 9x10 cm ll zvana yuvas ve olduka anm olmakla birlikte dier rnekler ile benzerlik gsteren birleim yzeyi bulunmaktadr. Tambur st (veya alt) yan yzeyinde 3 cmlik alanda bir bant halinde yaplm hafif ukur silme 24 numaral tamburda yivlerin hemen altnda grlen silme ile benzerlik gstermektedir. Bu nedenle yiv balangc olabilecei dnlebilir.

    26 numaral tambur (Levha 18.1-2) orta bahe st ksmnda talyan kulesinin hemen alt kesiminde bulunmaktadr. Salonunun n tarafnda sergilenen tamburun ap 60 cm, ykseklii 56 cmdir. D yzeyi olduka kaba olan tamburun ortasnda boylamasna uzanan 30 cm apl dz yzeyli yuvarlak bir oyuk bulunmaktadr. Kuyu bilezii ilevi tad grlmekle birlikte lleri yardmyla tamburun orijinalinde dier rnekler ile ayn dzenlemeye sahip olabilecei dnlebilmektedir. Aada incelenecek 27 numaral tambur parasnn d yzeyinin kabaca braklmasna karn zvana yuvas bulunmas bu tambur grubunda baz rneklerin yarm braklm olabileceine iaret etmektedir.

    27 numaral tambur paras (Levha 18.3) orta bahe st ksmnda talyan kulesinin hemen altnda Cam Salonu n tarafnda yer almaktadr. Yarm braklm olduuna iaret eden kabaca tralanlm bir d yzeye sahip olan tamburun bir yan ve alt ksm krktr. 70 cm ap ve 30 cm ykseklie sahip tamburun olduka anm st yzey ortasnda yer alan 10 cm kenar ll kare zvana yuvas har ile dolmu haldedir.

    28 numaral tambur paras (Levha 18.4) yine Cam Salonu n tarafnda yer almaktadr. Alt ve st yzeyleri ile yan ksm krk olan tambur

  • 28

    62 cm ap ls ve tambur yzeyi ile dier rnekler ile paralellik gstermektedir.

    Tambur ve paralar bir arada deerlendirildiinde hepsinin kaliteli beyaz mermerden olmas, yivsiz olmalar ve birleim yzeylerinde grlen teknik zellikler ortak bir gruba ait olduklarna iaret etmektedir. Tamburlardan llebilen rneklerde grlen 59-70 cm arasnda deien ap ve 70-72 cm arasnda deien ykseklik121 lleri yaklak ayn llere sahip olduklarn gstermektedir. llemeyen rneklerde ise ufak farkllklar haricinde llerin birbirine olduka yakn olduklar gzlemlenmektedir. Tamburlarda grlen en nemli ortak zellik olarak birleim yzeylerinde kullanlan teknik (Levha 18.5, 19.1) dikkat ekmektedir. Zvana yuvas bulunmayan 25 numaral rnek haricinde tm tamburlarn arlk merkezinde 9-11.5 cm arasnda deien genilikte 5-6 cm derinlie sahip kare zvana yuvalar bulunmaktadr. yi korunmu rneklerde grld zere zvana yuvalar sivri ulu mur kullanlarak ekillendirilmitir. Zvana yuvasnn evresini yaklak 10 cm geniliinde evreleyen anathyrose iyi korunmu rneklerdeki mevcut izlerden anlaldna gre ncelikle ince ulu bir tarak yardmyla belirlenmi ve daha sonra kenarda ince bir blm haricinde sivri ulu mur ile ukurlatrlmtr. Tambur d kenarnda ise 10 cm civarnda genilie sahip olduka iyi perdahlanm birleim yzeyi bulunur. Deinilen bu ortak zelikler yardmyla tespit edilebilen toplam 28 adet tambur arasnda istisnai zelliklere sahip rnekler de bulunmaktadr. 26 (Levha 18.1-2) ve 28 numaral (Levha 18.4) rneklerde tambur yzeylerinin kabaca braklm olmas farkllk gstermekle birlikte malzeme ve l benzerlii sayesinde dier rneklerle paralellik kurmak mmkn olmaktadr. zellikle 28 numaral tambur parasnda kare zvana yuvasnn bulunmas bu grmz desteklemektedir. 24 numaral rnek (Levha 17.2) ise st (veya alt) blmnde olduka kk bir alanda yiv balangc122 bulunmasyla en nemli farka sahiptir. Ancak, malzemesi ve lleri ile dier rneklerle uyum gsteren tamburun daha sonraki devirme kullanmlarda veya farkl evreden tamiratlarda deiiklie uram olabilecei byk bir olaslk olarak belirtilebilir. Dier rnekler ile tam benzerlik gsteren 25 numaral tamburdaki (Levha 17.3-4) ince bir bant eklindeki silme de bu grmz

    121 Genellikle stun ykseklii iin alt apn 10 kat kabul edilse de erken dneme ait ykseklii

    kesin olarak tespit edilebilen tek rnek Naksos Oikosudur ve 1:13 gibi bir oran gstermektedir. (Boardman 1959, 176; Gruben 1963, 177 vd., Abb.47; Koenigs 1989, 291) Ayn oranlama Myus Dionysos Tapna iin hesaplanan stun yksekliinde de 1:13.5 olarak karmza kmaktadr (Weber 2002, 263-268, Abb.34). Her ne kadar Arkaik dnem stunlarnn ince bir forma sahip olduu anlalsa da biraz daha gee tarihlenebilecek Halikarnassos rnekleri iin kesin olmamakla birlikte Samos Hera Tapnanda kullanlan (Gruben 1996, 74, Abb.17-18; Gruben 2001, Abb.261-262.) 1:10 oran kabul edilebilir. Bu durumda stunlarn 7 m civarnda bir ykseklie sahip olduklar kabul edilebilir (bk. Blm II.1.3).

    122 Yiv balangc dzenlemesine verilebilecek rnekler olarak Delos Apollon (Martin 1965, Fig.318; Fraisse-Llinas 1995, 400, Fig.7-8; Gruben 1997, 376-8, Abb.57.), Atina Parthenon (Martin 1965, Pl.28), Zeus Stratos (Martin 1965, Fig.139) ve Rhamnous Nemesis (Pedersen 1991, 183, Fig.124) tapnaklarna ait yarm kalm stun tamburlar gsterilebilir. Benzer rnekler genellikle yapnn inasnn uzun srmesi nedeniyle tamburlarn tamamlanmam olmasyla aklanmaktadr.

  • 29

    destekler niteliktedir. 24 numaral tamburda yiv altnda grlene benzemekle birlikte 25 numaral tamburda yiv bulunmamas ve st birleim yzeyindeki zvana, tamburun farkl evre kullanmna ya da tamiratna ilikin bir dzenlemeye sahip olabileceine iaret etmektedir.

    Tamburlarn buluntu durumu ve ait olabilecekleri yapyla123 ilgili kesin bilgi bulunmamas tarih tespit edilmesini zorlatrmaktadr. Tamburlarn birleim yzeyine bakldnda en erken paralel rnekler olarak Syracusai Apollon Tapna124 (M 510), Samos Hera Tapna 2. dipteros125 (M 5. yy. balar), Delphi Atinallar Stoas126 (M 5. yy. ilk eyrei) (Levha 19.2) ve Atina-Marathon ant127 (M 480-450) (Levha 19.3) tespit edilmektedir. Ancak, M 4. yy. yaplar olan Halikarnassos Maussolleion128 (Levha 19.4), Ephesos Artemis Tapna129 ve Belevi Mezar antna130 (Levha 19.5) ait tamburlarda da iilik asndan fark gstermeyen ayn teknik dzenlemenin grlyor olmas kesin bir tarih tespit edilmesini zorlatrmaktadr. Antik dnem mimarisinde yivsiz stun tamburu kullanmna bakldnda da farkl dnemlerden rnekler tespit edilebildii grlmektedir. Erken rnekler olarak Syracusa Apollon Tapna131 (M 510), Milet Mengerevtepe Tapna132 (M 500), M 5. yy. balarna tarihlenen Samos Hera Tapna 2. dipteros evresi d stun dizisi133, Atina-Marathondan bir adak stunu134 (M 480-450) ile Khios Phanai ve Emporiodaki M 5. yy. ikinci eyreine tarihlenen yivsiz tamburlar135 saylabilmektedir. Bununla birlikte sonraki dnemlerde yivsiz stun kullanmnn136 devam etmesi tarihsel bir veri olarak kullanlmasn engellemektedir.

    Bu deerlendirmeler nda Halikarnassos tamburlarnn tek balarna tarihlendirilmeleri iin yeterli veri bulunmad, ancak paralellik gsteren rneklerin M 5. yy. balarndan itibaren grld sylenebilmektedir. Bu deerlendirme daha nce Pedersen137 tarafndan M 5. yy. balarna ait olabilecekleri nerisinin reddedilmesi iin bir gereke bulunmadna iaret etmekle birlikte ait olabilecei yap ve yapya ait olabilecek dier elemanlarla birlikte deerlendirilmeksizin138 daha kesin bir tarih nerilmesi mmkn deildir.

    123 Ait olabilecekleri yap bazndaki deerlendirmeler iin bk. Blm II.1.3 124 Gentili 1967, 73, Fig.14 vd.; Costabile 1997, 22, Tav.IIb2. 125 Reuther 1957, 25-26, Z43-44. 126 Amandry 1953, 15 vd., Pl.XXVI.7 127 Vanderpool 1966, 99, Pl.34.c-d. 128 Jeppesen 2002, 138 vd. 129 Bammer 1972a, 20, Abb.18, Taf.6.f. 130 Bammer 1972a, Taf.12.k; Hoepfner 1993, 116, Abb.7. 131 Gentili 1967,73-74, Fig.14-16; Costabile 1997, 22, Tav.IIb2. 132 Weber 1996, 85, Abb.3. 133 Gruben 2001, 359 vd., Abb.274. 134 Vanderpool 1966, 99, Pl.34.c-d. 135 Boardman 1959, 183; Boardman 1967, 72, Fig.42. 136 Didyma Apollon (Gruben 2001, 396-412, Abb.307) ve Sardeis Artemis (Gruben 2001, 42

    vd., Abb.327) tapnaklarnda grlen yivsiz stunlar rnek gsterilebilir. 137 Pedersen 1994a, 30; Pedersen 1999, 327. 138 bk. Blm II.1.3

  • 30

    Nu. : T.2 Levha Nu. : 20.1-3 Buluntu Yeri : Labraunda, Zeus Tapna 1.5 m dousu Sergilendii Yer : Labraunda Zeus Tapna stylobate gney

    kenar ller : Yk. 67 cm, Alt ap: 70.5 cm Malzeme : Beyaz mermer Yayn : Westholm 1978, 544; Hellstrm-Thieme 1982, 41, D.53,

    Fig.12, Pl.50.j.

    Labraunda Zeus Tapna kazlar srasnda tapnan 1.5 m dousunda euthynteria seviyesinde bulunmu olduu aktarlan stun tamburu olduka tahrip olmu durumdadr (Levha 20.1-3). Ykseklii tam korunmu olan tamburun alt ap tamamlandnda139 72.5 cm olarak hesaplanmaktadr. En alt ya da st tambur olduuna iaret eden 1 cmlik eim gsteren apophyge zerinde yiv balangcna dein olan 24.5 cmlik dz blmn 10 cmlik ksm korunmutur. Yivler 5 cm genilik ve 1.1 cm derinliinde olup 1 cm geniliinde setlerle birbirinden ayrlmlardr. Yivlerden 18 adedi korunmu olmakla birlikte tamlama yapldnda tamburun 36 yive sahip olduu tespit edilmektedir. Tamburun st ve alt yzeyinde 5 x 5 cm genilik ve 5.3 cm derinlikte kare zvana yuvalar bulunmaktadr, ancak kenarlarn krlm olmas (Levha 20.3) sebebiyle birleim yzeyleri hakknda bilgi bulunmamaktadr.

    Labraunda tamburunun bir yapyla balantsz olarak bulunmu olmas sebebiyle tarihlemede kullanlabilecek en nemli unsurlar tamburun 36 adet yive sahip olmas ve yivlerin bak srt setlerle ayrlm olmasdr. Stun tamburlarnn geliimine bakldnda Arkaik dneme ait bilinen tambur rnekleri140 nda erken dnem yiv saylarnn olduka deiken olduu

    139 Hellstrm-Thieme 1982, 41: tambur ap karlkl yivlerin i ksmlar arasnda 66.5 cm

    olarak hesaplanmmakla birlikte tarafmzca yiv derinlii ve apophyge eimi de dahil edilmitir.

    140 Naksos Oikos (M 580-550): 24, 28, 32 36 dz yivli (Gruben 1991, 69, Abb.12-13.); Delphi Naksoslular sphenksli stunu (M 570-550): 44 yiv (Amandry 1953, 15 vd.; Boardman 1959, 199); Naukratis Apollon (M 570-560): bak az setli 25 yiv (Petrie 1886, 12-13, Pl.III; Pryce 1928, 172, B.392, Fig.211; Dinsmoor 1973, 126); Samos Hera 1. dipteros (M 560-550): bak az setli 40 yiv (Buschor 1930, 30, Bei.XXXII.1; Amandry 1953, 15; Dinsmoor 1973, 125); Ephesos Artemis (M 560-550): bak az setli 40, 44, 48 yiv (Wilberg 1906, 234, Fig.204-5; Gruben 2001, 387 ve 400.); Myus Dionysos (M 560): bak az setli 32 yiv (Gruben 1963, 112, n.61; Akurgal 1995, 398; Weber 2002, 246-254, Abb.33); Aigina (M 6. yy. ilk yars): 36 yiv (Amandry 1953, 17); Didyma Apollon (M 550-540): dz 27 yiv, bak az setli 32, 36 yiv (Gruben 1963, 108-117; Gruben 2001, 400; Schneider 1996, 79, Abb.4); Phokaia Athena (M 530 civar): 31, 33 dz yivli (Akurgal 1956, 36-37; Serdarolu 1967, 37; ); Samos Hera 2. dipteros (M 530 sonras): bak srt setli 36, 24 yiv (Gruben 2001, 361, 426); Magnesia Artemis (M 6. yy. sonu-5. yy. ba): bak srt setli 32 yiv (Humann vd. 1904, 46-47, Abb.33; Boardman 1959, 184, n.4; Dinsmoor 1973, 136; Gruben 2001, 426); Syracusa Apollon Tapna (M 510): bak az setli 28 yiv, bak srt setli 32 yiv (Gentili 1967,73-74, Fig.14-16; Costabile 1997, 22, Tav.IIb.); Milet (M 500): bak az setli 30, 32 yiv (Koenigs 1979, 190, Abb.9, Taf.61.2; Koenigs 1986, 114); Khios (M 5. yy. ba): ifte setli 28 yiv (Boardman 1959, 181-5, Pl.26e.); Metapontum D (M 5. yy. ilk eyrei): bak srt setli 20, 24, 32 yiv (Adamesteanu-Mertens 1975, 35.; Mertens 1979, 105, 107, n.3).

  • 31

    grlmektedir. Bununla birlikte Arkaik dnem sonlarna doru yiv saylarnn azald ve bak srt set kullanmnn ge Arkaik dnem itibaryla grlmeye balad tespit edilebilmektedir. M 5. yy. balarndan itibaren ise bak srt setle ayrlm 24 adet yiv on mimarisinde yaygn olarak kullanlmaya balanlmtr141. Bu evreden sonrasna ait ok sayda yive sahip stun tamburu rnei ise bilinmemektedir. Labraunda stun tamburunda grlen 36 adet yivin paralel rnekleri olarak M 6. yy. ortalarna tarihlendirilen Didyma Apollon Tapna tamburlar142, Aiginadan bir adak stunu143 ve M 530 sonrasna tarihlendirilen Samos Hera Tapna 2. dipteros 1. yapm evresine ait poros stunlar144 tespit edilmektedir. Samos rnekleri bak srt set kullanlm olmasyla da Labraunda tamburu ile paralellik gstermektedir. Bak srt set kullanlan ikinci erken rnek ise M 6. yy. sonlarna tarihlenen Magnesia Artemis Tapna arkaik evresine ait olarak tanmlanan 32 yivli tamburlardr145.

    lk olarak Westholm tarafndan yaynlanm olan tamburun Labraunda Zeus Tapnann M 5. yy.a ait olabilecek in antis evresi ile balantl olabilecei belirtilmitir146. Labraunda Zeus Tapnann mimarisini yaynlayan Hellstrm ve Thieme147 ise Arkaik dnemde 36 yivli ve bak srt sete sahip stun rnei bulunmad iin tamburun in antis tapnakla balantl olmad ve muhtemelen tapnak sonrasndaki evrede dikilmi bir adak stununa ait olduunu belirtmilerdir. Ayn gr srdren Thieme Labraundann Arkaik mimari elemanlarn yaynlad makalesinde bu tambura yer vermemitir148. Ancak yukarda belirtildii gibi Labraunda stun tamburu iin M 530 sonrasna tarihlendirilen Samos ve Magnesia rneklerinin belirleyici olduu tespit edilebilmektedir. Ayrca M 5. yy. bandan itibaren daha az sayda yivin grlyor olmas bir st snr olarak belirlenmektedir. Bylece genel geliim ve paralel rnekler nda Labraunda stun tamburunun M 6. yy. sonlarna tarihlendirilebileceini nermek mmkn olmaktadr.

    141 Lawrence 1957, 137; Dinsmoor 1973, 135; Lehmann-Spittle 1982, 92; Pedersen 1983, 92-

    93; Gruben 2001, 361, 426. Bununla birlikte daha az yiv sayl istisnai rnekler de bulunmaktadr. rnein; Ksanthos Nereidler ant 20 yiv (Fedak 1990, 68), Olympia Philippeion 22 (Dinsmoor 1973, 236) yive sahiptir.

    142 Gruben 2001, 400. 143 Amandry 1953, 17. 144 Reuther 1957, 47, Z.32; Gruben 2001, 361, 426. 145 Boardman 1959, 184, n.4. (M 6. yy. sonu); Dinsmoor 1973, 136. (M 5. yy. balar);

    Gruben 2001, 426 (M 6. yy. sonu). 146 Westholm (1978, 544) kutsal alanda 36 yivli birka stun tamburu paras olduunu

    belirtmekle birlikte tarafmzca arazide yaplan youn aratrmalarda baka bir tambur rnei tespit edilmemitir.

    147 Hellstrm-Thieme 1982, 41, n.1. 148 Thieme 1993, 47