Page 1
T.C.
GENELKURMAY BAŞKANLIĞI
GÜLHANE ASKERİ TIP AKADEMİSİ
SAĞLIK BİLİMLERİ ENSTİTÜSÜ
İÇ HASTALIKLARI HEMŞİRELİĞİ BİLİM DALI BAŞKANLIĞI
KANSER AĞRISI YÖNETİMİNDE HASTADAN KAYNAKLANAN
ENGELLERİN iNCELENMESİ
Gülcan BAĞÇİVAN
Yüksek Hemşire
İÇ HASTALIKLARI HEMŞİRELİĞİ
YÜKSEK LİSANS TEZİ
ANKARA
2008
Page 2
ii
T.C.
GENELKURMAY BAŞKANLIĞI
GÜLHANE ASKERİ TIP AKADEMİSİ
SAĞLIK BİLİMLERİ ENSTİTÜSÜ
İÇ HASTALIKLARI HEMŞİRELİĞİ BİLİM DALI
KANSER AĞRISI YÖNETİMİNDE HASTADAN KAYNAKLANAN
ENGELLERİN İNCELENMESİ
Gülcan BAĞÇİVAN
Yüksek Hemşire
Gülhane Askeri Tıp Akademisi
Sağlık Bilimleri Enstitüsü Müdürlüğünün
İç Hastalıkları Hemşireliği Programı İçin Öngördüğü
YÜKSEK LİSANS TEZİ
Olarak Hazırlanmıştır
TEZ DANIŞMANI Yrd. Doç. Dr. Sağ. Yb. Nuran TOSUN
Ankara
2008
Page 4
iv
TEŞEKKÜR
Bu tez çalışması, Gülhane Askeri Tıp Akademisi Sağlık Bilimleri
Enstitüsü Kurulu’nun 8 EKİM 2007 gün ve 186 sayılı kararı gereği Gülhane
Askeri Tıp Akademisi Tıbbi Onkoloji BD Polikliniğinde yürütülmüştür.
Bu çalışma ile Onkoloji Polikliniğine başvuran hastaların ağrı
yönetiminde hastalardan kaynaklanan engellerin belirlenmesi hedeflenmiştir.
Yüksek Lisans eğitimim süresince kıymetli bilgi ve tecrübeleri ile gelişmemde
her türlü yardım ve desteği sağlayan GATA Hemşirelik Yüksek Okulu Müdürü
Prof.Dr. Sağ. Kd. Alb. Sevgi HATİPOĞLU ve GATA Hemşirelik Yüksek Okulu
Müdür Yardımcısı Sayın Prof.Dr. Sağ. Yb. Nalan AKBAYRAK’ a, klinik
çalışmalarımda değerli desteklerini esirgemeyen Tıbbi Onkoloji Bilim Dalı
Başkanı Sayın Prof. Tbp. Kd. Alb. Ahmet Özet‘ e, Tıbbi Onkoloji BD Öğretim
Üyesi, Sayın Doç. Tbp. Kd. Alb. Şeref KÖMÜRCÜ’ ye ve Tıbbi Onkoloji klinik
ve polikliniğinde görev yapan hemşire arkadaşlarıma ve tüm klinik
personeline saygı ve şükranlarımı sunarım.
Çalışmamın, istatistiksel olarak planlama ve değerlendirme
aşamalarında yardım ve desteklerini esirgemeyen Öğ. Bnb. Mesut AKYOL’a
teşekkürlerimi sunarım.
Yüksek Lisans eğitimim süresince, bilgi ve deneyimleriyle beni her
zaman destekleyen ve yol gösteren, tez danışmanım olarak tezimin her
aşamasında çalışmalarımı yönlendiren İç Hastalıkları Hemşireliği Bilim Dalı
Başkanı değerli hocam Sayın Yrd. Doç. Dr. Sağ. Yb. Nuran TOSUN’ a ve
üyesi olmaktan mutluluk duyduğum GATA HYO İç Hastalıkları Hemşireliği
Bilim Dalı ekibine saygı ve şükranlarımı sunarım.
Gülcan BAĞÇİVAN
Ankara 2008
Page 5
v
ÖZET
Kanser Ağrısı Yönetiminde Hastadan Kaynaklanan Engellerin
İncelenmesi,
Bu çalışma, kanser ağrısı yönetiminde hastalardan kaynaklanan engellerin
belirlenmesi amacıyla tanımlayıcı bir çalışma olarak planlanmıştır. Ayrıca
kanserde ağrı yönetiminde hastalardan kaynaklanan engelleri belirlemede
kullanılan Engeller Ölçeği’nin (BQ-II) Türkiye için geçerlilik ve güvenirlik
çalışmasını yapmak da amaçlanmıştır. Araştırma, Ekim 2007-Nisan 2008
tarihleri arasında GATA Tıbbi Onkoloji BD. Polikliniğinde yürütülmüştür.
Araştırmanın örneklemini kanser tanısı almış ve kanserle ilişkili ağrı deneyimi
için analjezik ilaç kullanmış veya halen kullanıyor olan ve araştırmaya
katılmayı kabul eden 170 hasta oluşturmuştur. Araştırmada veri toplama
aracı olarak, “Hastaların Tanıtıcı Bilgilerine Yönelik Veri Toplama Formu”,
‘’Kısa Ağrı Envanteri’’ ve “Engeller Ölçeği (BQ II)” kullanılmıştır. Engeller
Ölçeği (BQ II) için yapılan faktör analizi sonucunda, toplam varyansın %
66.451'ini karşılayan 7 faktör bulunmuştur. Genel ölçek için Cronbach’s
α=0.87’dir. Hastaların Engeller Ölçeği’ndeki (BQ II) maddelere verdikleri
puanlara göre, en fazla “bağımlılık” ve en az “fiziksel yan etkiler” alt
gruplarında yanlış inanışa sahip oldukları görülmüştür. Erkek, bekar/dul,
kanser dışında diğer kronik hastalığa sahip olan, ortalama ağrı seviyeleri >5
olan ve yetersiz analjezik kullanan hastaların, ağrı yönetimine engel
olabilecek daha fazla yanlış inanışa sahip oldukları belirlenmiştir. Araştırma
sonuçları doğrultusunda; Engeller Ölçeği’nin (BQ II) kanser hastalarının ağrı
yönetiminde hastadan kaynaklanan engelleri belirlemede ülkemiz için geçerli
ve güvenilir bir ölçek olduğu ve ileri çalışmalarda kullanılabileceği
değerlendirilmiştir. Hastaların tanı, tedavi ve bakım sürecinde sürekli onlarla
birlikte olan hemşirelerin, ağrı yönetiminin başarısı için hastadan
kaynaklanabilecek engelleri iyi tanımlaması ve bunların ortadan
kaldırılmasına yönelik planlamaları ve uygulamaları bakım sürecine katması
önerilmektedir.
Anahtar Kelimeler: Kanser, ağrı yönetimi, engeller
Yazar Adı: Yük. Hem. Gülcan BAĞÇİVAN
Danışman: Yrd. Doç. Dr. Sağ. Yb. Nuran TOSUN
Page 6
vi
ABSTRAC
Analysis of the Barriers Originating From Patients in Cancer Pain
Management, This study was planned as a descriptive study to define the
barriers originating from patients in cancer pain management. Also, it was
aimed to make validity and reliability study of Barriers Questionnaire (BQ-II)
for Turkey, which is used to define the barriers originating from patients in
cancer pain management. The research was carried out in Gulhane Military
Medical Academy, Department of Medical Oncology polyclinic between
October 2007-April 2008. 170 patients who are diagnosed with cancer and
who used or who are still using analgesic medication for pain experience
related to cancer and who accepted to take part in the research constitute the
sample of the research. “Data Collection Form About the Sociodemographic
and Medical Information of Patients”, “Brief Pain Inventory” and “Barriers
Questionnaire (BQ-II)’’ were used as data collection instruments. As a result
of the factor analysis made for Barriers Questionnaire (BQ-II), 7 factors that
make up for %66,451 of the total variance were found. Cronbach’s alpha was
0,87 for general scale. According to the points given by patients to the items
in Barriers Questionnaire (BQ-II), it was seen that they have a fallacy mostly
in “addiction” and minimally in “physical side effects” subscale. It was
ascertained that male, single/widower patients and patients with a chronic
disease other than cancer, patients whose average pain level is >5 and who
use insufficient analgesic have more fallacies that can obstruct pain
management. It was assessed in accordance with the results of the research
that; Barriers Questionnaire (BQ-II) is a valid and reliable scale for our
country in defining the barriers originating from patients in cancer pain
management and that it can be used in advanced studies. It is recommended
that nurses who are always in collaboration with the patients in their
diagnosis, treatment and care periods; define the barriers that could originate
from patients well for the success of pain management and add the planning
and applications related to the removal of these barriers to caring process.
Keywords: Cancer, pain managements, barriers
Author: Gülcan BAĞÇİVAN, RN
Counsellor: Nuran TOSUN, RN PhD, Lieutenant Col. Assistant Professor
Page 7
vii
İÇİNDEKİLER
Sayfa
ONAY SAYFASI iii
TEŞEKKÜR iv
ÖZET v
İNGİLİZCE ÖZET vi
İÇİNDEKİLER vii
SİMGELER VE KISALTMALAR vii
TABLOLAR x
GİRİŞ 1
1.1. Problemin Tanımı ve Önemi 1
1.2. Araştırmanın Amacı 4
GENEL BİLGİLER 5
2.1. Kanser ve Ağrı 5
2.1.1. Kanser Hastalarında Ağrının Nedenleri 6
2.1.2. Kanser Ağrısının Patofizyolojisi ve Mekanizmaları 7
2.1.3. Kanser Ağrısının Değerlendirilmesi 10
2.1.4. Kanser Ağrısında Analjezik Kullanımı 11
2.2. Kanser Ağrısının Yönetimindeki Engeller 12
2.2.1. Sağlık Bakımı Verenler İle İlgili Engeller 12
2.2.2. Sağlık Sistemi İle İlgili Engeller 15
2.2.3. Hasta İle İlgili Engeller 16
2.2.4. Engeller Ölçeği (Barriers Questionnaire II, BQ II) 18
2.2.5. Ağrı Yönetiminde Hasta İle İlgili Engellerin Azaltılması 20
GEREÇ VE YÖNTEM 21
3.1. Araştırmanın Şekli 21
3.2. Araştırmanın Yapıldığı Yer ve Özellikleri 21
3.3. Araştırmanın Evren ve Örneklemi 21
3.4. Verilerin Toplanması 22
3.4.1 Veri Toplama Formları 22
3.5. Uygulama 25
3.6. Verilerin Değerlendirilmesi 25
Page 8
viii
BULGULAR 27
4.1. Çalışmaya katılan bireylerin sosyodemografik ve tıbbi
özelliklerini tanıtıcı bulgular
28
4.2. Katılımcıların ağrı deneyimleri ile ilgili tanımlayıcı bulgular 31
4.3. Engeller Ölçeği (BQ II) ile ilgili bulgular 34
4.4. Katılımcıların sosyodemografik ve tıbbi özelliklerine göre
ölçek toplam ve ölçek alt grup puan ortalamalarının
karşılaştırılması
37
4.5. Katılımcıların ağrı deneyimleri ile ilgili verilere göre ölçek
toplam ve alt ölçek puan ortalamalarının karşılaştırılması
41
TARTIŞMA 46
5.1. Çalışmaya katılan bireylerin tanıtıcı özelliklerinin tartışması 46
5.2. Engeller Ölçeği (BQ II) tartışması 48
5.2.1. Ölçeğin geçerlilik ve güvenirliği tartışması 48
5.2.2. Kanser hastalarının ağrı yönetiminde hastalardan kaynaklanan engellerin tartışması
52
5.2.3. Hastaların bazı özelliklerinin ölçek toplam puan
ortalamaları ile karşılaştırılmasına yönelik tartışma
55
SONUÇ VE ÖNERİLER 59
6.1. Sonuçlar 59
6.2. Öneriler 60
KAYNAKLAR 62
EKLER 68
EK 1: Etik Kurul Onayı 69
EK 2: Gönüllüleri Bilgilendirme ve Olur (Rıza) Formu 71
EK 3: Hastaların Tanıtıcı Bilgilerine Yönelik Veri Toplama Formu 72
EK 5: Kısa Ağrı Envanteri 75
EK 6: Engeller Ölçeği (BQII) 78
Page 9
ix
SİMGELER VE KISALTMALAR
GATA : Gülhane Askeri Tıp Akademisi
TSK : Türk Silahlı Kuvvetleri
X : Aritmetik Ortalama
Sd : Standart Sapma
α : Alfa değeri
BQ II : Barriers Questionnarie II (Engeller Ölçeği II)
AIDS : Human Immunodeficiency Virus / Acquired Immunodeficiency
Syndrome
Page 10
x
TABLOLAR
Tablo Sayfa
1. Kanser hastalarında ağrı prevalansı ve sık
karşılaşılan ağrı sendromları
9
4.1.1 Hastaların sosyodemografik özelliklerine göre
dağılımı
28
4.1.2 Hastaların tıbbi özelliklerine göre dağılımı 29
4.1.3 Hastaların analjezik ilaç kullanma durumları 30
4.2.1 Hastaların son 24 saat içerisinde hissettikleri (ifade
ettikleri) ağrı seviyelerinin dağılımı
31
4.2.2 Katılımcıların Ağrı Kontrol İndeksi (PMI) puanlarına
göre yeterli analjezik kullanma durumları
31
4.2.3 Hastaların son 24 saat içinde hissettikleri ağrının bazı
günlük yaşam aktivitelerine engel olma durumları
32
4.2.4. Hastaların ağrı deneyimi hakkındaki bazı düşünceleri 33
4.3.1. Genel ölçek ve ölçek alt grupların ortalama ve
Cronbach α değerleri
34
4.3.2. Katılımcıların Engeller Ölçeği’nde (BQ II) yer alan
maddelere verdikleri puanların ortalamaları
35
4.4.1. Hastaların ölçek toplam puan ortalamalarının
sosyodemografik özellikleri ile karşılaştırılması
37
4.4.2. Hastaların ölçek toplam puan ortalamalarının tıbbi
özellikleri ile karşılaştırılması
39
4.5.1. Hastaların analjezik kullanma durumları ile ölçek
toplam puan ortalamalarının karşılaştırılması
41
4.5.2. Hastaların Ağrı Kontrol İndeksi’ne (PMI) göre yeterli
analjezik kullanma durumları ile ölçek toplam puan
ortalamalarının karşılaştırılması
43
4.5.3. Hastaların Kısa Ağrı Envanteri’ne göre son 24 saat
içerisinde hissettikleri ağrı seviyeleri ile ölçek toplam
puan ortalamalarının karşılaştırılması
44
Page 11
1
GİRİŞ
1.1 Problemin Tanımı ve Önemi
Kanser, günümüzün en önemli sağlık sorunlarından birisidir. Tüm
ölümlerin yaklaşık % 13’ünü kanser vakaları oluşturmaktadır. Dünyada her yıl
11 milyon kişi kanser tanısı almakta ve her yıl 7,5 milyon kişi kanserden
ölmektedir. 2020’li yıllarda ise her yıl 16 milyon yeni kanser vakası ve 10
milyon kanserden ölüm beklenmektedir (1, 2, 3).
Kanser bütün dünyada olduğu gibi Türkiye’de de önemli bir sağlık
problemi olarak karşımıza çıkmaktadır. Türkiye Hastalık Yükü ve Maliyet
Etkililik çalışmasının sonuçlarına göre, kanser kardiyovasküler hastalıklardan
sonra Türkiye’deki tüm ölüm nedenleri arasında ikinci sırada yer almaktadır.
Kanser yarattığı fiziksel, psikolojik ve sosyo-ekonomik sorunlar nedeni ile
bireyin yasam sürecinin olumsuz etkilenmesine neden olmaktadır (3, 4).
Sağlıkla ilgili konular içerisinde en evrensel olanlarından birisi de
ağrıdır. İnsanoğlunun açıklamaya çalıştığı ağrı kavramı çok farklı şekillerde
tanımlanmıştır. Günümüzde en geçerli tanımı “Uluslararası Ağrı Araştırmaları
Teşkilatı” (International Association for the Study of Pain, IASP) yapmıştır. Bu
tanıma göre ağrı; var olan veya olası doku hasarına eşlik eden veya bu hasar
ile tanımlanabilen, hoşa gitmeyen duyusal ve emosyonel bir deneyimdir (5,
6). Yapılan birçok tanım ağrının subjektif yapısını içermektedir. Ancak klinik
olarak en yararlı tanımı McCaffery yapmıştır: ‘’Ağrı hastanın söylediği şeydir,
eğer söylüyorsa vardır’’ (7). Geçmişte sadece hastalıkların bir bulgusu olarak
kabul edilen ağrı günümüzde (özellikle kronik ağrı) başlı başına çözüm
getirilmesi gereken bir sorun olarak ele alınmaktadır (8).
Ağrı, kanser hastalarında en yaygın ve ciddi semptomlar arasındadır
(9). Kanserli hastaların % 20-50’sinde ilk başvuruda, % 30-40’ında tedavi
sırasında, % 75-90’ında ileri (terminal) dönemde ağrı görülmektedir (10, 11).
Metastazı olan kanser hastalarının % 50’sinden fazlasının ve ileri evredeki
hastaların % 90’ından fazlasının ağrı yaşadığı bildirilmiştir (12). Kanser
tedavisindeki gelişmelerin yaşam süresini uzatması, kanser hastalarının
hastalık ve hastalık tedavisinden kaynaklanan ağrı deneyimini daha uzun
süre yaşamalarına yol açmaktadır (13).
Page 12
2
Klinisyenler, araştırmacılar ve özellikle hastalar ağrının yaşam
kalitesini etkileyen en önemli faktörlerden biri olduğunu belirtmektedirler.
Ağrı; yorgunluk, uykusuzluk, konstüpasyon, iştahsızlık, bulantı gibi fiziksel
semptomların yanı sıra bireyde kontrol kaybı, konsantrasyonda azalma, iş ve
eğitim yaşantısını sürdürememe gibi etkileriyle sosyal yaşantıyı da olumsuz
etkileyen bir sorundur (14). Bireyde meydana gelen fiziksel ve psikolojik bu
etkiler sonucunda, günlük yaşam aktivitelerini yerine getirmede yetersizlik
yaşanabilmektedir (15). Kanser hastalarında da yaşam kalitesini olumsuz
yönde etkileyen ağrı, hastada fiziksel-psikolojik-sosyolojik yönden ikincil
problemlere neden olmaktadır. Hatta yalnız hastanın değil, yakın çevresinin
de olumsuz yönde etkilenmesine yol açmaktadır. Hasta ve yakınları için ağrı,
ölümün kendisinden bile daha büyük bir korku kaynağı olabilmektedir (12, 16,
17).
Son yıllarda ağrı konusundaki gelişmelere karşın, dünyada tüm kanser
hastalarının yaklaşık % 25’inin şiddetli ağrı çekerek öldüğü, % 50’sinden
fazlasının yeterli ağrı tedavisi görmediği, yine birçok ülkede ve ülkemizde
kanser hastalarının % 50-80’inin özellikle yaşamlarının son döneminde ağrı
ile baş başa bırakıldığı belirtilmektedir. Dünyada 9 milyonun üzerinde ağrı
deneyimi yaşayan kanser hastasının var olduğu göz önünde tutulursa,
problemin sosyolojik boyutunun ne denli büyük olduğu tahmin edilebilir. Diğer
taraftan kanser ağrısı % 90-95 oranında kontrol edilebilen bir problem
olmasına rağmen, gelişmiş ülkelerde dahi kanser ağrısının yeterli düzeyde
kontrolü % 50 oranında yapılabilmektedir. Bu oran gelişmekte olan ülkelerde
% 10’a kadar inmektedir. Kanser ağrısının kontrolsüz kalması pek çok
sorunun daha da büyümesine neden olmaktadır. Bu özellikleri ile hem tıbbi
hem de sosyolojik problemleri bir arada barındıran kanser ağrısı, bir kronik
ağrı sendromudur ve hem evrensel hem de toplumsal bir sorundur (18, 19).
Ağrı tedavisi, ortaya çıkan bu sorunları en aza indirmeye yönelik dört
temel amacı içerir. Bunlar; 1) kanserde ağrının optimum düzeyde tedavi
edilmesi, 2) tedavinin en ucuz ve en az yan etki ile gerçekleştirilmesi, 3)
bireyin aktivitelerinin artırılması, fiziksel ve psikolojik iyiliğin sağlanması ve 4)
yaşam kalitesinin arttırılmasıdır (8).
Page 13
3
Kanser ağrısı konusunda daha önce yapılan çalışmalar çoğunlukla
hekimlerin kanser ağrısını nasıl kontrol ettiklerine ve kanser ağrısının tedavisi
hakkındaki bilgi ve becerilerine odaklanmıştır. Bunun yanı sıra kanser
ağrısının yönetimi ile ilgili son yapılan çalışmalar ise, hastaların yaşadığı ağrı
yoğunluğunun belirlenmesine ve ağrıyla baş etmenin kanser hastaları için
önemine odaklanmaktadır (9).
Çeşitli eğitim programlarına, yayınlanmış ağrı yönetimi rehberlerine,
farmakolojik/nonfarmakolojik girişim stratejilerine ve multidisipliner ağrı
topluluklarına rağmen, kanser hastalarında ağrı yönetimi konusunda birçok
engel tanımlanmıştır. Bu engeller sağlık bakımı verenler, sağlık sistemi ve
hasta ile ilişkili olabilir (9, 13, 18).
Ağrı yönetimine engel olabilecek birçok faktör bulunmakla birlikte,
hastaların ağrıyı söylemek ve uygun analjeziği kullanmaktaki isteksizlikleri,
ağrı yönetimindeki asıl engellerdir. Genellikle yanlış inançlara veya ağrı ve
ağrı tedavisi ile ilgili yanlış anlamalara dayanan, ağrıyı ifade etmekteki bu
isteksizlik, ağrı yönetiminde hastayla ilgili engeller olarak adlandırılmaktadır
(24). Kanser hastalarında ağrı yönetiminde hastalardan kaynaklanan
engelleri belirleme konusunda yapılan çalışmalarda; bağımlılık korkusu,
kontrol altına alınamayan kanser ağrısı tecrübesiyle ilgili kadercilik, ilaçlara
karşı toleransla ilgili kaygılar, ‘‘iyi hasta ağrıdan şikayet etmez” inancı,
doktoru kanser tedavisinden alıkoyma kaygısı, ağrı kesicilerin yan etkileriyle
ilgili endişeler, ağrı tedavisinin immün sistemi baskılaması korkusu ve
analjeziklerin hastalık belirtilerinin farkındalığını ortadan kaldıracağı korkusu
gibi faktörler bildirilmektedir (20, 21, 23, 24).
Kanser hastalarında etkili bir ağrı yönetiminin gerçekleştirilebilmesi
için, bu durumu etkileyebilecek hastayla ilgili engellerin belirlenmesi ve buna
yönelik önlemlerin alınması, ağrı yönetiminin amacına ulaşmasında ve
ağrıdan kaynaklanan ikincil problemlerin azaltılmasında son derece önemli
bir etkendir. Ağrı yönetiminde hasta ile ilgili engellerin ortadan
kaldırılmasında; multidisipliner ekip yaklaşımı, hastaların ve ailelerin eğitimi
ve karar verme sürecine aktif olarak katılmaları, tedavi ve uygulamalar
konusunda söz sahibi olmaları önem taşımaktadır (13). Hastaların, tanı,
Page 14
4
tedavi ve bakım sürecinde sürekli onlarla birlikte olan hemşirelerin, ağrı
yönetiminin başarısı için önemli olan bu unsurları iyi tanımlaması ve bunların
ortadan kaldırılmasına yönelik planlamaları ve uygulamaları bakım sürecine
katması gerekmektedir.
1.2 Araştırmanın Amacı
Bu tez çalışmasının amacı, kanser hastalarının ağrı yönetiminde
hastalardan kaynaklanan engelleri belirlemektir.
Ayrıca bu çalışma ile kanser hastalarının ağrı yönetiminde hastalardan
kaynaklanan engelleri belirlemek amacıyla, Wisconsin-Madison
Üniversitesi’nde Prof. Sandra Ward (21) tarafından geliştirilen (1993) ve
Gunnarsdottir (24) ve ark. (2002) tarafından modifiye edilen Engeller
Ölçeği’nin (Barriers Questionnaire-II, BQ-II), Türkiye için geçerlilik ve
güvenirlik çalışmasını yapmak da amaçlanmıştır.
Page 15
5
GENEL BİLGİLER
2.1. Kanser ve Ağrı
Günümüzde, çağdaş tıbbın ve bilim dünyasının son yıllarda üzerinde
en çok uğraş verdiği ve araştırma yaptığı bir hastalık olan kanser, hücrelerin
kontrolsüz şekilde büyüme ve çoğalmaları ile anormal hücre yayılımı özelliği
gösteren hastalık grubunu tanımlamak için kullanılan bir terimdir. Kanser
oluşumu bir hücrenin genlerindeki kümülatif değişiklikler sonucu ortaya çıkan,
çok faktörlü ve çok basamaklı bir süreçtir (25, 26). Tanı olanaklarının
gelişmesi ve sağlık kuruluşlarından faydalanma imkanlarının artması ile her
yıl daha fazla kanser vakası teşhis edilmektedir. Ayrıca enfeksiyon
hastalıklarının kontrol altına alınması, diğer hastalıklara karşı etkin tedavi
yöntemlerinin kullanıma girmesi ve yaşam standardının yükselmesi ile
ortalama yaşam süresinin uzaması, dolayısı ile yaşlı nüfusun artması,
toplumun bilgi seviyesinin yükselmesi ve kanser tedavilerindeki gelişmeler ile
daha çok hastanın hekime başvurması ve gelişen teknoloji ile çevresel
karsinojenlere maruziyetin artışı kanser sıklığını artıran etkenlerdir (27).
Günümüzün en önemli sağlık sorunlarından birisi olan kanser, yarattığı
fiziksel, psikolojik ve sosyo-ekonomik sorunlar nedeni ile bireyin yasam
sürecinin olumsuz etkilenmesine de neden olmaktadır (28).
Ağrı, kanser ile ilişkili en sık karşılaşılan semptomlardan birisidir.
Kanserli hastaların % 20-50’sinde ilk başvuruda, % 30-40’ında tedavi
sırasında, % 75-90’ında ileri (terminal) dönemde ağrı görülmektedir (10, 29).
Kanser tanısı almış çoğu hasta ve ailesi için ağrı çekme olasılığı, tedavi
edilememe ve ölüm ihtimalinden sonra kanserin en çok korkulan yönüdür.
Kanser ile ilişkili ağrının kontrol edilmesi önemli bir sağlık sorunudur.
Günümüzde ağrı kontrolü için yeterli olanaklar olduğu halde kanser
hastalarının % 25 kadarının ağrılarının yeterince kontrol altına alınmadan
kaybedildiğinin bilinmesi üzücüdür (9, 30)
Page 16
6
2.1.1. Kanser Hastalarında Ağrının Nedenleri
Kansere bağlı ağrının nedenleri 3 grup altında incelenebilir:
1. Direkt tümöre bağlı ağrı (% 60-80 oranında görülmektedir)
- Kemik ve yumuşak doku infiltrasyonu
- Sinir, kan ve lenf damarlarının baskısı
- Lenf ödem
- Tümör nekrozu
- Beyin ödemi
2. Kanser tedavisine bağlı ağrı (%20-30 oranında görülmektedir)
- Cerrahi operasyon
- Radyoterapi (yanık, fibrozis, nöropati, mukozit)
- Kemoterapi (nöropati, pankreatit, mukozit)
3. Kanser veya tedavisi ile ilişkili olmayan mekanizmalara bağlı ağrı (%10-15
oranında görülmektedir)
- Baş ağrısı
- Diyabetik nöropati
- Miyofasiyal kökenli ağrılar
Kanser ile ilişkili ağrı sendromları akut veya kronik olabilir. Akut ağrı
sıklıkla anjiografi, endoskopi, biyopsi gibi diyagnostik işlemlerle veya cerrahi,
radyoterapi ve kemoterapi gibi terapötik girişimlerle ilişkilidir. Kronik ağrı ise
genellikle tümör infiltrasyonu ile ilişkili olup kemik ve yumuşak doku
infiltrasyonu, içi boş organların obstrüksiyonu, sinir, kan ve lenf damarlarının
kompresyonu sonucu ortaya çıkar. Kronik ağrı nedenlerinin, %15-25
kadarında tümör tedavisine bağlı nedenler söz konusudur. Tümör dışı
nedenler ise kronik kanser ağrısında oldukça düşük bir oranı oluşturur.
Kanserin primer olarak kaynaklandığı bölge, ağrının ortaya çıkmasında en
önemli bir faktördür. Primer tümör tipi, hastalığın evresi, metastazların varlığı,
tümörün nöral yapılara yakınlığı, hastanın psikolojik durumu ağrı oluşumunda
ve ağrının derecesinde rol oynar (10, 11).
Page 17
7
2.1.2. Kanser Ağrısının Patofizyolojisi ve Mekanizmaları
Ağrı, nosiseptif (somatik veya visseral) veya nöropatik tipte olabilir.
Nosiseptörler sinir sistemi dışında tüm doku ve organlarda bulunan
reseptörlerdir. Nosiseptif ağrıda nosiseptörlerin uyarılması ve süregelen doku
patolojisi ile ilişkili mekanizmalar söz konusudur. Nöropatik ağrı periferik veya
santral sinir sisteminde gelişen hasar veya patofizyolojik değişiklikler sonucu
ortaya çıkar. Pankreas kanseri, karaciğer-akciğer metastazlarında ortaya
çıkan ağrı visseral nosiseptif tiptedir; sürekli, künt, basınç hissi şeklinde
tanımlanır. Kemik metastazlarında görülen somatik nosiseptif ağrı iyi lokalize,
sürekli, sızlama, zonklama tarzındadır. Postherpetik nevralji, kansere bağlı
pleksopatilerde ise ağrı nöropatik tiptedir, batma, elektrik çarpması, yanma,
sızlama, karıncalanma şeklinde hissedilir. Değerlendirmede bu ayrımın
yapılması tedaviyi belirleyeceğinden önemlidir.
Kapsüllü organların tümör invazyonu: Karaciğerin primer veya
sekonder tümörleri, kapsüllü organların tümörlerinin en sık karşılaşılan
örnekleridir. İntrakapsüler basınç artışının yanı sıra, tümörün lokal kapsül
infiltrasyonu, künt bazen bıçak saplanır tarzda ağrıya neden olur. Beyin de
kapsüllü bir organdır. Ağrı, yer kaplayan tümör gelişimi, fokal veya yaygın
beyin ödemine bağlı intrakraniyal basınç artışı sonucu ortaya çıkar.
Yumuşak dokuların tümör infiltrasyonu: Retroperitoneal alanın
masif infiltrasyonu, yumuşak dokuların tümör infiltrasyonuna örnektir. Ayrıca
iskelet kası gibi hareketli yapıların destrüksiyonu ve infiltrasyonu fonksiyon
bozukluğu ile ağrı oluşturur. Burada tümörün interstisyuma yayılımı, kan
damarları, lenfatikler ve sinirlerin harabiyeti söz konusudur.
Abdominal içi boş organların tümör infiltrasyonu: Ağrı;
ülserasyonlar, motilite bozuklukları, dilatasyonlar ve kan akım
bozukluklarından kaynaklanmaktadır. Örneğin malign lenfomalarda geniş
ülserasyonlar ve kanama ortaya çıkabilir. Perinöral tümör infiltrasyonu,
arteritis veya perinöral inflamatuar reaksiyonlar da abdominal içi boş
organların tümörlerinde sık görülmektedir.
Seröz mukozanın tümör infiltrasyonu ve inflamasyonu: Peritoneal
karsinoziste ağrı sık ortaya çıkar, bazı olgularda ilk semptom olabilir. Ağrı
Page 18
8
visseral motilite bozukluğu ile birlikte metastazların direkt periferik sinirler ile
teması veya inflamatuar reaksiyona bağlıdır.
Solid organlarda tümöre bağlı nekroz: Pankreasta spesifik
nekrozlar, tipik ağrı semptomlarına neden olur.
Sinirler, pleksus veya spinal kordun tümör tutulumu: Sinir hasarı,
kompresyonu veya infiltrasyonu söz konusudur. Meme, akciğer kanserinde
brakial pleksus tutulumu görülebilir. Kolon kanserinde, lumbosakral
pleksusun kompresyonu, infiltrasyonu radiküler ağrıya neden olur.
Leptomeningeal karsinomatozis özellikle akciğer, meme
adenokarsinomlarında, lenfoma ve melanomlarda ortaya çıkar. Epidural
spinal kord kompresyonu ilgili vertebral alanda veya radiküler ağrıya neden
olur.
Kemiklerin tümör infiltrasyonu: Metastatik durumlarda kemik
destrüksiyonu yaygındır. Vertebral yayılım sinir köklerinin, spinal kordun
kompresyonuna neden olabilir. Nekroz ve hemorajiler de ağrının önemli
sebepleridir. Kemik metastazı en sık meme, prostat, akciğer, böbrek ve tiroid
kanserlerinde görülür.
Kan damarlarında tümöre bağlı oklüzyon: Lenfatiklerin ve kan
damarlarının invazyonu, malign neoplazilerde ortaya çıkar ve metastazın
öncüsüdür. Genellikle küçük ve periferik damarların invazyonu söz
konusudur ve önemli dolaşım sorunu yaratmaz. Bazı durumlarda daha büyük
venler infiltre olur ve oklüzyon ortaya çıkabilir.
Kanser ağrı sendromları:
Kemik, visseral yapılar ve sinirler kronik kanser ağrısı ile ilişkili en sık
karşılaşılan metastaz bölgeleridir. Kanserde ağrı prevalansı ve sık
karşılaşılan ağrı sendromları Tablo 1'de görülmektedir.
Hastalar bu ağrı nedenlerinin birkaçını içeren kompleks ağrı paternleri
ile sağlık kuruluşuna başvurabilir ve ağrı zaman içinde değişebilir, birçok
bölgede ortaya çıkabilir, birçok sebepten kaynaklanabilir (10, 11, 31).
Page 19
9
Tablo 1. Kanser hastalarında ağrı prevalansı ve sık karşılaşılan ağrı
sendromları
Kanserde primer
bölge
Ağrı insidansı
(%) Sık ağrı sendromları
Orofarinks 55–80
Postradikal boyun disseksiyon
sendromu
Enfeksiyon
Kolon ve rektum 45–95
Kemik metastazı
Perineal ağrı sendromu
Lumbosakral pleksopati
Epidural spinal kord kompresyonu
Pankreas 70–100 Abdominal visseral ağrı
Karaciğer ve safra
yolları 65–100 Abdominal visseral ağrı
Akciğer 55–90
Kemik metastazı
Epidural spinal kord kompresyonu
Brakial pleksopati
Posttorakotomi sendromu
Meme 55–100
Brakial pleksopati
Posttorakotomi sendromu
Kemik metastazı
Epidural spinal kord kompresyonu
Leptomeningeal karsinomatozis
Uterus, serviks, over 40–100 Lumbosakral pleksopati
Prostat 55–100 Kemik metastazı
Epidural spinal kord kompresyonu
Üriner sistem 60–100 Lumbosakral pleksopati
Epidural spinal kord kompresyonu
Lenfoma, lösemi 5–75
Leptomeningeal karsinomatozis
Kemik ağrısı
Mukozit
Sarkom, primer
kemik tümörü 75–90
Postamputasyon ağrısı (Stump,
fantom)
Epidural spinal kord kompresyonu
Page 20
10
2.1.3. Kanserde Ağrı Yönetimi
Ağrılı bireylerin tanı ve tedavisinin doğru yönlendirilmesinde en önemli
koşul, bireyin ağrısının doğru değerlendirilmesi ve bu değerlendirmenin de
multidisipliner yaklaşım ile yapılmasıdır. Multidisipliner yaklaşım; hemşire,
hekim, psikiyatrist, psikolog, anestezist ve sosyal hizmet uzmanı gibi birçok
disiplini kapsamalı ve hasta ve ailesi ekibin merkezinde yer almalıdır.
Multidisipliner ekibin vazgeçilmez üyesi olan hemşirenin, bireyin ağrısını
doğru tanımlaması ve giderilmesi için doğru uygulamalar yapması ağrı
kontrolünün önemli bir kısmını oluşturur.
Ağrı değerlendirmesinde temel ilkeler;
• Hastanın ağrı yakınmasına inanılması,
• Hastadan dikkatli ve ayrıntılı öykü alınması,
• Hastanın psikososyal durumunun değerlendirilmesi,
• Dikkatli bir fizik muayene yapılması,
• Hastalığın evrelendirmesinin yapılması,
• Tanı için gerekli tetkiklerin yapılması,
• İlk değerlendirme sırasında diğer ağrı tedavi yöntemlerinin gözden
geçirilmesi,
• Tedaviye başladıktan sonra ağrı kontrol düzeyinin değerlendirilmesi,
• Hasta için uygun ağrı değerlendirme ölçeklerinin kullanılması,
Ağrının tanılanması için, ağrı şiddeti ölçekler ile değerlendirilmelidir.
Ağrı ölçekleri ile subjektif bir deneyim olan ağrı objektif hale getirilerek, etkili
ağrı kontrol yöntemlerinin uygulanmasına yardımcı olur. Ağrı ölçüm araçları,
ağrı deneyiminin farklı boyutlarını ölçmede objektif yöntemler sağlar. Tek
boyutlu ölçekler; sadece ağrının şiddetini değerlendirmeye yardımcı olan,
basit, tanımlayıcı, sayısal ve görsel kıyaslama ölçekleridir (Örn; Visuel
Analog Skala). Çok boyutlu ölçekler ise; ağrıyı çok boyutlu değerlendirme
(yeri, niteliği ve ağrıyı etkileyen etmenler gibi) olanağı veren ölçeklerdir (Örn;
ll Melzack Ağrı Soru Formu, Dartmount Ağrı Soru Formu).
Ağrı kontrolünde temel olarak farmakolojik ve non-farmakolojik
yöntemler kullanılmaktadır. Non-farmakolojik yöntemler; nörolitik sinir
Page 21
11
blokajları, sıcak ve soğuk uygulamalar, masaj, TENS uygulaması gibi
yöntemlerdir
Farmakolojik yöntemler ise non opioid analjezikler, opioid analjezikler
ve adjuvan tedavilerdir (kortikosteroidler, nöroleptikleri antihistaminikler,
antideprasanlar, kalsitonin vb.) (5, 8, 18).
2.1.4. Kanser Ağrısında Analjezik Kullanımı
1986 yılında Dünya Sağlık Örgütü (DSÖ), kanser ağrısında ilaç seçimi
için basamak tedavi diye bilinen yararlı bir yaklaşım önermiştir. Bu metodun
kullanımı ile hastaların ağrılarının % 75 ile % 90 oranında etkin olarak kontrol
altına alınabildiği gösterilmiştir.
1. Basamakta kanser ağrısında önce hafif ağrılara yönelik non-opioidler
(parasetamol veya aspirin) gerektiğinde adjuvan analjezikler kullanılır.
2. Basamakta non-opioidlerle kontrol altına alınamayan, orta derecede ağrısı
olan hastalarda 1. basamak tedaviye zayıf opioidler (kodein, tramadol)
eklenir.
3. Basamakta zayıf opioidlerle kontrol altına alınamayan şiddetli ağrısı olan
hastalar için güçlü opioidlere (morfin, fentanil) geçilir.
Son zamanlarda spinal opioid veya diğer invaziv teknikleri içeren 4 basamaklı
bir merdiven sistemi üzerinde durulmaktadır.
Kanser ağrısında hangi ilaç veya yöntem kullanılırsa kullanılsın, dikkat
edilmesi gereken nokta, etki süresi dikkate alınarak analjezinin sürekli ve
yeterli olmasını sağlamak üzere, ilacın hastanın isteği dışında belli aralıklarla
uygulanmasıdır. Her ilacın bir yarı ömrü ve etki süresi vardır. Hasta için
belirlenen ilaç ve dozu, hastanın gereksinimi olmadan ve beklenilmeden
uygun görülen saatte uygulanmalı ve yinelenmelidir. Ancak tedavinin başında
hastanın opioid gereksinimini ortaya koymak için “saatinde ilaç” uygulaması
geciktirilebilir veya radyoterapi ve/veya antikanser tedavi alan hastanın
analjezik ilaca gereksinimi azalabilir ve ilaç gerektiğinde uygulanabilir. Bu
durumların dışında “saatinde ilaç” uygulaması, kanser ağrısının medikal
tedavisinde benimsenmesi gereken ilk kural olmalıdır. Her hastada tedavi
bireyselleştirilmeli, ilaç seçimi, dozu ve veriliş yolu belirlenmelidir. Ağrı
Page 22
12
tedavisi ve farmakolojik yan etkiler arasında bir denge oluşturulmalı ve
beraberinde hastanın uyku düzeni de sağlanmalıdır.
Kanser hastalarında analjezik tedavinin amacı, analjeziyi minimum yan
etki ile optimize etmektir. Mevcut tedavi modelleri ile kanser ağrısının % 80
ile % 90 oranında kontrol edilebildiği bildirildiği halde günümüzde kanser
ağrısının yeterince tedavi edilebildiğini söylemek güçtür. Daha etkili kanser
ağrı tedavisini sağlamak için yeni medikal teknoloji ve ilaçların gelişmesi
değil, bilinen yöntemlerin daha etkili uygulanması gerekmektedir. Kanserli
hastaların bakımı tüm sağlık ekibi tarafından sürdürülmelidir. Her kanser
hastasının ağrıdan kurtulmaya hakkı olduğu unutulmamalı ve bu amaca
ulaşmak için ağrı tedavileri kullanılmalıdır(10, 11, 32).
2.2. Kanser Ağrısı Yönetimindeki Engeller
Kim ve ark. (33) (2004)’larına göre, ağrı yönetimindeki belirgin
ilerlemelere karşın, kanser ağrısının hastaların tamamında başarılı olarak
yönetilememekte olduğu bildirilmektedir (33). Çeşitli eğitim programlarına,
girişim stratejilerine ve multidisipliner ağrı topluluklarına rağmen, kanser
hastalarında ağrı yönetimi konusunda birçok engel tanımlanmıştır. Bu
engeller sağlık bakımı verenler, sağlık sistemi ve hasta ile ilişkili olabilir (34).
2.2.1. Sağlık Bakımı Verenler İle İlgili Engeller
Kanserde ağrı yönetiminde, hekim ve hemşireler ile ilgili birçok engel
tanımlanmıştır. Sağlık bakımı veren profesyonellerden kaynaklanan engeller;
bilgi eksikliği, opioid analjezikler hakkındaki yanlış inanış ve fikirler ve ağrının
yetersiz tanılanması olarak sıralanmaktadır (33, 35).
Bilgi Eksikliği
Bosh ve Banos (36) (2002)’un belirttiği üzere, ağrı yönetiminin yeterli
olmamasındaki en önemli engellerden birisi, sağlık bakım profesyonellerinin,
tedavi hakkındaki bilgilerinin eksik olmasıdır (36). Ulusal ve uluslararası
birçok basılı rehber olmasına karşın doktorlar, hemşireler ve diğer sağlık
profesyonellerinin çoğunun modern ağrı kontrol metotları, ağrı tanılama
prosedürleri ve ağrı yönetiminde farmakolojik ve nonfarmakolojik girişimlerin
kullanımı ile ilgili spesifik bilgi eksiklerinin olduğu bilinmektedir (37). Bilgi
Page 23
13
eksikliğinin sadece klinik olarak karar vermeyi etkilemediği, aynı zamanda
ağrı yönetimi konusunda özellikle opioidlerin kullanımına ilişkin yanlış fikirleri
oluşturduğu bildirilmektedir (38).
Opioidler Hakkında Yanlış Fikirler
Opioidlerin kullanımı hakkında birçok yanlış fikirler bulunmaktadır.
Sağlık personelinin deneyimleri bu inançları kuvvetlendirmektedir. “Bağımlılık
korkusu” veya “opiofobi” kanser ağrısının kötü yönetiminde en yaygın
nedenlerden birisidir. Ağrılı hastalarda opioid bağımlılığının % 1’den daha az
olduğu bildirilmesine rağmen, birçok çalışmada sağlık bakım
profesyonellerinin bu gerçeğin farkında olmadığı görülmektedir. Opioid
kullanımı hakkındaki bir diğer yanlış fikir ise, özellikle yaşlılarda ve terminal
hastalığı olan bireylerde yaşamı tehdit eden solunum depresyonu
korkusudur. Kanser hastalarında tolerans gelişmesi hakkında da sağlık
personeli arasında yanlış fikirler söz konusudur. Bunun sonucu olarak bazı
hekimler opioid tedaviye başlamada isteksiz olabilmektedir. Hastalık sürecine
bağlı olarak ağrının artması analjeziklerin dozunda değişiklik gereksiniminin
en önemli nedeni olmasına karşın, kanser hastalarında doz artışını gerektiren
opioid toleransının bazı düzeylerde gelişebileceği doğrudur (13, 39). Elliott ve
Elliott (1992) tarafından yapılan çalışmada, hekimler ağrı tedavisinde morfin
kullanımı ile ilgili 12 yanlış fikir (ilaç toleransı, ilaç bağımlılığı, ilaçlara bağlı
yan etkiler, kanser ağrısının dindirilemez olduğu, vb.) belirtmişlerdir.
Hekimlerin yaklaşık yarısının ilaç toleransı hakkında bazı yanlış fikirlere sahip
olduğu saptanmıştır. Çalışmanın en önemli bulgularından birisi, hekimlerin %
20’sinin kanser ağrısının kaçınılmaz olduğu ve tedavi yoluyla
giderilemeyeceğine inanmalarıdır ( 40).
Ağrının Yetersiz Tanılanması
Ağrı tanılamasının en önemli elementlerinden birisi ağrıyı hastanın
kendisinin bildirmesidir. Hastaların ağrıyı bildirmedeki isteksizlikleri, ağrı
yönetiminde hastadan kaynaklanan bir engel olarak tanımlanmaktadır. Ancak
hekim ve hemşirelerin de hastalara ağrıları hakkında soru sormadıkları,
hastaları ağrıyı ifade etmelerinde cesaretlendirici yaklaşımda bulunmadıkları
ve genellikle de ağrı konusunda klinik yargılarını kullanıldıkları bildirilmektedir
Page 24
14
(37). Ağrının yetersiz tanılanması ile ilgili bir diğer neden de, sağlık
personelinin kanser hastaları ile iletişimde zorlanmaları ve hastalarla
etkileşimden kaçmaları nedeniyle ağrının yüzeysel olarak değerlendirilmesidir
(13). Ağrı deneyiminin farklı boyutlarını ölçmede objektif yöntemler ve çeşitli
geçerli ve güvenilir ölçüm araçları bulunmasına rağmen, bunların sağlık
personeli tarafından klinik uygulamada yeterince kullanılmaması da önemli
bir engeldir. Bazı çalışmalar, hekimlerin ağrının özelliklerini tanılamada
nadiren standart tanılama prosedürlerini kullandığını göstermektedir (37).
Ölçüm araçlarının çoğunun araştırma amacıyla geliştirilmiş olması ve bu
nedenle uygulanmasının uzun süre alması, bunların klinik uygulamasını
kısıtlamaktadır (37, 41).
Sağlık bakımı verenler ile ilgili engellerin incelendiği birçok çalışma
bulunmaktadır. Ger (42) ve ark. (2000) çalışmalarında; doktorların çoğunun
ağrı tanılamasında yetersiz oldukları, % 72’sinin opioid ilaçların bağımlılık
insidansının % 1’den fazla olduğuna (hatta % 30’u insidansın % 10’dan fazla
olduğuna) inandıkları ve çoğunun ilaca tolerans veya psikolojik bağımlılık
geliştiğini düşündükleri belirlenmiştir (42). Sapir (43) ve ark. (1999) sağlık
personelinin kanser ağrısı hakkındaki bilgi ve tutumlarını incelediği
çalışmalarında; kanser ağrısının etkili yönetiminde engeller olarak, ağrı ve
tedavi sonuçlarının yetersiz tanılanması (% 65), personelin yetersiz bilgisi (%
58), tıbbi personelin opioidleri reçete etmede isteksizliği (% 49) ve hastaların
ilaçları alma gönülsüzlüğünü (% 40) bildirmişlerdir. Aynı çalışmada
hemşirelerle ilgili engellerin yaygın olmadığını bildirmiştir. Opioidleri
uygulamada hemşirelerin isteksizliği (%20.3) ve yönetmeliklere ilişkin
endişeleri (%19.4) ağrı yönetiminde hemşirelerle ilgili engeller olarak
belirtilmiştir (43). Doktor, eczacı ve hemşirelerin ağrı yönetimi hakkındaki bilgi
ve tutumlarını incelemek amacıyla yapılan bir başka çalışmada ise; her üç
grupta da katılımcıların yaklaşık % 90’ının kanser hastalarında opioidlere
karşı bağımlılık gelişebileceği endişesinin olmadığı saptanmıştır. Aynı
çalışmada ağrı tanılaması konusunda, hemşirelerin en bilgili ve eczacıların
ise en az bilgili olduğu bildirilmiştir. Hekimlerin opioidlerin farmakolojisine
Page 25
15
ilişkin en bilgili oldukları, fakat optimal ağrı gidermeyi sağlama ile en az ilgili
oldukları saptanmıştır (44).
2.2.2. Sağlık Sistemi İle İlgili Engeller
Sağlık sisteminin yasa ve politikaların yetersizliği ve opioid
analjeziklerin kullanımının kanuni kısıtlaması, kanser hastalarının ağrı
yönetiminde sağlık sistemi ile ilgili engelledir. Ayrıca kanser ağrısına yönelik
tedavi ve palyatif bakım için ulusal bir politikanın bulunmaması da önemli
etkenlerden birisidir. Birçok ülkede opioidlerin kullanımı sınırlıdır. Tıbbi
kullanım için elde edilen morfinin % 87’si dünyadaki gelişmiş 20 ülke
tarafından kullanılmaktadır. Opioidler gibi ağrıyı gidermek amacıyla kullanılan
bazı ilaçlarla ilgili yasal düzenlemeler, devlet veya yerel otoriteler tarafından
diğer ilaçlara göre daha ağır olarak düzenlenmektedir. Opioidlerle ilgili gerçek
problem, sadece bu ilaçlara ulaşmadaki güçlük değil, aynı zamanda ne kadar
opioid reçete edilebileceği hakkındaki kısıtlayıcı yasaların da varlığıdır.
Bağımlılık yapma potansiyellerinin yüksekliği, nispeten fazla suiistimal
edilmeleri ve opioid ilaç suiistimalinin birçok ülkede eskiden beri önemli
sosyal ve halk sağlığı sorunu yaratması nedeniyle, opioid analjeziklerin
tüketimi uluslararası düzeyde kontrol altına alınmıştır. Kontrol sistemi ile ilgili
çalışmalar, bu yüzyılın başından itibaren başlamış ve sistem giderek
geliştirilmiştir. Halen uluslararası kontrol ve taraf ülkelerde ulusal kontrol,
1961 Narkotik İlaçlar Tek Sözleşmesi’ne göre yapılmaktadır. Bu kontrolün tıp
mensupları ile ilgili pratik önemi olan yönü, bu ilaçların hastane dışı
eczanelerden, özel kırmızı reçete ile alınabilmesi ve birçok ülkede ve
ülkemizde de opioid reçetesinin yazılımında çeşitli kısıtlamalar getirmesidir.
Bir reçeteye yazılabilecek maksimum ilaç miktarı 125 mg. ile kısıtlanmış
durumdadır. Opioidlerle ilgili kısıtlamalar yasal olarak doğru kabul edilmekle
birlikte, hem opioidi yazan hekim hem de bu reçeteyi sağlayacak olan
eczacıya birçok yasal zorluk getirmektedir. Hekimlerin önemli bir bölümü bu
yasal zorluklardan kurtulmak amacıyla, opioid yerine zayıf etkili bir analjezik
kullanmayı tercih edebilmektedirler (13).
Page 26
16
2.2.3. Hasta İle İlgili Engeller
Hasta ve ailenin/bakım vericinin bilgisi ve ağrı hakkındaki inançları ağrı
yönetimini etkileyen önemli konulardır (24, 37). Kim (33) ve ark. (2004)’na
göre, etkin kanser ağrı yönetiminde en önemli engeller, hastanın ağrı
yönetimi prensiplerine ilişkin bilgisinin yetersiz olması ve yanlış
fikirlere/inanışlara sahip olmasıdır.
Opioid kullanımı ile ilişkili yan etki, bağımlılık ve ilaç toleransının
gelişmesi korkusu ve kanser ağrısının hastalığın doğal bir sonucu olduğu gibi
olumsuz fikirlere inanmaları nedeniyle; hasta ve aile üyeleri tedaviye uyumda
isteksiz olabilirler (20, 22, 37).
Çoğu hasta ağrıyı gidermek için analjezik kullanımının bağımlılıkla
sonuçlanacağına inanır (24). Morfin benzeri opioid ilaç alan hastaların
birçoğu, bağımlılığa neden olacağı için bu ilaçları kullanmaktan korkarlar.
Fakat bu olay nadiren görülmektedir. Bağımlılık korkusu özellikle yaşlı
hastalar için önemlidir. Bununla birlikte, bağımlılık korkusunu destekleyen çok
az kanıt bulunmaktadır (45). Paice (46) ve ark. (1998), hastaların %
55.6’sının bağımlılık endişesinin olduğunu saptamıştır. Yapılan bir çalışmada,
hastanede yatan kanser hastalarının % 71’inin analjezik ilaçlara kolaylıkla
bağımlı olunacağına ve % 64’ünün ise gerçek bağımlılık tehlikesi olduğuna
inandıkları saptanmıştır (45).
İlacın etkilerine karşı tolerans gelişimi korkusu da hastadan
kaynaklanan bir başka engeldir. Hastalar eğer ilaç kullanımına çok erken
başlanırsa, ağrı daha kötü olduğunda analjeziklerin etkili olmayacağı
konusunda kaygılanırlar. Çoğu hasta, opioidlerin üst doz sınırı olmadığından
haberdar değildir ve “gerçekten ihtiyaçları olana kadar” analjeziklerden
kaçınmaları gerektiğine dair yanlış bir inanç içindedirler (47).
Bir başka engel de analjeziklerin yan etkilerinin kaçınılmaz ve
yönetilemez olduğu konusunda hastaların endişe duymasıdır. Yapılan bir
çalışma sonucunda; hastaların, ağrı giderici ilaçların konstipasyon, bulantı ve
kusma gibi yan etkileri hakkında endişelerinin olduğu saptanmıştır (45). Bazı
hastalar, uykusuzluk, bulantı, konstipasyon ya da mental konfüzyon gibi yan
etkileri yaşamaktansa, ağrı içinde olmayı tercih ettiklerini söylemişlerdir.
Page 27
17
Hastalar, yan etkilerin gelişmesi hakkında endişeleri olduğu için genellikle
ağrı ilaçlarını önerilen dozlardan daha az alırlar (47). Ferrell (47) ve ark.
(1994), hastaların önerilen dozların sadece % 70’ini aldıklarını bildirmiştir.
Bununla beraber, analjezik ilaçlara bağlı olarak görülen yan etkilerin
çoğu önlenebilir veya giderilebilir. Endişesi olan bireyler, yan etkilerin hem
önceden belirlenebileceği hem de bunların yönetilebileceği konularında
bilgilendirildiği zaman; yan etki korkusunun, ağrı kontrolünde daha az güçlü
bir engel olabileceği bildirilmektedir (13).
Ağrının kanserli olmanın kaçınılmaz bir parçası olduğuna ve
hafifletmek için hiçbir şey yapılamayacağına inanmak gibi, kanser ağrısı
konusunda kaderci inanışlar edinmek, hastalar arasında yaygın durumdadır.
Ayrıca “iyi hastalar ağrıdan şikayet etmez” inancı nedeniyle bazı hastaların
ağrılarını bildirmekte tereddüt ettikleri ve ağrıyla ilgili konuşmanın sağlık
personelini rahatsız ettiğini düşündükleri belirlenmiştir. Bunun yanı sıra bazı
hastaların, doktorların ilgisini kanseri tedavi etmekten başka yöne çekmemek
için ağrılarını bildirmekten çekindikleri de bildirilmiştir. Bu inanç, hastalığı
iyileştirmekle ağrıyı tedavi etmek arasında farklar olduğu hakkındaki yanlış
fikirlere dayanmaktadır (47).
Bazı hastalar, artan ağrının hastalığın ilerlemesinin bir göstergesi
olmasından korktukları için ağrılarını söylemekte tereddüt etmektedirler. Bu
hastalar hastalıklarının ilerleme ihtimalini itiraf etmeye hazır değildir ve bu
yüzden ağrının arttığını bildirmekten kaçınabilmektedirler. Bu inançların bir
sonucu olarak, hastalar ağrılarını bildirmeyebilir, ağrı tedavisini istemeyebilir
veya ağrıları çok olmasına rağmen yetersiz tedaviden şikâyet etmeyebilirler
(36).
Ayrıca bazı hastaların, analjeziklerin genellikle intramüsküler
enjeksiyon yoluyla verildiğine inanmaları ve korktukları için ağrılarını
bildirmedikleri yönünde literatür sonuçları mevcuttur (47).
Riddell ve Fitch (48) (1997) Kanada’da 42 kanser hastasının, ağrı
yönetimi ile ilgili bilgi ve tutumlarını inceledikleri çalışmalarında hastalar;
ilaçlara bağımlılık korkusu, ilaçların vücutları için kötü olacağı endişesi ve
ağrının hastalığın bir süreci olması gibi, etkili ağrı yönetimi için çeşitli yanlış
Page 28
18
inanışları tanımlamışlardır. Hastaların yaklaşık % 25’inin ağrı kesici ilaçlarının
vücutları için “kötü” olduğuna inandıkları ve bu nedenle ilaçlarını düzenli
olarak veya yeterli dozları almada isteksiz oldukları saptanmıştır.
Kanser hastalarının aile üyeleri ve bakım vericileri de etkili ağrı
yönetiminde önemli bir engel olarak tanımlanmaktadır. Aile üyelerinin kanser
ağrısı ve tedavisi ile ilgili bilgi ve tutumlarının, ağrı yönetimi ile anlamlı olarak
ilişkili olduğu saptanmıştır (13). Lin (23) (2000) Tayvanlı hasta ve aile
üyelerinin, kanser ağrısı yönetimi ile ilgili engellerini incelediği çalışmasında,
hasta ve aile üyelerinin ağrı yönetiminde tutumsal engellere ve endişelere
sahip olduğu ve bu endişelerinin hastaların kanser ağrısının yetersiz
yönetiminde önemli bir belirleyici olduğu saptanmıştır.
2.2.4. Hastadan Kaynaklanan Engelleri Belirlemede Etkili Bir
Ölçüm Aracı: Engeller Ölçeği
1993 yılında Prof. S.Ward tarafından geliştirilen Engeller Ölçeği (BQ),
kanserli hastalarda ağrı yönetimine engel olabilecek ve bu süreci olumsuz
etkileyebilecek hastadan kaynaklanan engellerin belirlenmesi için geliştirilmiş,
birçok ülkede kullanılmış ve geçerli ve güvenilir bir ölçek olarak gösterilmiştir
(21-24, 45, 49). Ayrıca kalite değerlendirmesi için kullanılan Amerikan Ağrı
Derneği Hasta Sonuç Anketi, Engeller Ölçeği’nden maddeler içermektedir.
Ağrı yönetimi uygulamasındaki değişimlere, konuyla ilgili literatürdeki
gelişmelere ve çeşitli çalışmalarda hastaların geri bildirimlerine dayalı olarak,
Gunnarsdottir (24) ve ark. (2002) Engeller Ölçeği’ni yeniden gözden geçirmiş,
güncelleştirmiş ve yeni Engeller Ölçeği’ni (BQ II) oluşturmuştur. BQ II’deki
maddeler, ağrı yönetimi konusunda tecrübeli 6 onkoloji hemşiresinden oluşan
bir grup tarafından belirlenmiştir.
Orijinal ölçekteki, “enjeksiyon korkusu” ve “ağrının hastalığın
ilerlediğinin göstergesi olduğu” ile ilgili bölümler ölçekten çıkarılmıştır. Ağrı
yönetimi konusundaki gelişmeler ve analjeziklerin alternatif uygulama yolları
ile ilgili değişimler, analjeziklerin intramüsküler uygulamasının azalmasına
neden olmuş ve bunun sonucu olarak enjeksiyon korkusu eskisi kadar yaygın
olmadığından, ağrı yönetiminde etkili bir engel olmadığı düşünülmüş ve bu
Page 29
19
madde ölçekten çıkarılmıştır. Hastalıklarının ilerlediğinin bir göstergesi
olmasından dolayı hastaların ağrılarını dile getirmekten korkmaları ile ilgili
olan ve Engeller Ölçeği’nde (BQ) yer alan yanlış inancın, düzeltilebilecek bir
yanlış anlama olmadığına karar verilmiştir. Engeller Ölçeği’ndeki (BQ) diğer
engeller, ağrı ve ağrı yönetimiyle ilgili yanlış anlamalara dayandığı için, bu
bölümün çıkartılmasına karar verilmiştir.
Güncellenmiş Engeller Ölçeği’ne (BQ II) iki yeni konu daha eklenmiştir.
Bunlardan ilki “analzejiklerin immün fonksiyonlara zarar vermesi korkusu”dur.
Engeller Ölçeği (BQ), kanserli hastalarda kullanılan bir ölçek olduğu halde,
bir çalışmada ölçeğin değiştirilmiş bir türü AIDS’li hastalarda kullanılmıştır
(50). Bu çalışmada “ağrı tedavisinin immün fonksiyonlara zarar verebileceği”
inancının, hastalar arasında yaygın bir sorun olduğu belirlenmiştir. Ölçeğin ilk
kullanıldığı çalışmalarda da, kanserli hastalarla yapılan görüşmelerde bu fikre
inanıldığı belirlenmiş ve ölçeğe eklenmesi uygun görülmüştür. Ölçeğe
eklenen diğer madde ise “analjeziklerin hastalık semptomlarını ya da kişinin
bedenindeki değişimleri fark etmelerini azaltacağı” endişesidir. Ölçeğin
kullanıldığı birçok çalışmada, bazı hastaların “analjeziklerin semptomları
izleyebilmelerini engellediği ya da semptomları gizlediği” endişesi yaşadığı
belirlenmiştir. Kişinin vücudundaki değişiklikleri fark edememe korkusunun,
insanların mevcut analjezikleri kullanmasını engelleyebildiği düşünülmüştür.
Bu değişikliklerden sonra Engeller Ölçeği (BQ II), sekiz farklı engeli
tanımlayan 27 maddelik bir ölçek haline getirilmiştir. Bu engeller; a) bağımlılık
korkusu, b) kontrol altına alınamayan kanser ağrısı tecrübesiyle ilgili
kadercilik, c) toleransla ilgili kaygılar, d) ‘‘iyi hasta’’ ağrıdan şikayet etmez
inancı, e) doktoru kanser tedavisinden alıkoyma kaygısı, f) analjeziklerin yan
etkileriyle ilgili kaygılar, g) ağrı tedavisinin immün sistemi baskılaması
korkusu ve h) analjeziklerin hastalık belirtilerinin farkındalığını ortadan
kaldıracağı korkusudur.
Ölçek dört alt gruptan oluşmaktadır; 1) Fizyolojik etkiler (12 madde),
2)Kadercilik (3 madde), 3) İletişim (6 madde), 4) Yan etkiler (6 madde).
Katılımcılar 6’ lı Likert tipi (0=hiç katılmıyorum, 5=tamamen katılıyorum) ölçek
üzerinde, her madde için kendi düşüncelerine uygun şekilde işaretleme
Page 30
20
yapmaktadırlar (24). Ölçeğin sonunda, hastalara ağrılarını ifade etmelerine
yada analjezik kullanmalarına engel olabilen, ancak ölçekte yer almayan
düşüncelerinin veya inanışlarının olup olmadığı da sorulmaktadır.
2.2.5. Ağrı Yönetiminde Hasta İle İlgili Engellerin Azaltılması
Kanserli hastaların ağrı yönetiminde hasta ile ilgili engellerin
çözümünde; hasta ve aile eğitimi, hastaların ve ailelerin ekibin karar verme
sürecine aktif olarak katılmaları ve tedavi ve uygulamalar konusunda söz
sahibi olmaları önem taşımaktadır. Dünya Sağlık Örgütü (1990), Amerikan
Ağrı Topluluğu (1992), Sağlık Bakım Politikası ve Araştırma Kurumu gibi
çeşitli organizasyonlar da; hasta eğitimi ve hastaların kendi ağrı tedavisine
aktif katılımının önemini vurgulamaktadır (13).
Hastanın ağrıya ve analjezik kullanımına ilişkin bilgi ve tutumunu
arttırmaya yönelik eğitimsel girişimler ağrı yönetimini etkileyebilir (13). Bu
eğitimler, olumsuz tutumları ve engelleri azaltmaya yardımcı olacaktır (51).
Araştırmalar; eğitim programlarının hastaların ağrı şiddetini önemli derecede
azalttığını, bilgisini arttırdığını ve kanser ağrısı yönetimi hakkındaki
inanışlarını değiştirebildiğini göstermiştir. Ayrıca ağrı yönetiminde etkili eğitim
programlarının, hastaların analjezik rejimine uyumunu geliştirdiği ve yaşam
kalitesini iyileştirdiği de belirtilmektedir (13).
Hastaların tanı, tedavi ve bakım sürecinde sürekli onlarla birlikte olan
hemşirelerin; ağrı yönetiminin başarısı için önemli olan bu unsurları iyi
tanımlaması ve bunların ortadan kaldırılmasına yönelik planlamaları ve
uygulamaları bakım sürecine katması gerekmektedir.
Page 31
21
GEREÇ VE YÖNTEM
3.1. Araştırmanın Şekli
Bu tez çalışması, kanser hastalarının ağrı yönetiminde hastalardan
kaynaklanan engellerin belirlenmesi amacıyla tanımlayıcı bir çalışma olarak
planlanmış ve uygulanmıştır.
Bu çalışma aynı zamanda, ilk kez Prof. Sandra Ward (21) (1993)
tarafından geliştirilen ve Wisconsin-Madison Üniversitesi’nde geçerlilik
güvenirlilik çalışması yapılan, Gunnarsdottir(24) ve ark. (2002) tarafından da
güncellenen Engeller Ölçeği’nin (Barriers Questionnaire II, BQ II) ülkemiz için
geçerlilik ve güvenirliliğinin test edilmesi amacıyla analitik çalışma olarak da
planlanmıştır.
3.2. Araştırmanın Yapıldığı Yer ve Özellikleri
Araştırma, Gülhane Askeri Tıp Akademisi (GATA) Tıbbi Onkoloji BD.
poliklinik, Ekim 2007-Nisan 2008 tarihleri arasında yürütülmüştür. GATA,
Türk Silahlı Kuvvetleri (TSK) bünyesinde hizmet veren en büyük eğitim
hastanesi olup, Ankara ve çeşitli illerden sevk edilen askeri personel, aileleri
ve belirli sayıda sivil hastaya hizmet sunmaktadır.
GATA Tıbbi Onkoloji BD. poliklinik hizmetlerinde, her gün öğretim
üyeleri ve uzmanlar tarafından yaklaşık 50 hastaya hizmet verilmektedir. Aynı
zamanda poliklinikte ayaktan kemoterapi hizmetlerinin yürütüldüğü bölümde,
her gün 3 hemşire ile yaklaşık 25 hastaya hizmet sunulmaktadır. Poliklinikte
ayda ortalama 1000 hastaya (tanı, tedavi ve kontrol amaçlı), ayaktan
kemoterapi servisinde ise 500 hastaya hizmet verilmektedir. GATA Tıbbi
Onkoloji BD. kliniğinde, 33 yatak kapasite ile ayda yaklaşık 50 hasta tedavi
ve bakım hizmeti almaktadır. Klinikte 6 öğretim üyesi, 9 hemşire ve 12 diğer
sağlık personeli görev yapmaktadır.
3.3. Araştırmanın Evren ve Örneklemi
Araştırmanın evrenini, bir yıl içerisinde GATA Tıbbi Onkoloji BD.
polikliniğine tedavi, takip amacıyla başvuran hastalar oluşturmaktadır. 01
Ekim 2007–01 Nisan 2008 (6 aylık periyot) tarihleri arasında, GATA Tıbbi
Page 32
22
Onkoloji BD. polikliniğine tedavi veya takip amacıyla başvuran ve araştırma
kriterlerine uyan 170 hasta, araştırmanın örneklemini oluşturmuştur.
Araştırma kapsamında geçerlilik ve güvenirliliği test edilecek olan
ölçekte katılımcılara sorulacak 27 madde ve her maddenin 6 noktalı likert tipi
skaladan oluşan seçenekleri bulunduğundan, her seçeneğe en az bir
katılımcı düşmesini sağlayacak şekilde örneklem büyüklüğü hesaplanmış ve
araştırma için örneklem büyüklüğü en az (27 soru x 6 seçenek = 162,
yaklaşık 170) 170 hasta olarak belirlenmiştir. Araştırma; belirli bir zaman
dilimi içerisinde, araştırma kriterlerini sağlayan ve kota olarak belirlenen en
az 170 hasta üzerinde uygulanacağından örneklem seçimi yapılmamış, kotalı
örnekleme yöntemi kullanılmıştır. Araştırma amaçları arasında yer alan,
Engeller Ölçeği (BQ II)’nin Türkiye için geçerlilik ve güvenilirliğini
belirleyebilmek amacıyla, 170 hasta arasından rastgele seçilen 68 hastaya
retest için ölçek tekrar uygulanmıştır.
Araştırma kapsamına alınma kriterleri;
• Araştırmaya katılmaya gönüllü,
• Kanser tanısı almış,
• 18 yaş ve üzeri,
• Türkçe iletişim kurabilen,
• İletişime engel olabilecek mental yetersizliği olmayan,
• Kanserle ilişkili ağrı deneyimi olan,
• Ağrı için analjezik ilaç kullanmış olan veya halen kullanan hastalar
araştırma kapsamına alınmıştır.
3.4. Verilerin Toplanması
Araştırmada kullanılan veri toplama formları; ‘’Bireylerin Tanıtıcı
Özelliklerine Yönelik Veri Toplama Formu’’, ‘’Kısa Ağrı Envanteri (Brief Pain
Invantory)’’ ve ‘’Engeller Ölçeği (BQ II)’’ den oluşmaktadır.
3.4.1. Bireylerin Tanıtıcı Özelliklerine Yönelik Veri Toplama Formu
Araştırmacı tarafından ilgili literatürlerden yararlanılarak geliştirilen bu
form, 3’ü açık uçlu olmak üzere toplam 22 soru ve 2 bölümden oluşmaktadır:
Page 33
23
- Sosyo-demografik özellikler; hastaların, yaş, cinsiyet, eğitim durumu,
meslek, aylık gelir, yaşadığı yer ve birlikte yaşadığı kişiler gibi özelliklerini
sorgulayan sorular içermektedir.
- Tıbbi özellikler; hastaların tanıları, ilk tanı tarihi, kanser evresi, metastaz
durumu, aldığı ilaç tedavileri, diğer hastalıkları gibi durumları sorgulayan
sorular içermektedir. Ayrıca bu bölümde; hastaların ağrılarını artıran ve
azaltan faktörleri, ağrı gidermede kullandıkları ilaç dışı yöntemleri, ağrı
yönetimi konusunda bilgi alıp almadıkları ve alınan bilginin kaynağını
sorgulayan açık uçlu sorular da yer almıştır.
3.4.2. Kısa Ağrı Envanteri
Kısa ağrı envanteri; çok boyutlu bir ağrı değerlendirme yöntemi olup,
bireylerin gün içerisinde ağrılarının olup olmadığını, 24 saat içerisindeki
hissettikleri en az, en fazla ve ortalama ağrı seviyelerini ve bu ağrıların genel
aktiviteler, ruhsal durum, yürüme yeteneği, çalışma, diğer insanlarla olan
ilişkileri, uyku ve hayattan zevk alma gibi durumlara engel olma etkisini
sorgulamaktadır. Hastalar bu soruların cevaplarını 0–10 arasında görsel
skala üzerinde işaretlemektedir (0=engel olmadı, 10=tamamen engel oldu).
Kısa ağrı envanterinin artritli ve kanserli hastalarda ülkemiz için geçerli ve
güvenilir olduğu saptanmıştır (52)
Ağrı Kontrol İndeksi ( Pain Management İndex-PMI)
Ağrı Kontrol İndeksi, hastalar tarafından yeterli analjezik kullanılma
durumunu ölçmek için kullanılan bir yöntemdir. Ağrı Kontrol İndeksi, DSÖ’nün
“analjezik basamak tedavisi”’ temel alınarak kullanılan analjezikler ile
hastaların ifade ettikleri en fazla ağrı seviyelerinin karşılaştırılmasını içerir
(24). Ağrı Kontrol İndeksi’ni kullanmak için, hastaların analjezik kullanma
durumları ve ağrı seviyelerinin belirlenmesi gerekmektedir. Hastaların
analjezik kullanma durumları için 4 seviye belirlenir (seviye 1= hiç analjezik
kullanılmaması, seviye 2= non opioid kullanımı, seviye 3= zayıf opioid
kullanımı, seviye 4= güçlü opioid kullanımı). Hastaların ağrı seviyelerinin
belirlenmesinde ise, Kısa Ağrı Envanteri’nde hastaların ifade ettikleri ve 0-10
arasındaki skalada işaretledikleri, son 24 saat içerinde “en fazla“ olan ağrı
Page 34
24
yoğunlukları 4 seviyede sınıflandırılır (seviye 0= 0, seviye 1= 1-3, seviye 2=
4-7 ve seviye 3= 8-10). Ağrı Kontrol İndeksi puanını hesaplamada, hastaların
analjezik kullanma seviyelerinden ağrı seviyeleri çıkartılır. Sonuç sıfır ve
daha büyük bir değer ise hastaların hissettikleri ağrıları için “yeterli analjezik
kullanımı”, negatif bir değer ise “yetersiz analjezik kullanımı” şeklinde
değerlendirme yapılır.
3.4.3. Engeller Ölçeği (BQ II)
Engeller Ölçeği (BQ) ilk kez Prof. Sandra Ward (21) tarafından (1993)
geliştirilmiş ve Wisconsin-Madison Üniversitesi’nde geçerlilik güvenirlilik
çalışması yapılmıştır. BQ II, ilk geliştirilen Engeller Ölçeği’nin Gunnarsdottir
(24) ve ark (2002) tarafından güncellenen formudur. Ölçek diğer bazı
ülkelerde de kullanılmış ve kanser hastalarında ağrı yönetiminde hastalarla
ilgili engelleri belirlemede geçerli ve güvenilir bir ölçek olduğu belirlenmiştir
(21- 24, 45).
Engeller Ölçeği (BQ II), kanser hastalarında ağrı yönetimine engel
olabilecek hastaya ilişkin yanlış inanışları içeren 27 maddeden ve 4 alt
gruptan (fizyolojik etkiler, kadercilik, iletişim ve yan etkiler) oluşmaktadır.
Katılımcılar her madde için 6 noktalı likert tipi skalada işaretleme
yapmaktadır. Ölçekte yer alan ifadeler için katılımcılar, kendi düşüncelerine
en uygun cevabı 0–5 arasındaki skala üzerinde işaretlemektedir (0=hiç
katılmıyorum, 5=tamamen katılıyorum). Ölçekteki 1, 8 ve 24. maddeler için
analizler öncesi ters puanlama yapılmaktadır. Puan artışı ölçekte yer alan
maddeler hakkındaki yanlış inanışın daha yüksek/fazla olduğunu
göstermektedir. Toplam puan 0-135 arasında olabilmektedir.
Bu çalışmada Engeller Ölçeği’ni (BQ II) kullanmak için, ölçeği ilk
geliştiren Prof. Dr. Sandra Ward ile internet ortamında görüşülmüş ve onay
alınmıştır. Engeller Ölçeği’nin (BQ II) ülkemiz için dil eş değerliliğini saptamak
amacıyla, ölçeğin orijinali iki İngilizce dil uzmanı tarafından Türkçe’ye, daha
sonra farklı iki İngilizce dil uzmanı tarafından tekrar İngilizce’ye çevrilmiştir.
Türkçe’den İngilizce’ye çevrilen ölçek ile orijinal ölçek; bir İngilizce dil uzmanı,
bir İç Hastalıkları Hemşireliği BD. öğretim üyesi ve araştırmacı tarafından
Page 35
25
karşılaştırılmış ve iki ölçek metni arasında anlam bakımından farklılık
olmadığı belirlenmiştir. Daha sonra Türkçe’ye çevrilen ölçek, uzman görüşü
almak amacıyla iki onkoloji uzmanı ve bir İç Hastalıkları Hemşireliği BD.
öğretim üyesi tarafından konuya uygunluk, anlam ve içerik bakımından
incelenmiş ve ölçeğin uygulanabilir olduğuna karar verilmiştir.
3.5. Uygulama
Araştırma, GATA Etik Kurulu’ndan gerekli yazılı izin ve onay alındıktan
sonra Ekim 2007 ve Nisan 2008 tarihleri arasında, GATA Tıbbi Onkoloji BD.
polikliniğinde uygulanmıştır.
Ölçeğin ön uygulaması, beş hasta ve iki onkoloji hemşiresi üzerinde
yapılmış, veri toplama formlarında ve ölçekte yer alan soruların anlaşılabilir
olduğu konusunda geri bildirim alınmıştır.
Uygulama süresince araştırmacı poliklinikte bulunmuştur. Araştırma
kriterlerine uyan hastalar araştırmacı tarafından belirlenmiş ve bunun için
doktor ve hemşirelerin de yardımı alınmıştır. Belirlenen hastalara
araştırmanın amacı ve uygulama hakkında gerekli açıklamalar yapıldıktan ve
onayları alındıktan sonra, birebir görüşme yoluyla veriler toplanmıştır.
Görüşmeler ortalama 20-40 dk. sürmüştür.
Retest için, en az 3 hafta sonra tedavi için tekrar polikliniğe gelecek
hastaların alınması uygun görülmüştür. Uygun olan bu hastalara ilk görüşme
sırasında, kendilerine testin tekrar uygulanacağı belirtilmiş, onayları alınmış
ve 3 hafta sonrası için randevu verilmiştir. Randevu verilen bazı hastalarla
tekrar görüşme yapılamayabilmiştir. Ancak retest yapılan hasta sayısının,
geçerlik ve güvenirlik çalışması için belirlenmiş olan 68’e ulaşması
sağlanmıştır.
3.6. Verilerin Değerlendirilmesi
Veri toplama formları ile elde edilen bilgiler bilgisayar ortamına
aktarılmış ve gerekli hata kontrolleri ve düzeltmeler yapılmıştır. Tanımlayıcı
istatistikler; sayımla belirlenen değişkenler için sayı ve %, ölçümle belirlenen
değişkenler için ise ortalama ± standart sapma şeklinde gösterilmiştir.
Uygulanan ölçek ülkemizde ilk defa kullanıldığından ölçek alt faktörlerini
Page 36
26
bulmak amacı ile Temel bileşenler ve Faktör analizi uygulanmıştır. Temel
bileşenler ve Faktör analizi sonucunda her bir ölçek maddesinin yüklendiği alt
faktörler ve faktör yükleri belirlenmiştir. Ölçeğin geneli ve alt ölçekler için
güvenilirlik katsayısı (Cronbah’s α) hesaplanmıştır. Ölçeğin Türkiye için
geçerliliğini belirleyebilmek amacı ile test ve re-test sonuçları
karşılaştırılmıştır. Ölçümle belirlenen veya hesaplanan değişkenlerin normal
dağılıma uygunluğu grafiksel ve Shapiro-Wilk testi ile sayısal olarak
incelenmiştir. Ölçümle belirlenen veya hesaplanan hiçbir verinin normal
dağılıma uymadığı görüldüğünden tüm karşılaştırmalar non-parametrik testler
ile yapılmıştır. İki grup (örneğin cinsiyet) arasındaki farklılığı bulabilmek
amacıyla Mann-Whitney U testi uygulanmıştır. İkiden fazla gruplarda (örneğin
yaş grupları) gruplar arası farklılıklar Kruskal-Wallis varyans analizi ile test
edilmiştir. Gruplar arasında fark bulunması durumunda farklılığın kaynağını
belirlemek üzere Bonferroni düzeltmeli Mann-Whitney U testi uygulanmıştır.
Verilerin değerlendirilmesinde ve istatistiksel analizlerde MS-Excel, SPSS for
Win. Ver. 15.00 (SPSS Inc. Chicago, IL, USA) ve NCSS 2007 (Hintze, J.
(2006), NCSS, PASS, and GESS. NCSS, Kaysville, Utah, USA) paket
programları kullanılmıştır. İstatistiksel kararlarda p ≤ 0.05 seviyesi anlamlı
farklılığın göstergesi olarak kabul edilmiştir.
Page 37
27
BULGULAR
Bu bölümde, araştırma kapsamına alınan 170 hastadan elde edilen
verilerin analizi sonucunda ortaya çıkan bulgular şu başlıklar altında
verilmiştir:
4.1. Çalışmaya katılan bireylerin sosyodemografik ve tıbbi özelliklerini tanıtıcı
bulgular
4.2. Katılımcıların ağrı deneyimleri ile ilgili tanımlayıcı bulgular
4.3. Engeller Ölçeği (BQ II) ile ilgili bulgular
4.4. Katılımcıların sosyodemografik ve tıbbi özelliklerine göre ölçek toplam ve
ölçek alt grup puan ortalamalarının karşılaştırılması
4.5. Katılımcıların ağrı deneyimleri ile ilgili verilere göre ölçek toplam ve ölçek
alt grup puan ortalamalarının karşılaştırılması
Page 38
28
4.1. Çalışmaya katılan bireylerin sosyodemografik ve tıbbi özelliklerini
tanıtıcı bulgular
Tablo 4.1.1. Hastaların sosyodemografik özelliklerine göre dağılımı
(N=170)
Özellikler Sayı % Yaş (min=18, max=77, ort= 52.87 ± 15.03) 18-40 41-55 56 ve üzeri
36 48 86
21.2 28.2 50.6
Cinsiyet Kadın Erkek
107 63
62.9 37.1
Medeni durum Evli Bekar / Dul
137 33
80.6 19.4
Eğitim durumu Okur-yazar değil Okur-yazar İlköğretim Lise Üniversite Lisansüstü ve üzeri
10 17 64 64 13 2
5.9 10.0 37.6 37.6 7.7 1.2
Meslek Memur İşçi Serbest meslek Ev hanımı Çiftçi Emekli Diğer
16 2 8 89 2 42 11
9.4 1.2 4.7 52.4 1.2 24.6 6.5
Yaşadığı yer İl İlçe Köy
142 24 4
83.5 14.1 2.4
Birlikte yaşadığı kişiler Geniş aile Çekirdek aile
12 158
7.1 92.9
Aile içindeki konumu (n=168) Ebeveyn Büyük ebeveyn Çocuk
144 9 17
84.7 5.3 10.0
Toplam 170 100
Tablo 4.1.1.’de çalışmaya katılan bireylerin sosyodemografik bulguları
gösterilmiştir. Araştırmanın örneklemini oluşturan 170 katılımcının yaş
Page 39
29
ortalaması 52.87±15.03 olup, % 50.6’sı (n=86) 56 yaş ve üzerindedir.
Katılımcıların % 62,9’unun (n=107) kadın, % 80.6’sının (n=137) evli, %
52.4’ünün (n=89) ev hanımı ve % 53.5’inin (n=91) lise öncesi eğitim
seviyesinde olduğu görülmüştür. Katılımcıların çoğunluğu (% 83.5, n=142)
şehir merkezinde yaşamakta, çekirdek aile yapısında (% 92.9, n=158) ve aile
içerisinde ebeveyn (% 84.7, n= 144) konumundadır.
Tablo 4.1.2. Hastaların tıbbi özelliklerine göre dağılımı (N= 170 )
Özellikler Sayı %
Tanı
Meme kanseri Gastrointestinal sistem kanserleri Akciğer kanseri Ürogenital sistem kanserleri Jinekolojik kanserler Lenfoma ve hodgkin hastalığı Sarkomlar Baş boyun kanserleri Cilt kanserleri Diğer kanserler
53 37 22 17 11 11 8 3 3 5
31.2 21.7 12.9 10.0 6.5 6.5 4.7 1.8 1.8 2.9
İlk tanı tarihi (Hastalık süresi) 0–6 ay 7–24 ay 25 ve üzeri ay
80 45 45
47.0 26.5 26.5
Metastaz durumu Var Yok
77 93
45.3 54.7
Metastaz yeri* (n=77) Kemik metastazı Kemik dışı metastaz
22 55
28.6 71.4
Kanser evresi Evre 1 Evre 2 Evre 3 Evre 4
15 49 35 71
8.8 28.8 20.6 41.8
Kemoterapi alma durumu Kemoterapi almış Kemoterapi almamış
165 5
97.1 2.9
Diğer hastalıklar** Diğer hastalığı var Diğer hastalığı yok
65 105
38.2 61.8
Kemoterapi dışında başka ilaç kullanma durumu*** Başka ilaç kullanıyor Başka ilaç kullanmıyor
81 89
47.6 52.4
* Metastazı olan 77 hastanın yüzdeleri, ** Diğer hastalıklar: DM, HT, KAH, RA, Hipotroidi *** Antihipertansif, antidiyabetik, beta blokerler, vitaminler, levatiron, anti depresanlar
Page 40
30
Araştırma kapsamına alınan hastaların tıbbi özelliklerine ait bulgular
Tablo 4.1.2.’de gösterilmiştir. Katılımcıların % 31.2’si (n=53) meme kanseri,
% 21.7’si (n=37) gastrointestinal sistem kanserleri ve % 12.9’u (n=22) akciğer
kanseri tanısına sahiptir. Hastalık süreleri incelendiğinde % 47’sinin (n=80)
0-6 ay, % 26.5’inin (n=45) 7-24 ay ve % 26.5’inin (n=45) de 25 ay ve üzeri
hastalık süresine sahip olduğu görülmüştür. Katılımcıların % 45.3’ünün
(n=77) metastazı bulunmakta olup, bu hastaların da % 28.6’sının (n=22)
kemik metastazı olduğu görülmüştür. Kanser evrelerine bakıldığında
hastaların % 41.8’i (n=71) evre 4, % 20.6’sı (n=35) evre 3, % 28.8’i (n=49)
evre 2 ve % 8.8’i (n=15) evre 1 düzeyindedir. Katılımcıların çoğunluğu (%
97.1, n=165) kemoterapi almıştır. Araştırmaya katılan bireylerin
çoğunluğunun (% 61.8, n=105) kanser dışında herhangi bir kronik hastalığa
sahip olmadıkları ve kanser tedavisi dışında başka ilaç kullanmadıkları (%
52.4, n=89) belirlenmiştir.
Tablo 4.1.3. Hastaların analjezik ilaç kullanma durumları (N= 170)
Kullanılan analjezikler Sayı %
Analjezik kullanmayan
NSAI/ asetaminofen
Zayıf opioidler
Güçlü opioidler
48
89
28
7
27.1
52.4
16.4
4.1
Katılımcıların ağrı tedavisi için kullandıkları ilaçlara bakıldığında
%52.4’ünün (n=89) NSAI/asetaminofen, % 16.4’ünün (n=28) zayıf opioid, %
4.1’inin (n=7) güçlü opioid kullandıkları ve % 27.1’inin ise (n=48) ise analjezik
kullanmadığı görülmüştür (Tablo 4.1.3.).
Page 41
31
4.2. Katılımcıların ağrı deneyimleri ile ilgili tanımlayıcı bulgular
Tablo 4.2.1. Hastaların son 24 saat içerisinde hissettikleri (ifade ettikleri)
ağrı seviyelerinin dağılımı (N= 159*)
Ağrı seviyesi
≤≤≤≤ 5 >5
Son 24 saat içinde ( x ±±±± ss)
Sayı % Sayı %
En fazla hissedilen ağrı (2.49 ± 3.29)
En az hissedilen ağrı (0.80 ± 1.41)
Ortalama hissedilen ağrı (2.82 ± 2.81)
Şu anda hissedilen ağrı (0.92 ± 1.94)
127
159
132
152
79.8
100.0
83.0
95.6
32
-
27
7
20.2
-
17.0
4.4
* Bu ölçeği dolduran katılımcı sayısı 159 olduğu için, yüzdeler bu sayı üzerinden alınmıştır.
Araştırma kapsamına alınan hastaların son 24 saat içinde yaşadıkları
ağrı deneyimleri, Kısa Ağrı Envanteri kullanılarak değerlendirilmiş ve
hastaların ifadelerine göre elde edilen bulgular Tablo 4.2.1.’de verilmiştir.
Katılımcıların % 32.4’ü son 24 saat içerisinde ağrı hissettiğini ifade etmiştir.
Son 24 saat içerisinde en fazla hissettikleri ağrı seviyesi ≤ 5 olanlar % 79.8
(n=127) oranındadır. Katılımcıların tamamı son 24 saat içerisinde en hafif
hissettikleri ağrı seviyesini ≤ 5 olarak belirtmişlerdir (n=159). Son 24 saat
içerisinde hissettikleri ortalama ağrı seviyesini % 83’ü (n=132) ≤5 ve şu anda
hissettikleri ağrı seviyesini ise % 95.6’sı (n=152) ≤5 olarak belirtmişlerdir.
Tablo 4.2.2. Katılımcıların Ağrı Kontrol İndeksi (PMI) puanlarına göre
yeterli analjezik kullanma durumları (N= 159)
Ağrı Kontrol İndeksi’ne göre analjezik kullanma durumu
Sayı
%
Yeterli analjezi (PMI puanı ≥ 0) 119 75.3
Yetersiz analjezi (PMI puanı < 0) 39 24.7
Page 42
32
Katılımcıların Ağrı Kontrol İndeksi puanlarına göre yeterli analjezik
kullanma durumları değerlendirildiğinde, hastaların % 75.3’ünün ağrı
seviyelerine göre yeterli analjezik kullandığı görülmektedir (Tablo 4.2.2.).
Tablo 4.2.3. Hastaların son 24 saat içinde hissettikleri ağrının, bazı
günlük yaşam aktivitelerine engel olma durumları (N= 159*)
Günlük Yaşam Aktiviteleri ( x ±±±± ss) Sayı
%
Genel aktiviteler (1.26 ± 2.48) ≤ 5** >5**
145 14
85.4 8.4
Ruhsal durum (1.49 ± 2.52) ≤ 5 >5
143 16
84.1 9.5
Yürüme yeteneği (1.15 ± 2.47) ≤ 5 >5
142 17
83.5 10.1
Normal çalışma (ev işleri ve dışarıdaki ) (1.15 ± 2.59 ) ≤ 5 >5
145 14
85.3 8.3
Diğer insanlarla olan ilişki (0.83 ± 1.98) ≤ 5 >5
151 8
88.7 4.8
Uyku (1.59 ± 2.69 ) ≤ 5 >5
140 19
82.3 11.9
Hayattan zevk alma (0.87 ±1.90) ≤ 5 >5
153 6
90.0 3.6
* Bu ölçeği dolduran katılımcı sayısı 159 olduğu için, yüzdeler bu sayı üzerinden alınmıştır. ** 0= hiç engel olmadı, 10= tamamına engel oldu
Katılımcıların son 24 saat içerisinde hissettikleri ağrılarının bazı günlük
yaşam aktivitelerine engel olma durumlarına bakıldığında, çoğunluğu son 24
saat içerisinde hissettikleri ağrılarının günlük yaşam aktivitelerine genellikle
engel olmadığını ifade etmişlerdir (Tablo 4.2.3.).
Page 43
33
Tablo 4.2.4. Hastaların ağrı deneyimi hakkındaki bazı düşünceleri
Sayı* % Ağrıyı artıran faktörler Hava değişimleri Stres, üzülmek Kemoterapi Hareket Sürekli yatmak Ameliyat sonrası Diğer** Toplam
12 11 9 6 4 3 14 59
20.4 18.6 15.3 10.2 6.8 5.1 23.6 100
Ağrıyı azaltan faktörler İlaç Dinlenmek Masaj ve/veya pozisyon Diğer*** Toplam
24 22 7 7 60
40.0 30.6 14.7 14.7 100
İlaç dışında kullanılan yöntemler Dinlenmek Masaj Yürüyüş Uyumak Diğer**** Toplam
11 7 3 3 8 32
34.4 21.8 9.4 9.4 25.0 100
Ağrı ve ağrı tedavileri hakkında bilgi alma Bilgi almadım Bilgi aldım Toplam
110 17 127
86.6 13.4 100
Alınan bilginin kaynağı Doktor Hemşire Medya ve/veya internet Aile ve/veya arkadaş Toplam
10 2 3 1 16
62.5 12.5 18.7 6.3 100
* Soruları yanıtlayan hasta sayısına göre farklılık göstermektedir. ** Uykusuzluk, kabızlık, yorgunluk, ilacın etkisinin bitmesi, etraftaki olumsuz örnekler, akşam saatleri *** Yürüyüş yapmak, uyumak, ağlamak, ilaç, sıcak uygulama yapmak **** Derin nefes almak, sohbet etmek, dua etmek, bitki çayları içmek
Katılımcıların kendileri için ifade ettikleri, ağrılarını artıran ve azaltan
faktörler, ilaç dışında kullandıkları yöntemler, ağrı ve ağrı tedavileri
konusunda aldıkları bilgiler ve bilgi aldıkları kişiler Tablo 4.2.3.’te belirtilmiştir.
Page 44
34
4.3. Engeller Ölçeği (BQ II) ile ilgili bulgular
Kanser hastalarının ağrı yönetiminde hastadan kaynaklanan engellerin
belirlenmesi amacıyla geliştirilen Engeller Ölçeği (BQ II), Türkiye’de ilk kez bu
tez çalışmasında kullanılmıştır. Dolayısıyla ölçeğin Türkçe versiyonu için
geçerlik ve güvenirlik analizleri yapılmış ve sonuçları bu bölümde verilmiştir.
Engeller Ölçeği’nin (BQ II) 27 maddesi için yapı geçerliğini belirlemek
amacıyla, 'varimaks' eksen döndürme yöntemine göre temel bileşenler faktör
analizi yapılmıştır. Yapılan faktör analizi sonucunda toplam varyansın %
66.451'ini karşılayan 7 faktör bulunmuştur.
Tablo 4.3.1. Genel ölçek ve ölçek alt grupların ortalama ve Cronbach αααα
değerleri
Ölçek Alt Grupları En az En çok ( x ± ss) Cronbach αααα
Faktör 1(hastalık süreci ve tolerans gelişimi)
0 30 15.06 ± 9.28 0.816
Faktör 2 (immün sistem) 0 15 8.96 ± 3.49 0.814
Faktör 3 (psikolojik yan etkiler) 0 15 4.33 ± 9.93 0.770
Faktör 4 (kadercilik) 0 15 2.49 ± 3.41 0.822
Faktör 5 (iletişim) 0 28 9.12 ± 7.06 0.684
Faktör 6 (bağımlılık) 0 15 10.77 ± 4.17 0.795
Faktör 7 (fiziksel yan etkiler) 0 15 1.85 ± 3.27 0.576
Genel Ölçek 5 116 52.57 ± 23.26 0.872
Ölçeğin iç tutarlılığı için Cronbach alfa güvenirlik katsayısı
hesaplanmış ve oldukça yüksek (α=0.872) bulunmuştur. Aynı şekilde ölçek
alt gruplarının güvenirlik kat sayıları da hesaplanmış olup, yüksek değerler
bulunmuştur (Tablo 4.3.1.). Re-test için de Cronbach alfa güvenirlik katsayısı
hesaplanmış ve α=0.820 bulunmuştur. Katılımcıların genel ölçek puanları ile
re-test ölçek puanları karşılaştırıldığında, ölçek puanları ve re-test puanları
arasında istatistiksel olarak önemli farklılık yoktur (Z=0.351; p=0.725).
Katılımcılar ölçeğin geneline ikinci uygulama sonunda da benzer cevapları
vermişlerdir.
Page 45
35
Tablo 4.3.2. Katılımcıların Engeller Ölçeği’nde (BQ II) yer alan maddelere
verdikleri puanların ortalamaları (N=170)
Sıra Alt
Grup Maddeler x ss
1 F 6 23*.Ağrı ilacı bağımlılık yapıcıdır. 3.66 1.64 2 F 6 9.Birçok kanserli insan ağrı ilacına bağımlı hale gelebilir. 3.61 1.57 3 F 6 2.Ağrı ilacına bağımlı hale gelme tehlikesi vardır. 3.50 1.73 4 F 5 11.Ağrı hakkında konuşmayarak daha güçlü olmak önemlidir. 3.18 2.30
5 F 1 6.Ağrı ilacı kullandığınızda, vücudunuz bu ilacın etkilerine alışır ve daha sonra ilaç artık bir işe yaramamaya başlar.
3.10 2.02
6 F 2 13.Ağrı ilacı kullanmak, bağışıklık sisteminize zarar verebilir 3.05 1.33 7 F 2 4.Ağrı ilacı bağışıklık sistemini zayıflatır. 2.99 1.37 8 F 2 19.Ağrı ilacı bağışıklık sisteminize hasar verebilir. 2.92 1.38
9 F 1 15.Biraz ağrınız olduğunda ağrı ilacını alırsanız, ağrı daha kötü hale geldiğinde ilaç işe yaramayabilir.
2.74 2.09
10 F 1 7.Ağrı ilacı kullanmanız, herhangi yeni bir ağrı olup olmadığını anlamanızı engeller.
2.55 2.33
11 F 1 21.Ağrı ilacını şimdi kullanırsanız, daha sonra ihtiyacınız olduğunda ilaç işe yaramayacaktır.
2.48 2.18
12 F 1 22.Ağrı ilacı, sağlığınızda meydana gelen değişiklikleri gizleyebilir.
2.34 2.07
13 F 5 12.Doktorun hastalığı iyileştirmeye odaklanması önemlidir ve ağrıyı kontrol etmekle vakit kaybetmemelidir. 2.29 2.31
14 F 1 16.Ağrı ilacı, vücudunuzda neler olduğunu bilmenize engel olabilir.
1.85 2.13
15 F 3 3.Ağrı ilacından kaynaklanan uyuşukluğu/uykulu olma halini kontrol etmek zordur.
1.84 2.11
16 F 5 27.Eğer ağrı hakkında konuşursam, insanlar benim şikâyetçi olduğumu düşünecektir.
1.33 1.88
17 F 3 14.Ağrı ilacı can sıkıcı/istemediğiniz şeyler söylemenize veya yapmanıza neden olur.
1.28 1.02
18 F 3 5.Ağrı ilacından kaynaklanan kafa karışıklığı kontrol edilemez.
1.21 1.83
19 F 5 25.Doktorlar, hastaların kendilerine ağrıdan söz etmesini rahatsız edici bulabilirler.
1.06 1.81
20 F 4 1.İlaç kanser ağrısını rahatlatabilir. 0.88 1.37
21 F 5 18.Doktorlar ağrıyla ilgilenmek zorunda kalırlarsa, hastalığı iyileştirmeye konsantre olmayacaklardır.
0.87 1.63
22 F 4 8.Ağrı ilacı kanser ağrılarını etkili bir şekilde kontrol edebilir. 0.86 1.38 23 F 4 24.Kanser ağrısı dindirilebilir. 0.74 1.11 24 F 7 17. Ağrı ilacından kaynaklanan kabızlık hafifletilemez. 0,68 1.54 25 F 7 10.Ağrı ilacından kaynaklanan mide bulantısı hafifletilemez 0.66 1.50
26 F 7 20.Ağrı ilacının sebep olduğu yan etkilere katlanmaktansa, ağrıya katlanmak daha kolaydır.
0.52 1.39
27 F 5 26.Ağrıdan söz etmek, doktoru kanseri iyileştirmekten uzaklaştırabilir.
0.39 1.14
Genel ölçek ortalaması 1.94 0.86
* Ölçekteki soru sıraları
Katılımcılar, Engeller Ölçeği’nde (BQ II) yer alan maddelere 0-5
arasında puan vermişler ve tüm katılımcıların yanıtlarına göre her maddenin
Page 46
36
puan ortalaması hesaplanmıştır. Elde edilen sonuçlar en yüksek ortalama
değerinden en küçük ortalama değerine doğru sıralanmış ve Tablo 4.3.2.’de
gösterilmiştir. Buna göre en yüksek puan ortalamalarının “bağımlılık” alt
grubunda; en düşük puan ortalamalarının ise çoğunlukla “fiziksel yan etkiler”
alt grubunda olduğu görülmüştür. Genel ölçek puan ortalaması 1.94±0.86’dır.
Araştırmaya katılan hastalara, bir açık uçlu soru ile; ölçekte yer alan
maddeler dışında, ağrılarını bildirmelerine engel olduğunu düşündükleri ilave
maddeleri belirtmeleri istenmiş ve 16 katılımcı görüş bildirmiştir. Hastaların
görüşleri incelenmiş ve birbirine benzer olanlar gruplandırılmıştır. Sekiz hasta
‘’ağrım olduğunu söylediğim zaman sevdiklerimi/ailemi üzdüğümü ve onları
meşgul ettiğimi düşünüyorum”, beş hasta ‘‘ağrım arttığında hastalığım ilerledi
diye düşünüp üzülüyorum’’, üç hasta ‘’ağrının sebep olduğu olumsuz
durumlarla nasıl başa çıkacağımı bilmiyorum, sessiz kalıyorum’’ şeklinde
ifadeler kullanmıştır.
Page 47
37
4.4. Katılımcıların sosyodemografik ve tıbbi özelliklerine göre ölçek
toplam ve ölçek alt grup puan ortalamalarının karşılaştırılması
Tablo 4.4.1. Hastaların ölçek toplam puan ortalamalarının
sosyodemografik özellikleri ile karşılaştırılması ( N= 170)
Ölçek toplam puan ortalamaları Sosyodemografik özellikler (n, %)
( x ±±±± ss) İsatatistik p
Yaş (min=18, max=77, ort= 52.87 ± 15.034) 18-40 (36, 21.2) 41-55 (48, 28.2) 56 ve üzeri (86, 50.6)
57,88 ± 20,24 46,43 ± 23,82 53,77 ± 23,63
χ2=5.728* 0.057
Cinsiyet Kadın (107, 62.9) Erkek (63, 37.1)
49,78 ± 24,07 57,31 ± 21,16 Z=2.320** 0.020
Medeni durum Evli (137, 80.6) Bekar/Dul (33, 19.4)
50,66 ± 23,09 60,51 ± 22,58 Z=2.427 0.015
Eğitim durumu Lise öncesi (91, 53.5) Lise ve üzeri (79, 46.5)
51,70 ± 24,41 53,58 ± 21,97
Z=0.681 0.496
* Kruskal Wallis Testi ** Mann-Whitney U Testi
Katılımcıların sosyodemografik özellikleri ile ölçek toplam puanlarının
karşılaştırılması sonucu elde edilen bulgular Tablo 4.4.1 de gösterilmiştir.
Katılımcıların yaş grupları ile ölçek toplam ve ölçek alt grup puan
ortalamaları karşılaştırılması sonucunda; ölçek toplam puan ortalamaları
gruplar arasında 18-40 yaş> 56 ve üzeri yaş> 41-55 yaş olarak sıralanırken
gruplar arasındaki fark istatistiksel olarak anlamlı bulunmamıştır (χ2=5,728,
p=0.057). Yaş gruplarının ölçek alt grup puan ortalamalarına göre
karşılaştırılması sonucunda, “fiziksel yan etkiler” yaş gruplarına göre
istatistiksel olarak anlamlı düzeyde farklı (χ2=6.779; p=0.034) iken, diğer alt
faktörler yaş gruplarına göre istatistiksel olarak önemli farklılıklar
göstermemiştir (p>0.05). “fiziksel yan etkiler”de hangi yaş grubunun
diğerlerinden farklı olduğunu belirleyebilmek için Bonferroni düzeltmeli Mann-
Whitney U testi uygulanmıştır. Buna göre; 18-40 yaş grubu ile 41-55 yaş
grubu arasında “fiziksel yan etkiler” alt ölçek puanı istatistiksel olarak anlamlı
Page 48
38
farklılık göstermiştir (Z=2.617; p=0.009). Diğer yaş grupları arasında ‘’fiziksel
yan’’ etkiler alt ölçek puanları istatistiksel olarak farksızdır (p>0.017).
Katılımcıların cinsiyetine göre ölçek toplam ve ölçek alt grup puan
ortalamaları karşılaştırıldığında, erkek katılımcıların kadınlara göre daha
yüksek ölçek toplam puan ortalamasına sahip olduğu ve cinsiyete göre ölçek
toplam puan ortalamalarının istatistiksel olarak farklı olduğu bulunmuştur
(Z=2.320; p=0.020). Alt faktörler ile cinsiyet ilişkisine bakıldığında; tüm alt
ölçek puanlarında da erkek katılımcılar kadınlara göre daha yüksek puan
almışlardır, fakat cinsiyetler arasındaki puan farkı sadece “iletişim” alt
faktöründe istatistiksel olarak önemli bulunmuştur (Z=2.197; p=0.028). Diğer
alt gruplarda cinsiyetler arasındaki fark istatistiksel olarak anlamlı değildir
(p>0.05).
Katılımcıların medeni durumuna göre ölçek toplam ve ölçek alt grup
puan ortalamaları karşılaştırıldığında, ölçek toplam puanı bekar/dul
katılımcılarda evli katılımcılara göre istatistiksel olarak anlamlı düzeyde
yüksek bulunmuştur (Z=2.427; p=0.015). Alt ölçek grup puanlarında ise;
“psikolojik yan etkiler” (Z=3.127; p=0.002), “fiziksel yan etkiler” (Z=4.347;
p<0.001) ve “kadercilik” (Z=2.734; p=0.006) alt ölçeklerinde bekar/dul
hastalar daha yüksek puan almış ve cinsiyetler arasındaki fark istatistiksel
olarak anlamlı bulunmuştur. “Bağımlılık” alt grubunda ise evli hastalar daha
yüksek puan almış ve aralarındaki fark istatistiksel olarak anlamlı
bulunmuştur (Z=3.658; p<0.001).
Katılımcıların eğitim durumları ile ölçek toplam ve ölçek alt grup puan
ortalamaları karşılaştırıldığında; lise ve üzeri eğitim düzeyindeki katılımcılar,
lise seviyesinden daha az eğitim almış katılımcılara göre daha yüksek toplam
ölçek puanına sahip olmasına karşın aralarındaki fark istatistiksel olarak
önemsizdir (Z=0.681; p=0.496). Alt ölçek puanları ile katılımcıların eğitim
seviyeleri karşılaştırıldığında ise tüm alt ölçeklerde gruplar arasındaki fark
istatistiksel olarak anlamlı bulunmamıştır (p>0.05).
Page 49
39
Tablo 4.4.2. Hastaların ölçek toplam puan ortalamalarının, tıbbi
özellikleri ile karşılaştırılması ( N= 170)
Ölçek toplam puan ortalamaları
Tıbbi özellikler (n, %) ( x ±±±± ss) İstatistik p
Tanı Meme kanseri (53, 31.2) GİS kanserleri (37, 21.8) Akciğer kanseri (22, 12.9) Ürogenital / Jinekolojik kanserler (28, 16.5) Diğer* (30, 17.6)
50.96 ± 25.62 50.64 ± 20.79 58.13 ± 25.47 53.00 ± 24.78
53.33 ± 19.08
χ2 =2.072 0.723
İlk tanı tarihi 0–6 ay (80, 47.1) 7–24 ay (45, 26.5) 25 ve üzeri ay (45, 26.5)
50.22 ± 22.03 57.08 ± 24.77 52.24 ± 23.69
χ2 =2.810 0.245
Metastaz durumu Var (77, 45.3) Yok ( 93, 54.7)
51.06 ± 23.74 54.40 ± 22.68
Z= 0.891 0.373
Kemik metastazı Var (22, 28.6)** Yok (55, 71.4)
60.81 ± 22.52 51.83 ± 22.44
Z= 1.534 0.125
Kanser evresi Evre 1/Evre 2 (64, 37.6) Evre 3 (45, 26.5) Evre 4 (71, 41.8)
51.50 ± 23.35 55.62 ± 25.44 52.04 ± 22.25
χ2 =0.468 0.791
Diğer hastalıklar Diğer hastalığı var (65, 38.2) Diğer hastalığı yok (105, 61.8)
57.44 ± 24.21 49.56 ± 22.23
Z= 2.035
0.042
Kemoterapi dışında başka ilaç kullanma durumu Başka ilaç kullanıyor (81, 47.6) Başka ilaç kullanmıyor (89, 52.4)
55,85 ± 23.05 49.59 ± 23.18 Z= 1.674 0.094
* Baş boyun kanserleri, Cilt kanserleri, Sarkomlar, Lenfoma ve Hodgkin hastalığı, Lösemi.
** Yüzdeler metastazı olan 77 hasta için hesaplanmıştır.
Katılımcıların tıbbi özellikleri ile ölçek toplam puan ortalamalarının
karşılaştırma sonuçları Tablo 4.4.2 de gösterilmiştir.
Katılımcıların tanıları ile ölçek toplam puan ortalamaları
karşılaştırıldığında gruplar arasında istatistiksel olarak anlamlı fark
bulunmamıştır (χ2 = 2.072; p= 0.723). Aynı şekilde katılımcıların tanıları ile
ölçek alt grup puanları karşılaştırıldığında da gruplar arasında istatistiksel
olarak anlamlı fark bulunmamıştır (p>0.05).
Page 50
40
Katılımcıların hastalık süreleri ile ölçek toplam puan ortalamaları
karşılaştırıldığında, grupların ölçek puan sıralamaları büyükten küçüğe, 7-24
ay, 25 ay ve üzeri ve 0-6 ay şeklinde sıralanırken, gruplar arasında ölçek
toplam puanları açısından istatistiksel olarak anlamlı fark bulunmamıştır
(χ2=2.810; p=0.245). Aynı şekilde, katılımcıların hastalık süreleri ile ölçek alt
grup puanları karşılaştırıldığında da gruplar arasında anlamlı fark
bulunmamıştır (p>0.05).
Katılımcılar arasında metastazı olan ve olmayanların toplam ölçek
puan ortalamaları karşılaştırıldığında, metastazı olan hastaların puanları
daha yüksek olmasına rağmen, gruplar arasındaki fark istatistiksel olarak
anlamlı değildir (Z= 0.891; p=0.373). Aynı grupta, ölçek alt puan
ortalamalarına bakıldığında ise, “psikolojik yan etkiler” alt grubunda metastazı
olanlar daha yüksek puan almış olup, gruplar arasındaki fark istatistiksel
anlamlıdır (Z=2.698; p=0.007). Diğer alt ölçek puanları ile gruplar arasında
anlamlı bir farklılık bulunmamıştır (p>0.05).
Hastaların kemik metastazı varlığına göre toplam ölçek puan
ortalamaları karşılaştırıldığında, kemik metastazı olanların toplam ölçek
puanları daha yüksek iken gruplar arasındaki fark istatistiksel olarak anlamlı
değildir (Z=1.534; p=0.125). Aynı şekilde, ölçek alt grup puanları
karşılaştırıldığında, “bağımlılık” alt grubu puanı hariç diğer tüm alt gruplarda
kemik metastazı olan katılımcılar daha yüksek puan almıştır, fakat gruplar
arasındaki fark istatistiksel olarak anlamlı bulunmamıştır (p>0.05).
Katılımcıların hastalık evresi ile genel ölçek toplam puan ortalamaları
karşılaştırıldığında, gruplar evre 3> evre 4> evre 1/2 şeklinde sıralanırken
gruplar arasındaki fark istatistiksel olarak anlamlı değildir (χ2=0.468;
p=0.791). Aynı şekilde, ölçek alt grup puanları arasında da istatistiksel olarak
anlamlı fark bulunmamıştır (p>0.05).
Katılımcıların kanser dışında diğer kronik hastalıklara sahip olma
durumları ile ölçek toplam puan ortalamaları karşılaştırıldığında; diğer kronik
hastalığa sahip olan katılımcılar, olmayanlara göre daha yüksek puan almıştır
ve gruplar arasındaki fark istatistiksel olarak anlamlı bulunmuştur (Z=2.035;
p=0.042). Tüm alt ölçek puanlarında da diğer hastalığı olanlar yüksek puan
Page 51
41
almışlardır, fakat gruplar arasındaki fark istatistiksel olarak anlamlı değildir
(p>0.05).
Katılımcıların kanser ilaçları dışında başka ilaç kullanma durumları ile
ölçek toplam puan ortalamaları karşılaştırıldığında, ilaç kullanan hastalar
ölçek toplam (Z=1.674; p= 0.094) ve ölçek alt gruplarında daha yüksek puan
almışlardır, fakat gruplar arasındaki fark istatistiksel olarak anlamlı değildir
(p>0.05).
4.5. Katılımcıların ağrı deneyimleri ile ilgili verilere göre ölçek toplam ve
alt ölçek puan ortalamalarının karşılaştırılması
Tablo 4.5.1. Hastaların analjezik kullanma durumları ile ölçek toplam
puan ortalamalarının karşılaştırılması (N= 170)
Ölçek toplam puan ortalaması
Kullanılan analjezik (n, %)
( x ±±±± ss) χχχχ2 P
Analjezik kullanmayan (46, 27.1)
NSAI/ asetaminofen (89, 52.4)
Zayıf opioidler/Güçlü opioidler (35, 20.6)
47.36 ± 20.19
52.78 ± 24.84
58.88 ± 21.79
5.260 0.072
Katılımcıların analjezik kullanma durumları ile ölçek toplam puanlarının
karşılaştırılmasına yönelik bulgular Tablo 4.5.1. de gösterilmiştir.
Katılımcıların analjezik kullanma durumları ile ölçek toplam puan
ortalamaları karşılaştırıldığında; ölçek toplam puanları büyükten küçüğe;
opioid kullananlar, non-opioid kullananlar ve analjezik kullanmayanlar
şeklinde sıralanırken gruplar arasındaki fark istatistiksel olarak anlamlı
değildir (χ2 = 5.260; p=0.072).
Katılımcıların ölçek alt grup puanları ile analjezik ilaç kullanma
durumları karşılaştırıldığında ise; “psikolojik yan etkiler” (χ2=21.021; p<0.001),
“kadercilik” (χ2=5.493; p=0,039) ve “fiziksel yan etkiler” (χ2=8.741; p=0.013) alt
ölçeklerinde gruplar arasında istatistiksel olarak anlamlı fark bulunmuştur. Alt
ölçek puanlarına göre hangi grubunun diğerlerinden farklı olduğunu
Page 52
42
belirleyebilmek için Bonferroni düzeltmeli Mann-Whitney U testi
uygulanmıştır. “Psikolojik yan etkiler” alt ölçeğinde analjezik kullanmayanlar
ile non-opioid kullananlar arasında istatistiksel olarak önemli farklılık yokken
(Z=0.387; p=0.699), analjezik kullanmayanlar ile opioid kullananlar ve non-
opioid kullananlar ile opioid kullananlar arasındaki fark istatistiksel olarak
önemli bulunmuştur (p<0.001). Farklı bulunan gruplarda opioid analjezik
kullanan katılımcıların diğer katılımcılara göre daha yüksek “psikolojik yan
etkiler “ alt ölçek puanına sahip oldukları görülmüştür.
Kadercilik alt ölçeğinden aldıkları puanlara göre gruplar arası farklılık
istatistiksel olarak anlamlı bulunmasına karşın (χ2=5.493, p=0,039) Bonferroni
düzeltmeli Mann-Whitney U testi ile yapılan ikili karşılaştırmalar sonucunda
tüm grupların sıra numaraları ortalamaları birbirinden farksız bulunmuştur.
Gruplar arasında ikili karşılaştırmaların farksız çıkması, “kadercilik” alt ölçek
puanının gruplar arasında farklı olduğu bulgumuzu çürütmektedir. Gruplar
arasında ikili karşılaştırmalarda fark bulunamamasının nedeni olarak
Bonferroni düzeltmesinde yanılma düzeyi olan α=0.05 değerinin yapılan ikili
karşılaştırma sayısına (3’e) bölünmesi sonucunda oluşan yeni yanılma
düzeyinin (α=0.017) oldukça küçük olması ve hiçbir ikili karşılaştırmada bu
değerden daha küçük bir p değerinin oluşmaması ile açıklanabilir.
“Fiziksel yan etkiler” alt ölçeğinde non-opiod kullananlar ile opioid
kullananlar arasında istatistiksel olarak önemli farklılık gözlenirken (Z=2.922;
p=0.003), analjezik kullanmayanlar ile opioid kullananlar ve analjezik
kullanmayanlar ile non-opiod kullananlar arasındaki fark istatistiksel olarak
önemli değildir (p>0.017). Opioid analjezik kullanan katılımcıların non-opioid
kullanan katılımcılara göre daha yüksek “fiziksel yan etkiler” alt ölçek puanına
sahip oldukları görülmüştür. Diğer grupların “fiziksel yan etkiler” alt ölçek
puanları ise benzer bulunmuştur.
Page 53
43
Tablo 4.5.2. Hastaların Ağrı Kontrol İndeksi’ne (PMI) göre yeterli
analjezik kullanma durumları ile ölçek toplam puan ortalamalarının
karşılaştırılması
Ölçek toplam puan ortalaması
Analjezik kullanma durumu (n, %)
( x ±±±± ss) Z P
Yeterli analjezik kullananlar (119, 75.3)
(PMI puanı ≥ 0)
Yetersiz analjezik kullananlar (39, 24.7)
(PMI puanı < 0)
51.27 ± 22.04
61.38 ± 25.83
2.057 0.040
Katılımcıların Ağrı Kontrol İndeksi’ne göre yeterli analjezik kullanma
durumları ile ölçek toplam puan ortalamalarının karşılaştırılması sonuçları
Tablo 4.5.2’de gösterilmiştir. Yetersiz analjezik kullanan hastaların ölçek
toplam puanları, yeterli analjezik kullanan hastalara göre daha yüksektir ve
gruplar arasındaki fark istatistiksel olarak anlamlıdır (Z= 2.057; p=0.040).
Aynı şekilde katılımcıların yeterli analjezik kullanma durumlarına göre ölçek
alt grup puanlarının karşılaştırılması sonucuna göre de yetersiz analjezik
kullanan hastaların tüm ölçek alt grup puanları yeterli analjezik kullanan
hastalara göre daha yüksektir. Ancak “psikolojik yan etkiler” (Z=3.135;
p=0.002), “kadercilik” ( Z=5.463; p<0.001) ve “fiziksel yan etkiler” (Z=2.341;
p=0.019) alt gruplarındaki farklar istatistiksel olarak anlamlı bulunmuştur.
Page 54
44
Tablo 4.5.3. Hastaların Kısa Ağrı Envanteri’ne göre son 24 saat
içerisinde hissettikleri ağrı seviyeleri ile ölçek toplam puan
ortalamalarının karşılaştırılması ( N=159)
Ölçek toplam puan ortalamaları
24 saat içerisinde
( x ±±±± ss) Z p En fazla hissedilen ağrı seviyesi* (ort=2.49 ± 3.295 ) ≤ 5 >5
52.56 ± 23.20 57.68 ± 24.07
1.106
0.269
En az hissedilen ağrı seviyesi** (ort=0.80 ± 1.413) ≤ 5 >5
53.59 ± 23.39 --
Test yapılamamıştır
Ortalama hissedilen ağrı seviyesi* (ort=2.82 ± 2.819) ≤ 5 >5
51.94 ± 23.44 61.66 ± 21.78
2.255
0.024
Şu anda hissedilen ağrı seviyesi* (ort=0.92 ± 1.941) ≤ 5 >5
53.46 ± 23.44 56.42 ± 23.88
0.239
0.811
*min=0, max=10 ** min=0, max=5
Kısa Ağrı Envanteri’ne göre katılımcıların ifade ettikleri ağrı
yoğunlukları ile ölçek toplam puanlarının karşılaştırması Tablo 4.5.3.’de
gösterilmiştir.
Son 24 saat içerisinde en fazla hissedilen ağrı seviyesi >5 olan grup,
≤5 olanlara göre daha yüksek ölçek puanı almıştır, fakat gruplar arasındaki
fark istatistiksel olarak anlamlı bulunmamıştır (Z=1.106; p=0.269). Son 24
saat içerisinde en fazla hissedilen ağrı seviyesi ile ölçek alt grup puanları
karşılaştırıldığında ise, “psikolojik yan etkiler” (Z=2.391; p=0.017) ve
“kadercilik” (Z=3.146; p=0.002) alt gruplarında ağrı seviyesi >5 olanlar, ≤5
olanlara göre daha yüksek puan almıştır ve gruplar arasındaki fark
istatistiksel olarak anlamlı bulunmuştur (p<0.05).
Son 24 saat içerisinde ağrı yoğunluğu >5 olan katılımcı olmadığından
en az ağrı seviyesine göre ölçek toplam ve alt ölçek puanları
karşılaştırılamamıştır.
Katılımcıların ifade ettikleri son 24 saat içerisinde hissettikleri ortalama
ağrı seviyelerine göre ölçek toplam puanları karşılaştırıldığında, ortalama ağrı
seviyesi >5 olan grup, ≤5 olan gruba göre daha yüksek puan almıştır ve
Page 55
45
aralarındaki fark istatistiksel olarak anlamlı bulunmuştur (Z=2.255; p=0.024).
Aynı şekilde, katılımcıların ifade ettikleri son 24 saat içerisindeki ortalama
ağrı seviyeleri ve ölçek alt grup puanları karşılaştırıldığında, “psikolojik yan
etkiler” ( Z=3.116; p=0.002), “kadercilik” ( Z=1.146; p=0.002) ve “fiziksel yan
etkiler” (Z=3.714; p<0.001) alt gruplarında, son 24 saat boyunca hissedilen
ortalama ağrı seviyesi >5 olanlar ≤5 olanlara göre daha yüksek puan
almışlardır ve gruplar arasındaki fark istatistiksel olarak anlamlı bulunmuştur.
Diğer alt ölçeklerde gruplar arasında istatistiksel fark bulunamamıştır
(p>0.05).
Katılımcıların ifade ettikleri, şu anda hissedilen ağrı seviyelerine göre
ölçek toplam puanları karşılaştırıldığında, şu andaki ağrı seviyesi >5 olan
grup, ağrı seviyesi ≤5 olan gruba göre daha yüksek puan almıştır fakat
gruplar arasındaki fark istatistiksel olarak anlamlı bulunmamıştır (Z=0.239;
p=0.811). Aynı şekilde, şu anda hissedilen ağrı seviyeleri ve ölçek alt grup
puanları karşılaştırıldığında da gruplar arasında istatistiksel olarak anlamlı
fark bulunmamıştır (p<0.05).
Page 56
46
TARTIŞMA
Bu çalışmada, kanser hastalarının ağrı yönetiminde hastalardan
kaynaklanan engellerin belirlenmesi amaçlanmıştır. Ayrıca bu engellerin
belirlenmesinde kullanılan Engeller Ölçeği’nin (BQ II) Türkiye için geçerlilik ve
güvenirlik çalışması yapılmış; katılımcıların ölçek toplam ve ölçek alt grup
puan ortalamaları, hastaların bazı özellikleri ile karşılaştırılmıştır.
5.1. Çalışmaya katılan bireylerin tanıtıcı özelliklerinin tartışması
Araştırmaya katılan hastaların yaş ortalamaları 52.87±15.03 olup %
50.6’sı 56 yaş ve üzeri grupta yer almıştır (Tablo 4.1.1.). Konuyla ilgili
literatürdeki diğer çalışmalarda da genelde katılımcıların yaş ortalamalarının
yüksek olduğu görülmektedir (21-24, 45). Ülkemizde Sağlık Bakanlığı
istatistiklerine göre, yaş ilerledikçe kanser insidansında artış görülmekte ve
kanser ileri yaş ölüm nedenlerinin başında gelmektedir (54).
Katılımcıların almış oldukları kanser tanılarına bakıldığında (Tablo
4.1.2.) en çok karşılaşılan kanser türünün meme kanseri olduğu
görülmektedir. Bu durum araştırmamızdaki bayan hastaların sayısının fazla
olmasından kaynaklanmış olabilir. Meme kanserinden sonra katılımcıların en
yüksek oranda aldıkları kanser tanıları, gastrointestinal sistem kanserleri ve
akciğer kanseri olarak sıralanmaktadır. DSÖ raporlarına göre; kadınlarda en
fazla görülen kanser tiplerinin başında meme kanseri, erkeklerde ise prostat
kanseri yer almaktadır. Her iki cinsiyet için, bu kanser tiplerini takiben,
akciğer kanseri ve kolon kanseri en fazla görülen kanser tipleridir (55).
Çalışmaya katılan hastaların analjezik kullanma durumlarını belirlemek
için, DSÖ’nün kanser ağrısı yönetimindeki ilaç sınıflandırması kullanılmış ve
buna göre hastaların yarısından fazlasının NSAİ/asetaminofen (Tablo 4.1.3.)
kullandığı belirlenmiştir. Hastaların Kısa Ağrı Envanteri’nde belirtmiş oldukları
ağrı yoğunluklarının ortalama ağrı seviyesinin altında olması (≤5) (Tablo
4.2.1.) ve yine hastaların %75.3’ünün hesaplanan Ağrı Kontrol İndeksi
puanının ≥0 olması (Tablo 4.2.2.) hastaların yeterli analjezik kullandıklarını
göstermektedir.
Page 57
47
Yetersiz kanser ağrı kontrolü fiziksel, emosyonel ve sosyal yönden
hastaları olumsuz yönde etkilemektedir (56). Kısa Ağrı Envanteri kullanılarak
kanser hastalarının hissettikleri ağrıların günlük yaşam aktivitelerine engel
olma durumlarının değerlendirildiği bazı çalışmalarda, ağrının hastaların
günlük yaşam aktivitelerine önemli derecede engel olduğunu gösterilmiştir
(24, 45). Yates (45) ve ark. (2002)’nın çalışmalarında da hastanede yatan
kanser hastalarında son 24 saat içerisinde hissedilen ağrının hastaların
günlük yaşam aktivitelerine engel olduğu; katılımcıların % 49.1’i ağrılarının
uyku düzenini ve hareket yeteneğini olumsuz etkilediğini ve % 56.4’ü
ağrılarının kendilerini yorgun ve % 41.8’i depresif hissetmesine neden
olduğunu belirtmişlerdir (45). Ancak bizim çalışmamızda diğer çalışmalardan
farklı olarak, hastaların çoğunluğu ağrılarının günlük yaşam aktivitelerine
engel olma durumunu düşük seviyede belirtmişlerdir (Tablo 4.2.3.). Bu farkın;
çalışmamızdaki hastaların sadece % 32.4’ünün son 24 saat içerisinde ağrı
hissettiğini belirtmiş olması, ifade ettikleri ağrı yoğunluklarının az olması (≤5),
hastaların % 75.3’ünün hesaplanan Ağrı Kontrol İndeksi puanının ≥0 olması
ve dolayısıyla yeterli analjezik kullanıyor olmalarından kaynaklandığı
düşünülmektedir. Gunnarsdottir (24) ve ark. (2002) ise çalışmalarında
hastaların çoğunluğunun ağrı yoğunluklarını >5 olarak ve hastaların %
33’ünün Ağrı Kontrol İndeksi puanını <0 olarak belirlemişlerdir (24).
Kanser hastalarının ağrı kontrolünde ilaç tedavilerinin yanı sıra birçok
etkili nonfarmakolojik yöntem kullanıldığı ve bunların olumlu sonuçlarının
olduğu literatürde belirtilmektedir (57, 58). Potter (20) ve ark. (2003)’nın
çalışmasında, ağrı yönetimi için kanser hastalarının % 22’sinin akupunktur,
%15’inin bitkisel ilaçlar, % 37’sinin sıcak uygulama gibi nonfarmakolojik
yöntemler kullandıkları belirtilmiştir. Bizim çalışmamızda da hastaların ağrı
deneyimleri ile ilgili ifadelerine bakıldığında literatürle uyumlu olarak,
bireylerin ağrı yönetiminde ilaç dışında birçok ek yönteme başvurduğu ve
kullandığı görülmektedir (Tablo 4.2.4.). Ayrıca kanser hastalarında ağrı
nedenleri arasında tedavi yöntemlerinin de yer aldığı literatürde
bildirilmektedir (10). Bizim çalışmamızda da benzer şekilde katılımcılardan bir
kısmı kemoterapi sonrası ağrılarının arttığını ifade etmişlerdir (Tablo 4.2.4.).
Page 58
48
Katılımcıların ağrı ve ağrı yönetimi konusunda bilgi alma durumlarına
bakıldığında, çoğunluğunun (% 86.6) daha önce bu konuda bilgi
almadıklarını ifade ettikleri görülmüştür (Tablo 4.2.4.). Yates (45) ve ark.
(2002)’nın çalışmalarında, ağrı ve ağrı kesiciler hakkında hastaların
%13.6’sının hiç bilgisinin olmadığı ve %14.9’unun da çok az bilgi sahibi
olduğu belirtilmiştir. Chang (59) ve ark. (2002) tarafından yapılan çalışmada
da, evde bakım hizmeti alan kanser hastalarının sadece % 22’sinin
analjezikler konusunda yeterli bilgi sahibi olduğu ve uygulanan eğitim
programı sonrasında bu oranın % 72’ye yükseldiği bildirilmiştir. Ağrı ve ağrı
tedavileri konusunda hastaların yeterli bilgi sahibi olmamalarının,
çalışmamızın ana konusu olan “ağrı yönetiminde hastadan kaynaklanan
engelleri” etkileyebileceği düşünülmektedir. Ancak ağrı ve ağrı tedavileri
konusunda bilgi aldığını (n=17) ve bilgi almadığını (n=110) ifade eden hasta
sayıları arasında büyük bir fark bulunması nedeniyle, Engeller Ölçeği’nden
(BQ II) aldıkları toplam puanların, dolayısıyla ağrı yönetiminde hastadan
kaynaklanan engellerin farklı olup olmadığı konusunda istatistiksel
karşılaştırma yapılamamıştır. Bu konuda hastaların gerçek bilgi seviyelerinin
objektif olarak ölçüldüğü ve toplam ölçek puanları ile karşılaştırıldığı ileri
çalışmaların yapılması önerilebilir.
5.2. Engeller Ölçeği (BQ II) tartışması
Katılımcılar Engeller Ölçeği’nde (BQ II) yer alan maddelere 0-5
arasında puan vermişlerdir (0=hiç katılmıyorum, 5=tamamen katılıyorum).
Puan artışı ölçekte yer alan maddeler hakkındaki yanlış inanışın daha
yüksek/fazla olduğunu göstermektedir. Puan artışı, katılımcıların yanlış
inanışlarına bağlı olarak ağrılarını söylemekten ya da ağrıları için ilaç
kullanmaktan çekinebilecekleri anlamına da gelebilmektedir.
5.2.1. Ölçeğin geçerlilik ve güvenirliği tartışması
Kanser hastalarının ağrı yönetiminde hastadan kaynaklanan engellerin
belirlenmesi amacıyla geliştirilen Engeller Ölçeği (BQ II), Türkiye’de ilk kez bu
tez çalışmasında kullanılmıştır. Dolayısıyla ölçeğin Türkçe versiyonu için
geçerlik ve güvenirlik analizleri yapılmıştır. Çalışmamızda Engeller Ölçeği’nin
(BQ II) iç tutarlılığı için Cronbach alfa güvenirlik katsayısı hesaplanmış ve
Page 59
49
genel ölçek için hesaplanan değer oldukça yüksek (α=0.87) bulunmuştur. Alt
faktörler için de Cronbach alfa değeri 0.57 ile 0.82 arasında değişmektedir
(Tablo 4.3.1.).
Ward ve ark. (21) (1993) tarafından geliştirilen ve ilk kez ABD’de
kullanılan Engeller Ölçeği (BQ)’nin analizlerinde genel ölçek için Cronbach
α=0.89, Gunnarsdottir ve ark.(24) (2002) tarafından güncellenen ölçek için
genel ölçek Cronbach α=0.89, Gunnarsdottir ve ark. (2005) tarafından
İzlanda’da yapılan çalışmada genel ölçek Cronbach α=0.90, Lin ve ark.
(2000) tarafından Tayvan’da yapılan çalışmada genel ölçek Cronbach
α=0.78 olarak hesaplanmıştır. Bu çalışmalarda alt ölçekler için hesaplanan
Cronbach α değerleri ise 0.50 ile 0.90 arasında değişmektedir (21-24). Bizim
çalışmamızda Türkçe’ye uyarlanan Engeller Ölçeği (BQ II) için hesaplanan
güvenirlik katsayısı diğer çalışmalara benzer şeklide yüksek bulunmuştur.
Engeller Ölçeği (BQ II) ülkemizde ilk kez kullanıldığı için, çalışmamızın
sonunda katılımcıların ölçekte yer alan maddelere verdikleri puanlara göre
faktör analizi yapılmıştır. Faktör analizi, aynı yapıyı ölçen çok sayıda
değişkenden, az sayıda ve tanımlanabilir nitelikte anlamlı değişkenler elde
etmeye yönelik bir istatistiktir. Bir özelliği ölçmek için geliştirilen araçların yapı
geçerliği faktör analizi kullanılarak incelenebilir. Faktör belirlemede, öz değer
(evigen value), açıklanan varyans oranı ve faktörlerin öz değerlerine dayalı
olarak oluşturulan çizgi grafiği (scree plot) ölçüleri dikkate alınmıştır (60).
Engeller Ölçeği’nin (BQ II) faktör yapısını belirlemek amacıyla temel
bileşenler faktör analizi uygulanmış ve yapılan analizler sonucu özdeğeri 1’in
üzerinde olan, toplam varyansın % 66.451’ini açıklayan 7 alt faktör
bulunmuştur.
Faktör 1: hastalık süreci ve tolerans gelişimi (6 madde)
Faktör 2: bağışıklık sistemi (3 madde)
Faktör 3: psikolojik yan etkiler (3 madde)
Faktör 4: kadercilik (4 madde)
Faktör 5: iletişim (5 madde)
Faktör 6: bağımlılık (3 madde)
Faktör 7: fiziksel yan etkiler (3 madde) şeklinde isimlendirilmiştir.
Page 60
50
Engeller Ölçeği’ni (BQ) ilk geliştiren Ward (21) ve ark. (1993)’nın
çalışmalarında 8 alt faktör belirtmiştir (21). Gunnarsdottir (24) ve ark. (2002)
tarafından modifiye edilen ölçekte de 8 alt faktör belirtilmiştir. Gunnarsdottir
(24) ve ark. (2002), ilk ölçekte bulunan “enjeksiyon korkusu” ile ilgili
maddeleri, ağrı tedavilerindeki gelişmeler ve enjeksiyonların ağrı tedavisinde
eskisi kadar çok kullanılmamasından dolayı çıkarmış ve bunun yerine
hastaların kendi kendilerini izlemeleri/ vücudundaki değişikliklerin farkındalığı
ile ilgili maddeleri eklemiş ve bunları “monitör” alt faktörü başlığında
toplamıştır. Aynı çalışmada faktör analizi sonucunda bulunan 8 faktörün
araştırmacıların belirlediği kavramsal faktör yapısına uymadığı ve anlaşılır
olmadığı düşüncesiyle, ikinci bir analizle kavramsal yapıya daha uygun olan
4 alt faktör belirlenmiştir (bağımlılık, iletişim, kadercilik, zararlı etkiler).
Gunnarsdottir (22) ve ark. (2005) tarafından İzlanda’da yapılan bir diğer
çalışmada, Engeller Ölçeği (BQ II) bu ülkede ilk kez kullanıldığı için faktör
analizi yapılmış ve 8 alt faktör bulunmuştur. Ancak scree-plot analizi
sonucunda 3 alt faktör belirlenmiş (kadercilik, iletişim, ilaç kullanımından
kaynaklanan sonuçların korkusu) ve bu şekilde kullanılmıştır. Lin (23) ve ark.
(2000) tarafından Tayvan’da gerçekleştirilen ve Engeller Ölçeği (BQ II)
kullanılan bir başka çalışmada ise, araştırmacılar ölçeğe kendi kültürel
özelliklerine uygun 3 madde daha eklemiş ve faktör analizi sonucunda 9 alt
faktör belirlemişlerdir (kadercilik, bağımlılık, iyi hasta olma, doktoru rahatsız
etme, hastalığın ilerlemesi, tolerans, yan etkiler, dini kadercilik, sadece çok
ağrı olduğunda ilaç alma). Bizim çalışmamızdaki faktör analizi sonuçlarına
göre ise, orijinal Engeller Ölçeği’nden (BQ II) ve diğer çalışmalardan farklı
olarak 7 alt faktör belirlenmiştir (Tablo 4.3.1.). Bizim çalışmamızdaki
sonuçlara göre “yan etkiler” alt faktörü; “psikolojik yan etkiler” ve “fiziksel yan
etkiler” şeklinde ikiye ayrılmıştır. İkiye ayrılan maddeler incelendiğinde, içerik
ve anlam olarak uygun maddelerin bir araya geldiği görülmüştür. “Yan etkiler”
ile ilgili maddelerin doğru bir şekilde “psikolojik” ve “fiziksel” yan etkiler olarak
ayrılmasının, katılımcıların ölçeği doğru ve dikkatli bir şekilde cevapladığını
ve bu şekilde gruplandırmanın daha uygun olduğunu düşündürmektedir.
Bunun dışında orijinal ölçekteki “tolerans” ve “monitör” alt faktörlerindeki
Page 61
51
maddeler bizim sonuçlarımıza göre tek bir faktör olarak analiz edilmiştir. Bu
alt faktörlerdeki maddeler incelendiğinde, anlam bakımından benzer
oldukları, bu nedenle hastalar tarafından da bu şekilde algılanıp benzer
cevaplar verdikleri için iki faktörün birleştiği düşünülmektedir.
Diğer çalışmalarda da görüldüğü üzere bu tarz ölçek çalışmalarında,
ülkelere ve araştırmaya alınan hasta gruplarına göre kültürel farklılıklardan
kaynaklanan farklı sonuçlar elde edilebilmektedir. Ancak ölçeğin genel olarak
kanser hastalarında ağrı yönetiminde hastalardan kaynaklanan engelleri
belirlemeye yardımcı olacak temel başlıkları içerdiği düşünülmektedir.
Çalışmamızda yapılan faktör analizi sonucunda belirlenen 7 alt faktör
toplam varyansın % 66.4'ünü açıklamakta ve ölçeğin Türkçe versiyonu için
içerik geçerliliğinin yüksek olduğunu göstermektedir. Engeller Ölçeği’nin
(BQII) güncelleştirildiği Gunnarsdottir (24) ve ark. (2002)’nın çalışmalarında
belirlenen faktörler toplam varyansın % 65.9’unu, Gunnarsdottir (22) ve ark.
(2005)’nın İzlanda’da yaptıkları çalışmalarında belirledikleri faktörler toplam
varyansın % 42.1’ini açıklamaktadır. Bizim çalışmamızdaki bu değerin benzer
diğer çalışmalardan daha yüksek olduğu görülmektedir.
Katılımcıların genel ölçek puanları ile re-test ölçek puanları
karşılaştırılması sonucunda, ölçek puanları ve re-test puanları arasında
istatistiksel olarak önemli bir fark bulunamamıştır (Z=0.351; p=0.725).
Katılımcıların, ölçeğin geneline ikinci uygulama sonunda da benzer cevapları
vermiş olması, çalışmamızın geçerlik ve güvenirlik analizi için oldukça
önemlidir.
Bu sonuçlar, kanser hastalarının ağrı yönetiminde hastadan
kaynaklanan engelleri belirlemeye yönelik olarak Ward (21) ve ark. (1993)
tarafından geliştirilen ve Gunnarsdottir (24) ve ark. (2002) tarafından da
güncellenen 27 maddelik Engeller Ölçeği’nin (BQ II) Türkçe versiyonunun,
ülkemizdeki kanser hastaları üzerinde geçerli ve güvenilir bir biçimde
kullanılabileceğini göstermektedir.
Ancak teknolojik, sosyal ve kültürel gelişmeler sonucunda oluşabilecek
değişimler göz önüne alınarak, ölçeğin her kullanımında temel geçerlik ve
güvenirlik çalışmalarının tekrarlanmasının, toplanan bilgilerin bilimselliği
Page 62
52
açısından gerekli olacağı düşünülmektedir. Bizim örneklemimizi oluşturan
hasta grubunun genel olarak sosyoekonomik düzeylerinin daha iyi ve
tamamının sağlık güvencesinin bulunması göz önünde alındığında, bundan
sonra yapılacak çalışmalarda Engeller Ölçeği’nin (BQ II), özellikle farklı
kurumlarda ve farklı sosyoekonomik seviyedeki hasta grupları üzerinde
uygulanmasının, ölçeğin geçerlik ve güvenirliğine katkı sağlayacağı
düşünülmektedir.
5.2.2. Kanser hastalarının ağrı yönetiminde hastalardan
kaynaklanan engellerin tartışması
Araştırmamızda katılımcıların ölçekte yer alan maddelere vermiş
oldukları puanlara göre, genel ölçek puan ortalaması 52.57±23.26 olarak
bulunmuştur. Buna göre, çalışmamızda hastaların ağrı yönetimi ve analjezik
kullanımına ilişkin yanlış inanışlarının genel olarak düşük olduğu söylenebilir.
Konu ile ilgili çalışmaların çoğunda genel ölçek puan ortalaması, bizim
çalışmamıza göre daha yüksek bulunmuştur (23, 24). Ancak ölçeğin ilk
kullanıldığı çalışmada genel ölçek puan ortalaması bizim çalışmamızdan
daha düşüktür (21).
Bununla birlikte ölçekte yer alan her bir maddenin ve ölçek alt
gruplarının puan ortalamalarında büyük oranda farklılıkların olduğu
belirlenmiştir. Katılımcıların Engeller Ölçeği’nde (BQ II) yer alan maddelere
verdikleri puanların ortalamalarının en yüksekten en düşüğe doğru sıralanmış
şekli Tablo.4.3.2.’de görülmektedir. Çalışmamıza katılan hastaların ağrı
yönetiminde en fazla “bağımlılık” konusunda yanlış inanışa sahip olduğu
görülmüştür. Hastalar, ölçekte “bağımlılık” alt faktöründe yer alan üç yanlış
inanışın hepsine yüksek oranda katılmışlardır (10.77±4.17). Bu sonuç,
kanser ağrısını gidermede kullanılan analjezik ilaçlara karşı bağımlılık
korkusunun, hastalar için en önemli engel olduğunu göstermektedir. Aynı
zamanda bu sonucun büyük oranda analjezik ilaçlarla ilgili bilgi eksikliğine
bağlı olduğu düşünülebilir. Ward (21) ve ark. (1993)’nın ve Chang (60) ve
ark. (2002)’nın çalışmalarında da bizim sonuçlarımıza benzer şekilde, ağrı
yönetiminde hastalardan kaynaklanan en önemli engelin “bağımlılık” korkusu
olduğu görülmüştür.
Page 63
53
“Bağışıklık sistemi” alt grubunda yer alan tüm maddeler ve “hastalık
süreci ve tolerans gelişimi” alt grubunda yer alan maddelerin çoğunluğu,
hastaların yüksek oranda yanlış inanışa sahip oldukları diğer konular
arasında (ilk 10 madde içinde) olup, ağrı yönetiminde “bağımlılık” tan sonraki
önemli engeller olarak kabul edilebilir. Bu sonuç da büyük oranda bilgi
eksikliğine bağlıdır.
Hastaların en az “fiziksel yan etkiler” (1.85±3.27) alt grubundaki
konularda yanlış inanışlara sahip oldukları görülmüştür. Hastalar
analjeziklere bağlı olarak ortaya çıkan fiziksel yan etkilerin giderilebilir
olduğunu, buna karşın ağrıyı gidermenin daha önemli/öncelikli olduğunu
düşünmektedirler. Bunun yanısıra hastaların “kadercilik” konusunda da çok
düşük seviyede yanlış inanışa sahip oldukları belirlenmiştir (son 8 madde
içinde). Bu durum, hastaların kanser ağrısının dindirilebilir olduğunu ve
ağrıyla yaşamanın bu hastalığın doğal bir sonucu olmadığını düşündüklerini
ortaya koymaktadır. Dolayısıyla ağrı yönetiminde hastalardan kaynaklanan
“kadercilik” gibi değiştirilmesi zor bir inanışın bizim hastalarımız için engel
oluşturmadığı düşünülebilir. Lin (23) ve ark. (2000), Tayvan’da yaptıkları
çalışmada “kadercilik” alt grubuna ayrıca dini kadercilik alt grubunu da
eklemişler ve bu konunun kendi kültürlerinde önemli bir engel olabileceğini
düşünmüşlerdir. Ancak çalışmalarının sonucunda, bizim çalışmamıza benzer
şekilde “kadercilik” inancının önemli bir engel olmadığını bulmuşlardır.
“İletişim” alt grubunda yer alan maddelerin ise çok farklı düzeylerde
(4,13,16,19,21 ve 27. sıralarda) sıralandığı görülmüştür (Tablo.4.3.2.).
Burada dikkati çeken bir nokta “Ağrı hakkında konuşmayarak daha güçlü
olmak önemlidir” maddesine hastaların büyük oranda katılmasıdır (4.sırada).
(bu madde için; erkek hastaların puan ortalaması: 3.87±1.99, kadın
hastaların puan ortalaması: 2.78±2.39, z=3.217 p=0,001). Bu sonuç; erkek
hastalar için toplumsal cinsiyet anlayışının erkeklere yüklediği sorumluluklara,
tüm hastalar için ise hastalık sürecine karşı daha güçlü olma isteğine
bağlanabilir.
Kanser hastalarının ağrı yönetiminde hastadan kaynaklanan engellerin
belirlenmesinde Engeller Ölçeği’nin (BQ II) kullanıldığı birçok çalışmada,
Page 64
54
katılımcıların ağrı yönetimi hakkındaki yanlış inanışlarının farklı şekillerde
sıralandığı görülmektedir. Gunnarsdottir (24) ve ark. (2002)’nın çalışmasında
hastaların en fazla ”yan etkiler” (1.78±1.05) ve en az “iletişim” (0.84±0.86) alt
faktörlerinde; Lin (23) ve ark. (2000)’ nın çalışmasında hastaların en fazla
“doktoru hastalığı tedavi etmekten alı koyma/doktoru rahatsız etme” ve en az
“kadercilik” alt faktörlerinde; Ward (21) ve ark. (1993)’nın çalışmasında ise
hastaların en fazla “bağımlılık” (2.20±1.41) ve en az “enjeksiyon korkusu”
(1.65±0.89) alt faktörlerindeki maddeler hakkında yanlış inanışlara sahip
oldukları belirtilmiştir. Chang (59) ve ark. (2002)’nın evde bakım alan kanser
hastaları ile yaptıkları çalışmalarında, hastalarla yaptıkları ilk görüşmelerde
en fazla yanlış inanışa sahip olunan durumların ”bağımlılık”, “hastalık
ilerlemesi”, “tolerans”, “sadece gerekli olduğunda ilaç alma” alt grupları
şeklinde sıralandığı belirtilmiştir. Yates (45) ve ark. (2002)’nın Avustralya’da
hastanede yatan kanser hastaları ile yaptıkları çalışmalarında da, hastalar
ağrı yönetiminde benzer yanlış inanışları ifade etmişlerdir, ancak bu
çalışmada Engeller Ölçeği kullanılmamıştır. Örneğin, hastaların üçte birinden
daha fazlasının (% 38.6) “ağrıları konusunda yardım almadan önce
ağrılarının dayanılmayacak kadar kötü olmasını beklemek” ve % 32.5’inin de
“ağrı kesicilerin ağrı kötü olmadan alınmaması” gibi düşüncelere katıldıkları
görülmüştür. Sonuç olarak farklı toplumlarda yapılan çalışma sonuçlarının
benzerliklerinin ve farklılıklarının olduğu görülmektedir.
Bu çalışmaların dışında Bireitbart (50) ve ark. (1998)’nın AİDS
hastaları ile yaptıkları ve Engeller Ölçeği’ni (BQ II) kullandıkları
çalışmalarında hastaların en fazla “bağımlılık” alt faktöründe ve en az “yan
etkiler” alt faktöründe yanlış inanışlara sahip oldukları bildirilmiştir. Vallerand
(61) ve ark. (2007)’nın kanser hastalarına evde bakım veren bireyler/aile
üyeleri ile yaptıkları çalışmalarında, bakım veren bireylerin en fazla “yan
etkiler” ve “ağrının hastalığın ilerlediğinin göstergesi olması”, en az da
“tolerans” konularında yanlış inanışlara sahip oldukları belirtilmiştir.
Page 65
55
5.2.3. Hastaların bazı özelliklerinin ölçek toplam puan ortalamaları
ile karşılaştırılmasına yönelik tartışma
Çalışmamıza katılan hastaların sosyodemografik özellikleri ile Engeller
Ölçeği’nden (BQ II) aldıkları puanlar karşılaştırıldığında (Tablo 4.4.1.) 18-40
yaş grubundaki katılımcıların ölçek toplam puanlarının daha yüksek olduğu,
ancak yaş grupları arasında istatistiksel olarak anlamlı bir fark olmadığı
görülmüştür (p>0.005). Sadece “fiziksel yan etkiler” alt faktöründe 18-40 yaş
ile 41-55 yaş grupları arasında anlamlı fark vardır (Z=2.617; p=0.009). Bu
sonuçlara göre genç hastaların analjezik ilaçların yan etkileri konusunda
daha fazla yanlış inanışa sahip olduğu düşünülebilir. Yates (45) ve ark.
(2002) çalışmalarında, hasta grubunu 60 yaş altı ve üzeri olarak
gruplandırmış ve 60 yaş altındaki hastaların “yan etkiler” konusunda daha
çok yanlış inanışa sahip olduklarını ve aradaki farkın önemli olduğunu
(p=0.005) belirtmişlerdir. Bunun dışında Gunnarsdottir (24) ve ark. (2002)’nın
çalışmalarında yaş ve ölçek toplam puanı arasında pozitif ilişki olduğu
belirtilirken, diğer bazı çalışmalarda ise yaş ve ölçek toplam puanları
arasında önemli bir ilişki bulunmamıştır (23, 50, 61).
Çalışmamızda yer alan erkek hastaların bayan hastalara göre,
ölçekteki tüm maddelere daha yüksek oranda katıldıkları, dolayısıyla ağrı
yönetimi konusunda daha yüksek oranda yanlış inanışa sahip oldukları
belirlenmiştir (Tablo 4.4.1.). Ölçek toplam puanı ve “iletişim” alt grubundaki
puanlarına göre cinsiyetler arasındaki fark anlamlıdır (Z=2.320; p=0.020). Bu
sonuç, erkek hastaların toplumsal rol ve sorumluluklarını yerine getirmede
kendilerini yetersiz kılan bu hastalık sürecinden daha olumsuz olarak
etkilendiklerini düşündürebilir. Ward (21) ve ark. (1993)’nın çalışmasında ise
bizim bulgularımızdan farklı olarak, bayan katılımcıların erkeklerden daha
yüksek ölçek toplam puanına ve “yan etkiler“ konusunda daha çok yanlış
inanca sahip oldukları belirtilmektedir. Engeller Ölçeği’nin (BQ II) kullanıldığı
diğer çalışmalarda ise ağrı yönetiminde hastadan kaynaklanan engellerin
cinsiyete göre farklılık göstermediği belirtilmiştir (21-24, 45). Çalışmamızda
bekar/dul hastaların evli hastalara göre ölçek toplam puan ortalamalarının
daha yüksek olduğu, özellikle “psikolojik yan etkiler”, “fiziksel yan etkiler” ve
Page 66
56
“kadercilik” alt gruplarında daha fazla yanlış inanışa sahip oldukları ve gruplar
arasındaki farkın istatistiksel olarak anlamlı olduğu görülmüştür (Tablo
4.4.1.). Bu konudaki diğer çalışmalarda ise, bizim sonuçlarımızdan farklı
olarak, hastaların medeni durumları ile ölçek toplam puan ortalamaları
arasında anlamlı bir ilişki bulunmamıştır (21-24, 45). Kronik bir hastalık olan
kanser, tüm aile bireylerini etkilemekte ve hastalık sürecinde ailenin de
sorumluluk üstlenmesini gerektirmektedir. Ayrıca hastaların öz bakım
sorumluluğuna ve gücüne sahip olabilmesi, gelişebilecek komplikasyon veya
metastazlara karşı bilinçli olması ve bunları yaşam biçimi haline getirmesi için
aile desteğine gereksinimleri vardır (62). Bizim çalışmamızda diğer
çalışmalardan farklı olarak medeni durum ile ağrı yönetimindeki yanlış
inanışlar arasında anlamlı bir ilişki bulunmasının, kültürümüzde “aile” ve “aile
destek sistemleri” kavramlarının önemli bir yeri olmasından kaynaklandığı
düşünülebilir.
Çalışmamıza katılan hastaların eğitim seviyeleri ile ölçek toplam ve
ölçek alt grup puan ortalamaları arasında istatistiksel olarak önemli bir fark
bulunmamıştır (Z=0.681; p=0.496) (Tablo 4.4.1.). Konu ile ilgili diğer
çalışmalarda da bizim sonuçlarımıza benzer şekilde, hastaların eğitim
seviyeleri ile ağrı yönetimi konusundaki yanlış inanışları arasında fark
bulunmamıştır (21-24, 46). Farklı bir sonuç olarak Breitbart (50) ve ark.
(1998)’nın AİDS hastaları ile yaptıkları çalışmada, hastaların eğitim seviyeleri
ile ölçek puanları arasında negatif bir ilişki olduğu belirtilmiştir. Ancak bu
farklılığın hasta gruplarının farklı olmasından kaynaklandığı düşünülebilir.
Hastaların ağrı yönetimi konusundaki yanlış inanışlarının; tanıları,
hastalık süreleri, metastaz varlığı/yeri, kanser evresi ve kemoterapi dışında
kullandıkları ilaç tedavileri bakımından farklılık göstermediği belirlenmiştir
(Tablo 4.4.2.). Yani bizim çalışmamızın sonuçlarına göre; hastaların
tanısal/tıbbi özelliklerinin, ağrı yönetiminde hastalardan kaynaklanan engeller
üzerinde etkili olmadığı sonucuna varılabilir. Diğer çalışmalarda da benzer
sonuçlar elde edilmiştir (21- 24, 45). Çalışmamızda ortaya çıkan farklı bir
sonuç, kanser dışında başka bir kronik hastalığa sahip olan hastaların, ağrı
yönetimi konusunda daha fazla yanlış inanışa sahip olmaları ve farkın
Page 67
57
istatistiksel olarak anlamlı olmasıdır (Z=2,035; p=0.042). Kronik hastalık ile
yaşamak, hastaların daha fazla tıbbi sorun ile baş etmek zorunda
kalmalarına ve sağlık durumlarında belirsizlik/değişkenlik yaşamalarına
neden olmaktadır. Ayrıca bu hastalar diğer hastalıklarından kaynaklanan ağrı
deneyimleri de yaşayabilmekte ve daha fazla ilaç kullanmak zorunda
kalabilmektedirler (63). Dolayısıyla hastaların kanser sürecine ve analjezik
kullanımına daha olumsuz baktıkları düşünülebilir.
Çalışmamızda opioid analzejik kullanan hastaların, analjezik
kullanmayan ve NSAI/ asetaminofen kullanan hastalara göre ölçek toplam
puanlarının daha yüksek olduğu, ancak gruplar arasında istatistiksel olarak
önemli bir fark olmadığı (p=0.072) belirlenmiştir (Tablo.4.5.1.). Ancak
“psikolojik yan etkiler” (χ2=21.021; p<0.001), “fiziksel yan etkiler” (χ2=8.741;
p=0.013) ve “kadercilik” (χ2=5.493; p=0,039) alt faktörlerinde gruplar arasında
istatistiksel olarak anlamlı fark bulunmuştur. Kanser hastalarında ağrı
yönetiminde kullanılan ilaçlardan, opioid analjeziklerin diğer gruplardaki
analjeziklere göre hastalar üzerinde daha fazla istenmeyen etkiler
oluşturabileceği literatürde bildirilmektedir (32). Bu hastaların daha fazla ağrı
yaşadıkları için opioid analjezik kullanmak zorunda kalmalarının, olumsuz
ağrı deneyimlerinin ve opioid analjeziklerin neden olduğu istenmeyen
etkilerin; hastaların özellikle “fiziksel yan etkiler” ve “psikolojik yan etkiler” ve
“kadercilik” konularında daha fazla yanlış inanışa sahip olmalarına yol açmış
olabileceği düşünülmektedir.
Hastaların Ağrı Kontrol İndeksi’ne göre, ağrıları için yeterli analjezik
kullanma durumları ile ölçek toplam puanları karşılaştırıldığında, yeterli
analjezik kullanan hastalar ile yeterli analjezik kullanmayan hastalar
arasındaki fark istatistiksel olarak anlamlıdır (Z=2.057; p=0.040) (Tablo
4.5.2.). Yani ağrıları için yeterli analjezik kullanan ve ağrıları etkili bir şekilde
kontrol altına alınan hastaların, ağrı yönetimi konusunda daha az yanlış
inanışa sahip oldukları görülmüştür. Bizim çalışmamızdaki sonuçlara benzer
şekilde, diğer çalışmalarda da yeterli analjezik kullanan hastaların daha
düşük ölçek toplam puanına sahip olduğu görülmektedir (21, 24, 49). Yeterli
analjezik kullanımı ve ağrının etkin bir şekilde kontrol altına alınmasının, ağrı
Page 68
58
yönetiminde hastadan kaynaklanan engelleri azaltabileceği
değerlendirilmiştir.
Hastaların son 24 saat içerisinde yaşadıklarını ifade ettikleri ağrı
yoğunlukları ile ölçek toplam puan ortalamaları karşılaştırıldığında, sadece
son 24 saat içindeki “ortalama” ağrı seviyelerine göre anlamlı bir fark olduğu
görülmektedir (p=0.024) (Tablo 4.5.3.). Ortalama ağrı seviyesi >5 olan
hastaların ağrı yönetimi konusunda daha fazla yanlış inanca sahip olmaları;
hastaların ağrı yoğunlukları arttıkça ağrı yönetiminde hastalardan
kaynaklanan engellerin artabileceğini düşündürmektedir. Bizim çalışmamıza
benzer şekilde diğer bazı çalışmalarda da, “ortalama” ağrı yoğunluğu ile
Engeller Ölçeği’nden (BQ II) alınan toplam puan arasında pozitif ilişki olduğu
belirtilmiştir (21, 24).
Araştırmamıza katılan 16 hasta “ölçeğe ilave edilebilecek maddeler”
konusunda görüş bildirmişlerdir. Bu görüşlerin içinde sekiz hastanın bildirmiş
olduğu ‘’ağrım olduğunu söylediğim zaman sevdiklerimi/ailemi üzdüğümü ve
onları meşgul ettiğimi düşünüyorum” ifadesinin, bizim kültürümüze özgü bir
engeli yansıttığı düşünülmektedir. Ölçek uyarlaması çalışmalarında
gerekiyorsa kültüre özgü çalışmaları güçlendirici eklemeler yapılabileceği
bildirilmektedir (64). Ülkemizde bundan sonraki çalışmalarda kullanılacak
olan Engeller Ölçeği’ne (BQ II), bu tür ifadeleri kapsayan “aile ile ilgili engeller
/ aile içindeki rol ve işlevler” alt grubunun eklenebileceği düşünülmektedir.
Page 69
59
SONUÇ VE ÖNERİLER
Bu bölümde araştırmadan elde edilen sonuçlar ve bu sonuçlara
yönelik önerilere yer verilmiştir.
6.1. Sonuçlar.
1. Çalışmamızda Engeller Ölçeği’nin (BQ II) iç tutarlılığı için hesaplanan
Cronbach alfa güvenirlik katsayısı 0.87’dir. Alt faktörler için de
Cronbach alfa 0.57 ile 0.82 arasında değişmektedir.
2. Katılımcıların genel ölçek puanları ile re-test ölçek puanları arasında
istatistiksel olarak önemli bir fark bulunmamıştır.
3. Engeller Ölçeği (BQ II) için yapılan faktör analizi sonucunda toplam
varyansın % 66.451'ini karşılayan 7 faktör bulunmuştur.
Faktör 1: hastalık süreci ve tolerans gelişimi (6 madde), Faktör 2:
bağışıklık sistemi (3 madde), Faktör 3: psikolojik yan etkiler (3 madde),
Faktör 4: kadercilik (4 madde), Faktör 5: iletişim (5 madde), Faktör 6:
bağımlılık (3 madde), Faktör 7: fiziksel yan etkiler (3 madde) şeklinde
isimlendirilmiştir.
4. Engeller Ölçeği’nin (BQ II) Türkçe versiyonunun, ülkemizde kanser
hastalarının ağrı yönetiminde hastadan kaynaklanan engelleri
belirlemede geçerli ve güvenilir bir ölçek olduğu belirlenmiştir.
5. Hastaların Engeller Ölçeği (BQ II)’ndeki maddelere verdikleri puanlara
göre, ağrı yönetiminde en fazla “bağımlılık”, en az “fiziksel yan etkiler”
alt gruplarında yanlış inanışa sahip oldukları görülmüştür.
6. Erkek hastaların ölçek toplam puanı kadın hastalara göre daha yüksek
olup, erkek hastaların kanserde ağrı yönetimine engel olabilecek daha
fazla yanlış inanışa sahip oldukları belirlenmiştir.
7. Bekar/dul hastaların ölçek toplam puanları evli katılımcılara göre daha
yüksek olup, kanserde ağrı yönetimine engel olabilecek daha fazla
yanlış inanışa sahip oldukları belirlenmiştir.
8. Kanser dışında başka bir kronik hastalığa sahip olan hastaların ölçek
toplam puanlarının, kanser dışında başka bir kronik hastalığı olmayan
Page 70
60
hastalara göre daha yüksek olduğu ve ağrı yönetimine engel
olabilecek daha fazla yanlış inanışa sahip oldukları belirlenmiştir.
9. Yetersiz analjezik kullanan hastaların ölçek toplam puanının daha
yüksek olduğu ve kanser ağrısı yönetimine engel olabilecek daha fazla
yanlış inanışa sahip oldukları görülmüştür.
10. Son 24 saat içerisinde ‘’ortalama’’ ağrı seviyesi >5 olan hastaların,
kanser ağrısı yönetimine engel olabilecek daha fazla yanlış inanışa
sahip oldukları görülmüştür.
11. “Ölçeğe ilave edilebilecek maddeler” konusunda görüş bildiren 16
hastanın sekizi ‘’ağrı yaşadığını söyleyerek sevdiklerini/ailelerini
üzmek ve onları meşgul etmek” şeklinde bir engel belirtmişlerdir. Bizim
kültürümüze özgü bir engeli yansıtan bu ifadenin ileriki çalışmalar için
ölçeğe eklenebileceği değerlendirilmiştir.
6.2. Öneriler
Çalışmadan elde edilen veriler doğrultusunda;
1. Hastaların tanı, tedavi ve bakım sürecinde sürekli onlarla birlikte olan
hemşirelerin; ağrı yönetiminin başarısı için önemli olan hastadan
kaynaklanan bu engelleri Engeller Ölçeği (BQ II) gibi standart
ölçeklerle tanımlaması ve bunların ortadan kaldırılmasına yönelik
planlamaları ve uygulamaları bakım sürecine katması,
2. Kanser hastalarına ve onlara bakım veren yakınlarına, ağrı ve ağrı
yönetimi, analjeziklerin etkileri ve yan etkileri konusunda eğitim
programlarının planlanması ve uygulanması,
3. Kanser hastaları ile çalışan sağlık personeline, kanser ağrı
yönetiminde kullanılan analjezikler ve hastalar ile iletişim konularında
sürekli eğitim programlarının ve hizmet içi eğitimlerinin uygulanması,
4. Teknolojik, sosyal ve kültürel gelişmeler sonucunda oluşabilecek
değişimler göz önüne alınarak ölçeğin her kullanımında temel geçerlik
ve güvenirlik çalışmalarının tekrarlanması,
5. Örneklemimizi oluşturan hasta grubunun genel olarak sosyoekonomik
düzeylerinin daha iyi ve tamamının sağlık güvencesinin bulunması göz
önünde alındığında, bundan sonra yapılacak çalışmalarda Engeller
Page 71
61
Ölçeği’nin (BQ II), özellikle farklı kurumlarda ve farklı sosyoekonomik
seviyedeki hasta grupları üzerinde uygulanması,
6. Ülkemizde bundan sonraki çalışmalarda kullanılacak olan Engeller
Ölçeği’ne (BQ II), hastaların bir kısmı tarafından önerilen ve toplumsal
yapımıza uygun olduğu değerlendirilen, ağrılarını ifade etmelerine
engel olabilecek “aile ile ilgili engeller / aile içindeki rol ve işlevler” alt
grubunun eklenebileceği önerilmektedir.
Page 72
62
KAYNAKLAR
1. World Health Organization, National Cancer Control Programmes:
Policies and Managerial Guidelines, 2TH ED., Geneva, 17-21, 2002.
2. UICC Dünya Kanser Kongresi, Kanser Bildirgesi, 8-12 Temmuz,
Washington, DC, USA, 2006.
3. Tuncer, M., Türkiye’ de Kanser Kontrolü, Ankara, 131, Eylül 2007.
4. Güran, Ş., Kanserden korunma, Gülhane Tıp Dergisi., 47: 324-
326,2005.
5. Eti-Arslan, F., Ağrı değerlendirme yöntemleri., C.Ü. Hemşirelik
Yüksekokulu Dergisi., 6(1), 2002.
6. Aydın, O., Ağrı ve ağrı mekanizmalarına güncel bakış, ADÜ Tıp
Fakültesi Dergisi., 3(2): 37 – 48, 2002.
7. Kocaman, G., Ağrı Hemşirelik Yaklaşımları Kitabı. Ağrının Tanımı,
Saray Tıp Kitapevleri, İzmir, 8- 9, 1994.
8. Afşar F., Kanserli Bireylerde Ağrı ve Ağrı ile Başetme Yöntemlerinin
Değerlendirilmesi, Hemşirelik Bilimleri iç Hastalıkları Hemşireliği Ana
Bilim Dalı Yüksek Lisans Tezi, Marmara Üniversitesi Sağlık Bilimleri
Enstitüsü, İstanbul, 2002.
9. Lundorff, L., Peuckmann, V., Sjogren, P., Pain managment of opioid-
treated cancer patient in hospital setting in Danimark, Acta
Anaesthesiol Scandınavica., (52)137-142, 2008.
10. Portoney, R. K., Lesage, P., Management of cancer pain, The Lancet.,
(353), May,1999.
11. http://anestezi.med.ege.edu.tr/ders/21.pdf ( 20.05.2008)
12. Yıldırım, K. Y., Uyar, M., Fıdıllıoğlu, Ç., Kanser ağrısı ve yaşam
kalitesine etkisi, Ağrı., 17(4), 2005.
13. Yıldırım, K. Y., Uyar, M., Etkili kanser ağrı yönetimindeki bariyerler,
Ağrı., 18(3), 2006.
Page 73
63
14. Ferrell, B. R., The impact of pain, on quality of life, Nursing Clinics of
North America., 3084), 609-623, 1993.
15. Kara, H., Abay, E., Kronik ağrıya psikyatrik yaklaşım, Anadolu
Psikyatri Dergisi., 1(2), 89-99, 2000.
16. Boström, B., Sandh, M., Lundberg, D., Cancer patient’ experiences of
care related to pain management before and after palliative care
referral, European Journal of Cancer Care., 13, 238-245, 2004.
17. Özgüroğlu, M., Kanserli hastalarda ağrıya yaklaşım, İ.Ü. Cerrahpaşa
Tıp Fakültesi Sürekli Tıp Eğitimi Etkinlikleri, Sempozyum Dizisi., 30,
225-239, Mayıs 2002.
18. Özkan, A., Kanser kastalarında ağrı değerlendirmesi, XIII. TPOG
Ulusal Pediatrik Kanser Kongresi, Hemşire Programı., 2004.
19. Aydınlı, I., Kanser ağrısı, Klinik Gelişim., 17 (3-15), 2004.
20. Potter, V. T., Wiseman, C. E., Dunn S. M., Bolye F. M., Patient
barriers to optimal cancer pain control, Psycho-Oncology., 12, 153-
160, 2003.
21. Ward, S. E., Goldberg, N, Miller-McCauley, V., Mueller, C., Nolan, A.,
Pawlik-Plwnk, Robbins, A., Stormoen, D., Weissman, D. E., Patient-
related barriers to pain management of cancer pain, Pain., 319-324,
52(1993).
22. Gunnarsdottir, S., Serlin, R. C., Ward, S., Patient- related barriers to
pain management: the Icelandic barriers questionnaire II, Journal of
Pain and Symptom Management., 3(29), Marh 2005.
23. Lin, C. C., Barriers to the analgesic managment of cancer pain: a
compararison of attitudes of Taiwanese patient and their family
caregivers, Pain., 88, 7-14, 2000.
24. Gunnarsdottir, S., Dodovan, H. S., Serlin, R. C., Voge, C., Ward, S.,
Patient- related barriers to pain management: the barriers
questionnaire II (BQ-II), Pain., 99, 385–396, 2002.
Page 74
64
25. Balkanlı, A., Hastaneye Yatış Sürecinde Kanserli Hasta ve Ailesinin
Sosyal Olarak Desteklenmesi ve Sosyal Yaşama Uyum Projesi,
Disiplinler arası Sosyal Psikiyatri Ana Bilim Dalı Dönem Projesi,
Ankara Üniversitesi Sağlık Bilimleri Enstitüsü, Ankara, 2004.
26. Kav, S., Kanser Tedavisinin Yan Etkilerinin Kontrolüne Öz-Bakım
Modelinin Etkisi, Hacettepe Üniversitesi Sağlık Bilimleri Enstitüsü,
Yayınlanmamış Doktora Tezi, Ankara, 2003.
27. Şengelen, M., Türkiye’ de Kanser İstatistikleri, Hacettepe Üniversitesi
Sağlık Bilimleri Enstitüsü, Kanser Epidemiyolojisi Programı
Yayınlanmamış Doktora Tezi, Ankara, 2002.
28. Güran, Ş., Kanserden korunma, Gülhane Tıp Dergisi., 47, 324-326,
2005.
29. Kömürcü, Ş., Kanser ağrısı, Türkiye Klinikleri J Surg Med Sci.,2(33),
54-57, 2006.
30. Bryan, M., Rosa, N. D. L., Hill, A. M., Amadio, W. J., Wieder, R.,
Influence of prescription benefits on reported pain in cancer patients,
American Academy of Pain Medicine., 1526-2375, 2008.
31. Gren, C. J., Marshall P. L., Medical- Surgical Nursing., 8 TH ED.,
Mosby, Missouri, 316-318, 1999.
32. Fukshansky, M., Are, M., Burton AW., The Role of Opioids in Cancer
Pain Management, Pain Practice, 5(1), 43–54, 2005.
33. Kim, J. E., Dodd, M., West, C., Paul, S., Facione, N., Schumacher, K.,
Tripathy, D., Koo, P., Miaskowski, C., The PRO-SELF pain control
program improves patients’ knowledge of cancer pain management,
Oncol Nurs Forum., 31(6), 1137–1143, 2004.
34. Cleary, J., F., Cancer pain management, Cancer Cont., 7;(2), 120-
131, 2000.
35. Yeager, K. A., McGuire. D. B., Sheidler, V. R., Assessment of cancer
pain In, Yarbro C.H., Frogge M.H., Goodman M., Groenwald S.L.,
Page 75
65
editors. Cancer Nursing Principles and Practice, Fifth Edition, Jones
and Bartlett Publishers International, 642-643, 2000.
36. Bosch, F., Banos, J. E., Religious beliefs of patients and caregivers as
a barrier to the pharmacologic control of cancer pain, Clin Pharmacol.,
72(2), 107–111, 2002.
37. Pargeon, K. L., Hailey, B. J., Barriers to effective cancer pain
management: a review of the literature, J Pain Symptom
Management., 18(5), 358–368, 1999.
38. Jung, B., Redenberg, M. M., The risk of action by the drug
enforcement administration against physicians prescribing opioids far
Pain, Pain Madicine., 7 (4), 2006.
39. Edwards, H. E., Nash, R. E., Najman, J. M., Yates, P. M., Fentiman,
B.J., Devar, A., Walsh, A. M., McDowell, J. K., Skerman, H. M.,
Determinants of nurses’ intention to administer opioids for pain relif,
Nursing and Healt Sciences., (3), 149-159, 2001.
40. Elliott, T. E., Elliott, B. A., Physician attitudes and beliefs about use of
morphine for cancer pain, J Pain Symptom Management., (7) 141–
148, 1992.
41. Redmond, K., Organizational barriers in opioid use, Support Care
Cancer., 5(6), 451-456, 1997.
42. Ger, L. P., Ho, S. T., Wang, J. J., Physicians’s knowlegde and
attitudes toward the use of analgesic for cancer pain management: a
survey of two medical center in Taiwan, J Pain Symptom
Management., 20(5), 335-344, 2000.
43. Sapir, R., Catane, R., Strauss-Liviatan, N., Cherny, N. I., Cancer pain:
knowledge and attitudes of physicians in Israel, J. Pain Symptom
Management., 17(4):266-276, 1999.
44. Furstenberg, C. T., Ahles, T. A., Whedon, M. B., Pierce, K., Dolan, M.,
Roberts, L., Silberfarb, P. M., Knowledge and attitudes of health-care
providers toward cancer pain management: A comparison of
Page 76
66
physicians, nurses, and pharmacists in the state of New Hampshire, J
Pain Symptom Management., 15(6), 335-349,1998.
45. Yates, P. M., Edwards, H. E., Nash, R. E., Walsh, A. M., Fentiman, B.
J., Skerman, H. M., Najman, J. M., Barriers to effective cancer pain
management: a survey of hospitalized cancer patients in Australia, J.
Pain Symptom Management., 23(5), 393-405, 2002.
46. Paice, J. A., Toy, C., Shott, S., Barriers to cancer pain relief; fear of
tolerance and addiction, J. Pain Symptom Management., 16(1),1-
9,1998.
47. Ferrell, B. R., Ferrell, B. A., Ahn, C., Tran, K., Pain Management for
elderly patients with cancer at home, Cancer., 74(7), 2139-2146,1994.
48. Riddell, A., Fitch, M. L., Patients’ knowledge of and attitudes toward
the management of cancer pain, Oncol Nurs Forum., 24(10), 1775–
1784, 1997.
49. Wells, N., Johnson R. J., Wujcik, D., Devepment of a Short Version of
the Barriers Questionnarie, Journal of Pain Symptom Management.,
(15), May, 1998.
50. Breitbart, W., Passik, S., McDonald, M. V., Rosenfeld, B., Smith, M.,
Kaim, M., Funesti-Esch, J., Patient- related barriers to pain
management in ambulatory AIDS patients, Pain (76), 9-16, 1998.
51. Swenson, C. J., Pain management. In, Otto S., editors. Oncology
Nursing, Fourth Edition, Mosby, . pp. 865-916, 2001.
52. Tulunay, M, Tulunay, F. C., Ağrının Değerlendirilmesi ve Ağrı
Ölçümleri, Editör Erdine S Ağrı; 91-107, 2000.
53. Cleeland, C. S., Gonin, R., Hatfield, M. D., Edmonson, J. H., Blum, R.
H., Stewart, J. A., Pandya, K. J., Pain and its treatment in outpatient
with metastatic cancer: The eastern cooperative oncology group
outpatient study, N Engl J Med., (330)529-596, 1994.
Page 77
67
54. Kaya, O., Moran, M., Bağlıer, H., Taşkın, YE., Şeker, G, Özkardeş,
A., Özmen, A. A., Yaşlanma ve kanser: Genel cerrahi kliniğinden
kesitsel bir çalışma, Türk Geriatri Dergisi., 10 (1), 5-9,2007.
55. American Cancer Society, Cancer Facts & Figures 2008, Atlanta:
American Cancer Society; 2008.
56. Aranda, S., Yates, P., Edwards, H., Nash, R., Skerman, H., Mccarthy,
A., Barriers to effective cancer pain management: a Survey of
Australian family caregivers, Europan journal of cancer care, (13) 336-
343, 2004.
57. Uçan, Ö., Ovayolu, N., Kanser ağrı yönetiminde non-farmakolojik
yöntemler, Fırat Sağlık Hizmetleri Dergisi, 2 (4), 2007.
58. Alimi, D., Rubino, C., Pichard, E., Fermand, S., Dubreuil, M. L.,
Analgesic effect of auricular acupuncture for cancer pain: A
randomized, blinded, controlled Trial, Journal of Clinical Oncology., 22
(21), 4120-4126, 2003.
59. Chang, M. C., Chang, Y. C., Chiou, J. F., Tsou, T. S., Lin, C. C.,
Overcoming patient-related barriers to cancer pain management for
home care patient, Cancer Nursing., 6(25), 2002.
60. Büyüköztürk, S., Sosyal Bilimler İçin Veri Analizi El Kitabı.
(Gel.3.Baskı). Ankara: Pegem A yayıncılık, 2002.
61. Vallerand, A. H., Bohler, D. C., Templin, T., Hasenau, S. M.,
Knowledge of and barriers to pain management in caregivers of
cancer patient receiving homecare, Cancer Nursing, 1(30), 2007.
62. Güner, İ.C., Meme kanseri ve eşlerin desteği, Gaziantep Tıp Dergisi,
46-49, 2008.
63. Akdemir, N. Birol L., İç Hastalıkları ve Hemşirelik Bakımı, ‘’Kanser ve
Hemşirelik Bakımı’’, Ankara, 2005.
64. Deniz, K. Z., Psikolojik ölçme aracı uyarlama, Ankara Üniversitesi
Eğitim Bilimleri Fakültesi Dergisi., 40(1), 1-16, 2007.
Page 78
68
EKLER:
EK- 1 GATA ETİK KURUL İZNİ
EK- 2 GÖNÜLLÜLERİ BİLGİLENDİRME VE OLUR (RIZA) FORMU
EK- 3 HASTALARIN TANITICI BİLGİLERİNE YÖNELİK VERİ TOPLAMA
FORMU
EK- 4 KISA AĞRI ENVANTERİ
EK- 5 ENGELLER ÖLÇEĞİ ( BQII) ÖRNEK RANDEVU TABLOSU
Page 81
71
EK-2
GÖNÜLLÜLERİ BİLGİLENDİRME VE OLUR (RIZA) FORMU
Sayın Katılımcı;
Araştırma GATA Eğitim Hastanesi Onkoloji BD’ da takip edilen
hastaların ağrı kontrolüne/yönetimine ilişkin düşüncelerini belirlemek ve
hastadan kaynaklanan engelleri saptamak amacıyla tanımlayıcı olarak
planlanmıştır
Poliklinikte muayeneniz tamamlandıktan sonra, hazırlanan anket
formunu doldurmanız istenecektir. Anketle ilgili sorularınız ve destek
gereksiniminizde araştırmacı sizlere yardımcı olacaktır. Anket içinde yer alan
sorular, yaşadığınız ağrı deneyimlerinizi ve ağrı yönetimi ile ilgili
düşüncelerinizi tespit etmek amacıyla sorulan sorulardır. Vereceğiniz
cevaplar sonucunda elde edilecek veriler, ilerde oluşturulması düşünülen
hasta danışma merkezimizde vereceğimiz hizmet için bize ışık tutacaktır.
Çalışmaya katılmama ya da kabul ettikten sonra vazgeçme hakkına
sahipsiniz. Teşekkürler.
YUKARIDAKİ BİLGİLERİ OKUDUM, BUNLAR HAKKINDA BANA YAZILI VE
SÖZLÜ AÇIKLAMA YAPILDI. BU KOŞULLARDA SÖZ KONUSU KLİNİK
ARAŞTIRMAYA KENDİ RIZAMLA, HİÇBİR BASKI VE ZORLAMA
OLMAKSIZIN KATILMAYI KABUL EDİYORUM.
Gönüllünün Adı, imzası, adresi (varsa telefon no, faks no)
Araştırmayı yapan araştırmacının Adı, İmzası
Gülcan Bağçivan
Yük. Hem.
Page 82
72
EK-3
A. SOSYO-DEMOGRAFİK ÖZELLİKLER Dosya no:
Telefon:
1. Yaşınız:
2. Cinsiyetiniz:
□ Bayan □ Erkek
3. Medeni durumunuz:
□ Evli □ Bekar □ Dul
4. Eğitim durumunuz:
□ Okur-yazar değil
□ Okur-yazar
□ İlköğretim
□ Lise
□ Üniversite
□ Yüksek lisans ve üzeri
5. Sosyal güvenceniz:
□Var □ Yok
6. Yaşadığı yer:
□ Şehir merkezi
□ İlçe
□ Kasaba
□ Köy
7. Ailede birlikte yaşadığınız kişiler:
□ Geniş aile
□ Çekirdek aile
Page 83
73
EK-3 (DEVAM)
8. Aile içindeki konumunuz:
□ Ebeveyn
□ Büyük ebeveyn
□ Çocuk
9. Çalışma durumunuz:
□ Çalışıyor □ Çalışmıyor
10. Mesleğiniz:
□ Memur □ Öğrenci
□ İşçi □ Çiftçi
□ Serbest meslek □ Diğer
□ Ev hanımı
11. Aylık geliri:
□ 0 – 500 YTL □ 1501–2000 YTL
□ 501 – 1000 YTL □ 2001 YTL ve üzeri
□ 1001–1500 YTL
Page 84
74
EK-3 (DEVAM)
B. TIBBİ ÖZELLİKLERİ
1. Tanısı:
2. İlk tanı tarihi:
3. Metastaz durumu:
4. Kanser Evresi:
5. Kullandığı ilaçlar:
Uygulanan kemoterapi Analjezikler Diğer ilaçlar
6. Diğer hastalıkları: 7. Yatan hastalar için yatış tarihi:
8. Ağrınızı azaltan faktörler?
9. Ağrınızı artıran faktörler? 10. Ağrıyı gidermede kullandığınız, ilaç dışı uygulamalar nelerdir?
11. Ağrı yönetimi ve kullanılan ilaçlar konusunda bilgi aldınız mı? Kimden?
(Dr. , Hemşire, Medya, İnternet, Arkadaş, Aile....)
Page 85
75
EK-4
KISA AĞRI ENVANTERİ
1) Birçoğumuzun hayatımız boyunca, zaman zaman ağrıları olmuştur (küçük
baş ağrıları, burkulma ağrısı, diş ağrısı gibi). Bu gün içerisinde, her zaman
yaşadığımız bu ağrılardan başka hissettiğiniz ağrınız odumu?
□ Evet □ Hayır
2) Lütfen şekil üzerinde ağrı hissettiğiniz bölgeyi işaretleyiniz.
3) Lütfen son 24 saat içerinde en fazla hissettiğiniz ağrınızın seviyesini
tanımlayan numaranın yanındaki kutuyu işaretleyiniz.
□0 □1 □2 □3 □4 □5 □6 □ 7 □ 8 □9 □10
Ağrı yok hayal edemeyeceğin
kadar çok ağrı
4) Lütfen son 24 saat içerisinde en hafif hissettiğiniz ağrınızın seviyesini
tanımlayan numaranın yanındaki kutuyu işaretleyiniz.
□0 □1 □2 □3 □4 □5 □6 □ 7 □ 8 □9 □10
Ağrı yok hayal edemeyeceğin
kadar çok ağrı
Page 86
76
EK-4 (DEVAM)
5) Lütfen genelde hissettiğiniz ağrınızın seviyesini en iyi tanımlayan
numaranın yanındaki kutuyu işaretleyiniz.
□0 □1 □2 □3 □4 □5 □6 □ 7 □ 8 □9 □10
Ağrı yok hayal edemeyeceğin
kadar çok ağrı
6) Lütfen şu anda hissettiğiniz ağrınızın seviyesini tanımlayan
numaranın yanındaki kutuyu işaretleyiniz.
□0 □1 □2 □3 □4 □5 □6 □ 7 □ 8 □9 □10
Ağrı yok hayal edemeyeceğin
kadar çok ağrı
7) Ağrınız için uygulanan tedavi yada ilaçlar nelerdir? ………………………………………. 8) Son 24 saat içinde, ağrınız için ne kadar yardım ya da ilaç benzeri
maddeler aldınız? Lütfen bunların ağrınızın azalmasına ne kadar
etkisi olduğunu en iyi gösteren kutuyu işaretleyiniz.
□0 □1 □2 □3 □4 □5 □6 □ 7 □ 8 □9 □10
Ağrı yok hayal edemeyeceğin
kadar çok ağrı
9) Lütfen son 24 saat boyunca, hissettiğiniz ağrınızın, aşağıda belirtilen
durumlar için size nasıl engel olduğunu en iyi tanılayan sayının
yanındaki kutuyu işaretleyiniz.
A.Genel Aktiviteler; □0 □1 □2 □3 □4 □5 □6 □ 7 □ 8 □9 □10
Engel tamamına
olmadı engel olduı
B.Ruhsal Durum; □0 □1 □2 □3 □4 □5 □6 □ 7 □ 8 □9 □10
Engel tamamına
olmadı engel olduı
C.Yürüme Yeteneği; □0 □1 □2 □3 □4 □5 □6 □ 7 □ 8 □9 □10
Engel tamamına
olmadı engel olduı
Page 87
77
EK-4 (DEVAM)
D. Normal Çalışma (ev işleri ve dışarıdaki) □0 □1 □2 □3 □4 □5 □6 □ 7 □ 8 □9 □10
Engel tamamına
olmadı engel olduı
E. Diğer İnsanlarla olan İlişki; □0 □1 □2 □3 □4 □5 □6 □ 7 □ 8 □9 □10
Engel tamamına
olmadı engel olduı
F.Uyku; □0 □1 □2 □3 □4 □5 □6 □ 7 □ 8 □9 □10
Engel tamamına
olmadı engel olduı
G.Hayattan zevk alma; □0 □1 □2 □3 □4 □5 □6 □ 7 □ 8 □9 □10
Engel tamamına
olmadı engel olduı
Page 88
78
EK-5
ENGELLER ÖLÇEĞİ (BQ-II) 1) Kanser ağrısı dindirilebilir. 0 1 2 3 4 5 Hiç Tamamen Katılmıyorum katılıyorum 2) Ağrı ilacına bağımlı hale gelme tehlikesi vardır. 0 1 2 3 4 5 Hiç Tamamen Katılmıyorum katılıyorum 3) Ağrı ilacından kaynaklanan uyuşukluğu/uykulu olma halini kontrol etmek zordur. 0 1 2 3 4 5 Hiç Tamamen Katılmıyorum katılıyorum 4) Ağrı ilacı bağışıklık sistemini zayıflatır. 0 1 2 3 4 5 Hiç Tamamen Katılmıyorum katılıyorum 5) Ağrı ilacından kaynaklanan kafa karışıklığı kontrol edilemez. 0 1 2 3 4 5 Hiç Tamamen Katılmıyorum katılıyorum 6) Ağrı ilacı kullandığınızda, vücudunuz bu ilacın etkilerine alışır ve ilaç
artık bir işe yaramamaya başlar.
0 1 2 3 4 5 Hiç Tamamen Katılmıyorum katılıyorum 7) Ağrı ilacı kullanmanız, herhangi yeni bir ağrı olup olmadığını
anlamanızı engeller.
0 1 2 3 4 5 Hiç Tamamen Katılmıyorum katılıyorum
Page 89
79
EK-5 (DEVAM) 8) Ağrı ilacı kanser ağrılarını etkili bir şekilde kontrol edebilir. 0 1 2 3 4 5 Hiç Tamamen Katılmıyorum katılıyorum 9) Birçok kanserli insan ağrı ilacına bağımlı hale gelebilir. 0 1 2 3 4 5 Hiç Tamamen Katılmıyorum katılıyorum 10) Ağrı ilacından kaynaklanan mide bulantısı hafifletilemez. 0 1 2 3 4 5 Hiç Tamamen Katılmıyorum katılıyorum 11) Ağrı hakkında konuşmayarak daha güçlü olmak önemlidir. 0 1 2 3 4 5 Hiç Tamamen Katılmıyorum katılıyorum 12) Doktorun hastalığı iyileştirmeye odaklanması önemlidir ve ağrıyı
kontrol etmekle vakit kaybetmemelidir. 0 1 2 3 4 5 Hiç Tamamen Katılmıyorum katılıyorum 13) Ağrı ilacı kullanmak, bağışıklık sisteminize zarar verebilir. 0 1 2 3 4 5 Hiç Tamamen Katılmıyorum katılıyorum 14) Ağrı ilacı can sıkıcı/istemediğiniz şeyler söylemenize veya yapmanıza neden olur. 0 1 2 3 4 5 Hiç Tamamen Katılmıyorum katılıyorum
Page 90
80
EK-5 (DEVAM) 15) Biraz ağrınız olduğunda ağrı ilacını alırsanız, ağrı daha kötü hale geldiğinde ilaç işe yaramayabilir. 0 1 2 3 4 5 Hiç Tamamen Katılmıyorum katılıyorum 16) Ağrı ilacı, vücudunuzda neler olduğunu bilmenize engel olabilir. 0 1 2 3 4 5 Hiç Tamamen Katılmıyorum katılıyorum 17) Ağrı ilacından kaynaklanan kabızlık hafifletilemez. 0 1 2 3 4 5 Hiç Tamamen Katılmıyorum katılıyorum 18) Doktorlar ağrıyla ilgilenmek zorunda kalırlarsa, hastalığı iyileştirmeye
konsantre olmayacaklardır.
0 1 2 3 4 5 Hiç Tamamen Katılmıyorum katılıyorum 19) Ağrı ilacı bağışıklık sisteminize hasar verebilir. 0 1 2 3 4 5 Hiç Tamamen Katılmıyorum katılıyorum 20) Ağrı ilacının sebep olduğu yan etkilere katlanmaktansa, ağrıya
katlanmak daha kolaydır.
0 1 2 3 4 5 Hiç Tamamen Katılmıyorum katılıyorum 21) Ağrı ilacını şimdi kullanırsanız, daha sonra ihtiyacınız olduğunda ilaç
işe yaramayacaktır.
0 1 2 3 4 5 Hiç Tamamen Katılmıyorum katılıyorum
Page 91
81
EK-5 (DEVAM)
22) Ağrı ilacı, sağlığınızda meydana gelen değişiklikleri gizleyebilir. 0 1 2 3 4 5 Hiç Tamamen Katılmıyorum katılıyorum 23) Ağrı ilacı bağımlılık yapıcıdır. 0 1 2 3 4 5 Hiç Tamamen Katılmıyorum katılıyorum 24) İlaç kanser ağrısını rahatlatabilir. 0 1 2 3 4 5 Hiç Tamamen Katılmıyorum katılıyorum 25) Doktorlar, hastaların kendilerine ağrıdan söz etmesini rahatsız edici
bulabilirler.
0 1 2 3 4 5 Hiç Tamamen Katılmıyorum katılıyorum 26) Ağrıdan söz etmek, doktoru kanseri iyileştirmekten uzaklaştırabilir. 0 1 2 3 4 5 Hiç Tamamen Katılmıyorum katılıyorum 27) Eğer ağrı hakkında konuşursam, insanlar benim şikayetçi olduğumu
düşünecektir.
0 1 2 3 4 5 Hiç Tamamen Katılmıyorum katılıyorum