Top Banner
I - POSLOVNO PRAVO 1. POJAM POSLOVNOG PRAVA Poslovno pravo je skup normi kojima se reguliše pravni položaj privrednih subjekata (statusno pravo), njihov odnos prema državi (reglementsko pravo), kao i poslovi koje obavljaju u međusobnim odnosima. Historijski razvoj poslovnog prava. Kao posebna grana prava poslovno pravo pojavilo se u srednjem vijeku, razvojem gradova u sjevernoj Italiji, gdje je bio centar evropske trgovine. Prva nacionalna kodifikacija poslovnog prava izvršena je u drugoj polovini XVII vijeka u Francuskoj kroz 2 ordonanse kralja Luja XIV (o suhozemnoj i o pomorskoj trgovini). Dalja kodifikacija nastavljena je u XIX vijeku. Historijski razvoj poslovnog prava se može svrstati u 3 faze: (1) dezintegracija; (2) inkorporacija ius mercatoria u nacionalne kodifikacije i (3) ponovne tendencije integracije na regionalnom i univerzalnom planu. Predmet poslovnog prava su svi poslovi i odnosi koji nastaju u poslovnom prometu i svi odnosi koji nastaju u toku poslovanja ili su sa njima u funkcionalnoj vezi. On obuhvata status privrednih poslovnih subjekata, njihove međusobne poslovne odnose (robni i novčani promet), kao i odnose poslovnih subjekata i države (reglementsko pravo). 2. IZVORI POSLOVNOG PRAVA Ustav se ne pojavljuje kao neposredan izvor poslovnog prava. Zakoni su najvažniji izvor poslovnog prava. Među najznačajnijima u ovoj oblasti su: Zakon o preduzećima, Zakon o stranim ulaganjima, Zakon o zadrugama, Zakon o osiguranju imovine i lica, Zakon o bankama, Zakon o društvima za upravljanje fondovima i o investicionim fondovima, Zakon o Registru vrijednosnih papira, Zakon o Komisiji za vrijednosne papire itd). Poseban značaj ima Zakon o obligacionim odnosima. Podzakonski akti (uredbe, pravilnici, uputstva i naredbe) – kao izvor poslovnog prava su najvažniji akti vlade. 3. IZVORI AUTONOMNOG POSLOVNOG PRAVA Običaj kao izvor prava. Prema ZOO, učesnici u obligacionim odnosima su dužni da u pravnom prometu postupaju »u skladu sa dobrim poslovnim običajima«. Osim termina »dobri poslovni običaji«, ZOO koristi i termin »trgovinski
236

Poslovno pravo

Jun 23, 2015

ReportDownload

Documents

tajoba

Poslovno pravo
prof dr Šefkija Čović

I - POSLOVNO PRAVO1. POJAM POSLOVNOG PRAVA Poslovno pravo je skup normi kojima se regulie pravni poloaj privrednih subjekata (statusno pravo), njihov odnos prema dravi (reglementsko pravo), kao i poslovi koje obavljaju u meusobnim odnosima. Historijski razvoj poslovnog prava. Kao posebna grana prava poslovno pravo pojavilo se u srednjem vijeku, razvojem gradova u sjevernoj Italiji, gdje je bio centar evropske trgovine. Prva nacionalna kodifikacija poslovnog prava izvrena je u drugoj polovini XVII vijeka u Francuskoj kroz 2 ordonanse kralja Luja XIV (o suhozemnoj i o pomorskoj trgovini). Dalja kodifikacija nastavljena je u XIX vijeku. Historijski razvoj poslovnog prava se moe svrstati u 3 faze: (1) dezintegracija; (2) inkorporacija ius mercatoria u nacionalne kodifikacije i (3) ponovne tendencije integracije na regionalnom i univerzalnom planu. Predmet poslovnog prava su svi poslovi i odnosi koji nastaju u poslovnom prometu i svi odnosi koji nastaju u toku poslovanja ili su sa njima u funkcionalnoj vezi. On obuhvata status privrednih poslovnih subjekata, njihove meusobne poslovne odnose (robni i novani promet), kao i odnose poslovnih subjekata i drave (reglementsko pravo). 2. IZVORI POSLOVNOG PRAVA Ustav se ne pojavljuje kao neposredan izvor poslovnog prava. Zakoni su najvaniji izvor poslovnog prava. Meu najznaajnijima u ovoj oblasti su: Zakon o preduzeima, Zakon o stranim ulaganjima, Zakon o zadrugama, Zakon o osiguranju imovine i lica, Zakon o bankama, Zakon o drutvima za upravljanje fondovima i o investicionim fondovima, Zakon o Registru vrijednosnih papira, Zakon o Komisiji za vrijednosne papire itd). Poseban znaaj ima Zakon o obligacionim odnosima. Podzakonski akti (uredbe, pravilnici, uputstva i naredbe) kao izvor poslovnog prava su najvaniji akti vlade. 3. IZVORI AUTONOMNOG POSLOVNOG PRAVA Obiaj kao izvor prava. Prema ZOO, uesnici u obligacionim odnosima su duni da u pravnom prometu postupaju u skladu sa dobrim poslovnim obiajima. Osim termina dobri poslovni obiaji, ZOO koristi i termin trgovinski poslovni obiaji, a analizirajui odredbe ZOO moe se doi do zakljuka da se ne radi o sinonimima. Naime, dobri poslovni obiaji su pravila poslovne etike. Razvijaju ih privredne komore, koje daju i potvrde o njihovom postojanju. Osnov za primjenu dobrog poslovnog obiaja je izriita zakonska odredba. Trgovinski poslovni obiaj je obiaj u uem pravno-tehnikom smislu. Da bi postao izvor prava, potrebno je da ispuni odreene uslove: mora biti razuman, izvjestan, notoran i prihvaen od veine privrednika, te dobar, tj. mora biti u skladu sa pravilima poslovne etike. Na osnovu navedenog, trgovinski poslovni obiaj se moe definisati kao u praksi stvoreno pravilo postupanja koje je u skladu sa pravnim poretkom i moralom, i ija se primjena oekuje jer je ono izvjesno, opepoznato i prihvaeno od veine privrednika. Trgovinski poslovni obiaji mogu se klasificirati: 1. Na osnovu teritorijalne obuhvatnosti opi, regionalni i lokalni;

2. Prema strukama u kojima vae opi (horizontalni) vae u svim privrednim djelatnostima, a posebni (vertikalni) se primjenjuju samo u pojedinim strukama. U sluaju kolizije razliitih obiajnih pravila jai su obiaji koji dolaze sa ueg strukovnog ili teritorijalnog podruja. Obiaji kao nepisano pravilo se mogu dokazivati na vie naina i to: - putem uzansi, ako su kodificirani; - uvjerenjima trgovakih asocijacija (komore-berze); - putem sudskih odluka; - ponekad i sam zakon upuuje na primjenu obiaja, a njihova sadrina predstavlja faktiko pitanje. Uzanse kao izvor prava. Uzanse su poslovni obiaji sistematizirani u zbornike. Mogu se podijeliti na ope i posebne, u zavisnosti od toga da li vae za sve poslove u privredi ili za pojedine struke odnosno vrste poslova. U sluaju meusobne kolizije, one uzanse koje dolaze sa ueg podruja su naelno jae. U naoj pravnoj tradiciji, Ope uzanse za promet robom donijela je Glavna dravna arbitraa FNRJ 1954.godine, a kasnije je za to bio ovlaten Vrhovni privredni sud. Donoenjem ZOO 1978.godine, Ope uzanse su od manjeg znaaja, jer je zakon svojevrsna kodifikacija obligacionog odnosno poslovnog prava. Prema ZOO, na obligacione odnose se primjenuju uzanse ako su stranke njihovu primjenu ugovorile ili ako iz okolnosti proizilazi da su htjele njihovu primjenu. Uzanse su supsidijaran izvor poslovnog prava i u sluaju suprotnosti uzansi i dispozitivnih normi ZOO, do primjene uzansi moe doi samo ako stranke izriito ugovore njihovu primjenu. to se tie posebnih uzansi, postojee posebne uzanse se mogu klasificirati u 3 grupe: 1. Posebne uzanse za promet poljoprivrednim proizvodima; 2. Posebne uzanse koje reguliu poslove vezane za odreeno mjesto tu spadaju Luke uzanse; 3. Treu grupu ine: Posebne uzanse za pomet blokova i ploa od kamena, mermera i granita, Posebne uzanse o graenju, posebne uzanse za ugostiteljstvo, te Posebne uzanse za promet robe na malo. Opi uslovi poslovanja i formularni ugovori kao izvor prava. Opi uslovi poslovanja sadre pravila i uslove poslovanja koje samostalno donose privredni subjekti i njihove transnacionalne korporacije. Mogu biti izdati kao opi uslovi na formularu ugovora (formularni ugovor) ili u obliku tipskih ugovora. U teoriji je sporno da li opi uslovi poslovanja i tipski (formularni) ugovori ine tzv.formularno pravo, mogu li biti izvori poslovnog prava i kakva je njihova pravna priroda. S tim u vezi postoje 3 teorije: 1. Normativna teorija, koja ope uslove uporeuje sa propisima; 2. Ugovorna teorija koja opim uslovima daje karakter ugovora i 3. Mjeovita normativno-ugovorna teorija, po kojoj opi uslovi i formularni ugovori sadre i javnopravne i obligacionopravne elemente. Usvojeno je miljenje da u svakom pojedinom sluaju treba cijeniti znaaj odreenog opeg uslova poslovanja. Ako je opeusvojen u odreenoj privrednoj brani, on predstavlja poslovn obiaj, tj profesionalno pravo te brane i kao takav spadaj u domen obligacionog prava. Opi uslovi poslovanja moraju biti objavljeni na uobiajeni nain i druga ugovorna strana mora biti upoznata sa njihovim sadrajem prije zakljuivanja ugovora. Obino se tampaju na poleini formularnog ugovora ili se posebno objavljuju. Obavezujui su za ugovorne strane ako su im bili poznati ili su im morali biti poznati u vrijeme zakljuenja konkretnog ugovora. U poslovnoj praksi se smatra da su opi uslovi poslovanja bili poznati drugoj ugovornoj strani samim tim to su bili javno publikovani.

2

Pravilo je da se opim uslovima poslovanja ne smiju stvarati monopolistike pogodnosti za odreene privredne subjekte na tritu. Zbog toga sva zakonodavstva predviaju odreena sredstva upravne i sudske kontrole nad njima. Formularni ugovori su ugovori koji su napisani na formularima koje unaprijed sastavljaju privredni subjekti. Postoje 2 vrste ovih ugovora: tipski i adhezioni. Tipski formularni ugovor je ponuda drugoj strani da zakljui ugovor. Druga ugovorna strana moe ugovor prihvatiti u cjelini ili traiti odreene izmjene pojedinih klauzula. Dakle, mogue je pregovaranje i obezbjeenje ravnopravnosti ugovornih strana. Adhezioni ugovori ili ugovori po pristupu su takoe jedan od oblika formularnih ugovora. Ugovor je sainjen na formularu jedne ugovorne strane i druga ako hoe da ga zakljui mora ponueni formular prihvatiti u cjelosti. Nema mogunosti izmjene niti pregovora u tom pravcu. Sudska i arbitrana praksa ne mogu biti direktan izvor prava, kao ni pravna nauka.

II - PRIVREDNA DRUTVA4. POJAM I OBLICI PRIVREDNIH DRUTAVA Privredno (trgovako) drutvo je poslovni subjekt sa statusom pravnog lica koji samostalno obavlja poslovnu djelatnost u cilju sticanja dobiti. Ono po pravilu predstavlja ugovornu zajednicu 2 ili vie pravnih subjekata, koja ulau kapital i rad da pod zajednikim imenom (firmom) obavljaju registrovanu poslovnu aktivnost sa ciljem sticanja profita. Zajedniki elementi privrednih drutava. Bitni elementi svih privrednih drutava su: osnivaki akt, pravni subjektivitet, udruivanje osnivakog kapitala, samostalno obavljanje registrovane djelatnosti, da je privredno drutvo profitna organizacija i da imovinskopravno odgovara za obaveze stvorene u pravnom prometu. Ugovor kao osnivaki akt je formalan. Mora biti u pisanoj formi i mora biti potpisan od svih osnivaa ili njihovih punomonika i ovjeren kod suda ili drugog nadlenog organa u skladu sa Zakonom. Izuzetno, kod jednolanih drutava osnivaki akt je odluka o osnivanju drutva. Pravni subjektivitet privrednog drutva znai da drutvo moe u pravnom prometu sticati prava i preuzimati obaveze, moe biti vlasnik imovine i moe tuiti i biti tueno. Pravna sposobnost privrednog drutva ispoljava se kroz 4 bitna elementa: 1. vrsta i trajna organizacija sa organima preko kojih stupa u poslovne odnose sa treim licima; 2. Doputeni cilj zbog kojeg je osnovano; 3. Samostalnost u pravnom prometu, neovisno od lanova drutva; 4. Posebna imovina, koja je odvojena od imovine lanova. Ulaganje kapitala osnivaa je uslov nastanka privrednog drutva. Osnivaka glavnica mora biti formirana u minimalnom iznosu koji je zakonom propisan za pojedine oblike privrednih drutava. Za drutva lica se po pravilu minimalni iznos osnovnog kapitala ne propisuje zakonom, ve je to stvar ugovorne autonomije. Ulozi osnivaa mogu biti u stvarima, pravima i novcu, ali njihova vrijednost mora biti iskazana u novcu. Mogue je da ulaga zadri pravo svojine na uloenim stvarima, a da na drutvo prenese samo pravo koritenja. Tada se uspostavljaju pravni odnosi plodouivanja, upotrebe, zakupa odnosno lizinga, to podrazumijeva da u osnivaki kapital drutva ulazi prihod od unesenog dobra, ali ne i vrijednost samog dobra. Izuzetno, kod drutva lica ulozi osnivaa mogu biti u radu i uslugama. Osniva sa takvim ulogom je ravnopravan lan sa osnivaima iji je ulog u novcu ili naturi. U teoriji ima stanovita da ulozi u radu i uslugama ne mogu biti predmet ulaganja u privredna drutva, i to iz 2 razloga: (1) lini rad i usluge se ne mogu unaprijed procijeniti i (2) nad tim ulozima se ne moe provesti prinudno izvrenje. Samostalno obavljanje djelatnosti znai da drutvo u pravnom prometu po pravilu nastupa u svoje ime i za svoj raun, a za obaveze odgovara cjelokupnom svojom imovinom.

3

Drutvo je profitna organizacija, to znai da se osniva radi postizanja ekonomskih (lukrativnih) ciljeva, odnosno sticanja dobiti. Imovinska odgovornost privrednih drutava nastaje trenutkom registracije. Upis u registar proizvodi pravno dejstvo prema treim licima esnaestog dana po objavljivanju rjeenja o registraciji drutva. Vrste privrednih drutava su drutva lica i drutva kapitala. U drutvima lica dominiraju lini elementi. Njihovi lanovi odgovaraju neogranieno solidarno za obaveze drutva. Solidarna odgovornost uslovljava jednakost njihovih uloga po vrijednosti i specifina rjeenja kod raspolaganja ili prenosa udjela (pravo pree kupovine i potrebna saglasnost ostalih lanova za prenos udjela na trea lica). U drutva lica spadaju drutvo neograniene odgovonosti i komanditno drutvo. Drutva kapitala su privredni subjekti gdje je odluujui kapital. Imovina drutva je odvojena od imovine lanova. lanovi drutva ne mogu biti tueni niti odgovarati za obaveze drutva. Oni snose poslovni rizik samo do visine svog uloga. Izuzetno, za obaveze drutva e u sluaju zloupotrebe odgovarati dioniar u dd, vlasnik udjela u doo i komanditor u kd. U drutva kapitala spadaju dd i doo. Pravna priroda privrednog/trgovakog drutva obraena je kroz 3 osnovne teorije: teorija ugovora, teorija institucije i mjeovita teorija. Teorija ugovora drutvo smatra ugovornom tvorevinom. Ugovorom se odreuje njegova pravna struktura, pravna organizacija i sve ostale funkcije. Prema ovoj teoriji, ako ugovor ne sadri odreena rjeenja, treba primijeniti opa pravila obligacionog prava. Teorija institucije trgovako drutvo posmatra kao posebnu pravnu instituciju (pravno lice). Ona ne negira znaaj ugovornih pravila, ali smatra da u ureenju samog drutva i naina njegovog poslovanja kogentne zakonske norme imaju dominaciju nad ugovornim pravilima. Teorija o mjeovitoj pravnoj prirodi trgovakih drutava smatra da drutva nisu u potpunosti ni ugovori niti institucije. U njima paralelno postoje pravila ugovornog prava, zakonska pravila, kao i pravila autonomnog prava kroz statute i odluke organa upravljanja. Kod drutava personalnog tipa preovladavaju ugovorna pravila, a kod drutava kapitala pravila zakona i autonomnog prava. Sistemi osnivanja privrednih/trgovakih drutava. Postoje 3 osnovna sistema: koncesioni, normativni i sistem zakona ili upravnog akta. Pozitivna zakonodavstva u pravilu kombinuju sva 3 sistema, s tim da je jedan od njih uvijek osnovni (dominantan). Sistem koncesije (dozvole) podrazumijeva osnivanje drutva na osnovu prethodne dozvole koju izdaje nadleni dravni organ. Ta dozvola (koncesija) je po pravilu konstitutivne prirode. Prilikom odluivanja o davanju dozvole, dravni organ je ovlaten da ocjenjuje svrsishodnost osnivanja drutva, kao i druge uslove koje smatra potrebnim. Normativni sistem (sistem prijave) je dominantan. On podrazumijeva da su uslovi i postupak osnivanja drutva unaprijed utvreni propisom, a funkcija dravnog organa svodi se na osiguranje primjene zakonskih propisa. On je duan izvriti registraciju drutva ako utvrdi da su ispunjeni svi zakonski uslovi. Pritom nije ovlaten da ispituje cjelishodnost osnivanja kao u koncesionom sistemu. Sistem zakona ili upravnog akta primjenjuje se pri osnivanju javnih preduzea. Osnivaki akt je akt dravnog organa - zakon ili upravni akt. 5. INDIVIDUALIZACIJA PRIVREDNIH SUBJEKATA U PRAVNOM PROMETU

4

Poslovni individualitet na tritu privredno drutvo ostvaruje putem obaveznih atributa. Atributi se po znaaju i obaveznosti mogu podijeliti na obavezne i fakultativne. Obavezni su: firma, djelatnost, sjedite, dravljanstvo (nacionalna pripadnost) i jedinstveni identifikacijski broj. U fakultativne atribute spadaju oni koji postoje da bi se privredni subjekt ili njegov proizvod razlikovao od ostalih, odnosno da bi se izgradio poslovni imid. Tu spadaju robni i usluni igovi, uzorci i modeli. Firma predstavlja individualnu oznaku pod kojom jedan poslovni subjekt ima pravo i obavezu da posluje i da se u svom poslovanju tako potpisuje. Odreuje se aktom o osnivanju. U pravnoj teoriji postoji podjela na: a) Drutva sa personalnom firmom, koja su ustvari drutva lica (dno, kd i individualni trgovac) jer se u firmu unose njihova imena, jedno ili vie njih. Individualizacija ovih drutava, kojom se ona razlikuju od svojih osnivaa u pravnom prometu, vri se tako to se uz ime firme drutva obavezno oznaava pravni oblik drutva (npr.ovi i drugi, d.n.o.). b) Drutva sa realnom firmom, pod kojim posluju drutva kapitala. Iz firme se obavezno vidi predmet poslovanja i ne unose se imena dioniara niti osnivaa drutva. Firma drutva kapitala obavezno mora sadravati oznaku oblika drutva (d.d. ili d.o.o.). Elementi firme se mogu podijeliti na doputene, uslovno doputene i nedoputene. Doputeni elementi se dijele na obavezne i fakultativne. Obavezni su: 1. Ime (firma) privrednog drutva; 2. oznaka djelatnosti (proizvodnja maina, graevinarstvo, finansijsko posredovanje i sl); 3. oznaka sjedita, ukljuujui i adresu; 4. oznaka oblika organizovanja (DD, DOO, KD, KDD, STR, SUR i sl). U fakultativne elemente spadaju dodaci u vidu slika, crtea, skica, koji se mogu koristiti kao usluni i robni igovi. Fakultativni elementi mogu oznaavati i povezanost privrednih drutava (npr.holding, koncern, povezano drutvo i sl). Uslovno doputeni sastojci firme su oni koji ulaze po posebnom odobrenju, a tu spadaju rijei BiH, Federacija, naziv kantona, grada, opine ili njihove izvedenice ili skraenice. Imena odreenih znamenitih linosti mogu se unijeti u firmu uz odobrenje njihovo ili njihovih zakonskih nasljednika. Sud e na zahtjev organa, lica ili zakonskih nasljednika izbrisati uslovno doputene elemente. Nedoputeni elementi su svi oni koji se na osnovu zakonske zabrane ne mogu unijeti u firmu. To su: oznake ili rijei protivne zakonu, usluni i robni znakovi drugih pravnih ili fizikih lica, slubeni simboli ili znakovi, nazivi ili simboli stranih drava ili meunarodnih organizacija, kao i rijei ili znakovi koji bi mogli stvoriti zabunu u prometu. Upotreba firme. Firma se onako kako je registrovana mora upotrebljavati u prometu i istai na poslovnim prostorijama, bilo puna ili skraena, a moe i kumulativno. Poslovna pisma moraju sadravati firmu i sjedite drutva. Pravna i poslovna zatita firme. Firma uiva viestruku pravnu zatitu:

a) U postupku registracije - zakonska zatita koja se provodi po slubenoj dunosti od nadlenogregistarskog suda. Sastoji se u tome to sud nee upisati pod istom firmom 2 poslovna subjekta koji obavljaju istu ili srodnu djelatnost na njegovom podruju. Ako su za upis prijavu podnijela 2 subjekta, prioritet ima onaj koji je ranije dostavio prijavu;

b) Nakon registracije - po osnovu opravdanog poslovnog interesa drutva. Ova zatita se ostvarujeiskljuivo po zahtjevu (tubi) poslovnog subjekta koji smatra da je njegova firma povrijeena. Rok za podnoenje tube je 3 godine od dana kad je u sudski registar upisana tuena firma. Tuba se moe

5

podnijeti sudu sjedita tuitelja ili sudu sjedita tuenog. Tubeni zahtjev moe biti usmjeren na zabranu upotrebe firme od strane tuenog i njeno brisanje iz registra, naknadu tete i javno objavljivanje presude. c) Krivinopravna zatita zbog neovlatenog koritenja tue firme ili obiljeja. Zbog nejasnoe u razlikovanju imena i drugih elemenata firme (zatitnog znaka, iga, crtea), neovisno od koritenja prava na tubu, mogue je da privredna drutva zatitu ostvaruju i na osnovu propisa u nelojalnoj konkurenciji ili o zatiti intelektualnog i industrijskog vlasnitva. Prednost ovog oblika zatite je u tome to registracija firme nije pretpostavka za traenje zatite i to podnoenje tube nije vezano za prekluzivni rok, a zatita se moe traiti i u inostranstvu. Upis firme u javni registar drutava i prenos firme drutva. Firma se obavezno upisuje u sudski registar ili javni registar privrednih drutava. Poto je firma esto sinonim za samo drutvo, vai princip neotuivosti imena (firme) od drutva, ve samo zajedno sa drutvom. Princip neodvojivosti firme od poslovnog subjekta spreava dovoenje u zabludu treih lica u pravnom prometu. Naela firme privrednog subjekta su:

-

Naelo obaveznosti (obligatornosti) firme - svaki tip poslovnog subjekta mora imati firmu, firma mora biti naznaen u osnivakom aktu, upisana u sudski registar i istaknuta na poslovnim prostorijama, a poslovni subjekt je mora upotrebljavati u svom komuniciranju; Naelo istinitosti svi elementi firme treba da odgovaraju stvarnom stanju, kako su upisani u sudski registar; Naelo posebnosti (distinkcije) firme firma jednog drutva se mora jasno razlikovati od firmi drugih drutava. U sudski registar istog suda ne mogu biti upisana 2 subjekta sa istom ili slinom firmom, a koji obavljaju istu ili srodnu djelatnost. Sud o tome vodi rauna po slubenoj dunosti; Naelo javnosti (publiciteta) firme firma je atribut koji je svo vrijeme izloen javnosti. Sve izmjene u firmi podlijeu naelu publiciteta; Naelo zakonitosti obavezuje registar da ne udovolji zahtjevu za registraciju firme koja ne sadri obavezne elemente ili sadri zabranjene elemente.

-

-

Djelatnost (predmet poslovanja) poslovnog subjekta ine utvrene poslovne aktivnosti kojima se on bavi i koje su upisane u sudski registar. Da bi se registrovao za odreenu djelatnost, poslovni subjekt mora ispunjavati posebne uslove za obavljanje te djelatnosti. Ako su ispunjeni posebni uslovi, poslovni subjekt moe registrovati jednu ili vie djelatnosti, a pod odreenim uslovima moe obavljati i djelatnosti koje nisu upisane u sudski registar: to je u sluaju kad se neregistrovane djelatnosti vre u manjem obimu ili povremeno, a neposredno slue slue registrovanoj djelatnosti i doprinose racionalnijem poslovanju tj. potpunijem iskoritavanju pomonih materijala. Djelatnost je promjenjiva kategorija. Odluku o promjeni donosi nadleni organ drutva s tim to se mijenja osnivaki akt i registracija. Sa pravnog stanovita, promjena djelatnosti je proirivanje, suavanje ili zamjena predmeta poslovanja. Djelatnosti su klasificirane Standardnom klasifikacijom djelatnosti (SKD), koja je u na pravni i ekonomski sistem uvedena posebnim Zakonom o SKD i na osnovu njega donesenom Odlukom o SKD. Utvrena klasifikacija predstavlja obavezan standard i slui za potrebe statistike, planiranja i istraivanja, poreskih, carinskih i drugih evidencija. Prema naem pozitivnom pravu, ugovor zakljuen izvan registrovane djelatnosti je pravno valjan za trea lica ako su ispunjena 2 uslova: (1) da ga je zakljuilo lice koje je ovlateno za zastupanje i (2) da je tree lice bilo savjesno, tj. da nije znalo ili moralo znati da je ugovor izvan registrovane djelatnosti njegovog saugovaraa.

6

Sjedite. U naem pravu prihvaen je formalni kriterij, tako da se sjeditem poslovnog subjekta smatra mjesto koje je upisano u javni registar drutava, a osnivai to mjesto odreuju osnivakimm aktom. Meutim, ovako odreeno sjedite drutva se ne moe razlikovati od mjesta obavljanja djelatnosti koja se obavezno registruje. Po realnom kriteriju, koji je prihvaen u vie zemalja, sjedite drutva je mjesto u kome se obavlja njegova djelatnost ili iz kojeg se upravlja drutvom. Ako se djelatnost obavlja u vie mjesta, sjeditem se smatra ono mjesto koje je utvreno aktom o osnivanju i upisano u registar. Sjedite ima viestruk pravni znaaj. Prema njemu se odreuje: mjesna nadlenost suda, upravnih organa i organa kontrole, mjesto zakljuenja i izvrenja ugovora ako ugovorom nisu odreeni, mjerodavno pravo, karakter ulaganja (domae ili strano). Jedinstveni identifikacioni broj (matini broj). Svaki pravni subjekt po zakonu mora imati identifikacijski broj kao poreski obveznik, koji dobiva od Poreske uprave FBiH, odnosno matini broj u RS. Imovina privrednih subjekata. Osnivaki (osnovni) kapital drutva je novana vrijednost uloga koji lanovi (osnivai) moraju uplatiti prilikom osnivanja drutva. Iznos osnovnog kapitala odreuje se osnivakim aktom, a minimalni osnovni kapital dd i doo fiksiran je zakonom. Opi minimum osnovnog kapitala dd je 50.000KM, a za doo 2.000KM. Vrijednost pojedinanog uloga ne moe biti manja od 100KM. U poslovnom pravu se primjenjuju odreeni principi unoenja (ulaganja) kapitala i odravanja njegove vrijednosti za vrijeme poslovanja drutva. Ti principi su utvreni kogentnim normama, a izraavaju se u slijedeem: osnovni kapital dd mora u cjelosti biti uplaen na poseban raun prije upisa drutva u registar emitenata kod Komisije za vrijednosne papire; ulozi u novcu kod osnivanja dd ne mogu biti manji od propisanog minimuma 50.000KM; kod doo, do datuma podnoenja zahtjeva za registraciju, mora biti uplaen najmanje zakonski minimum uloga u novcu (2.000KM); ulozi u stvarima i pravima moraju u cjelosti biti uneseni do dana podnoenja zahtjeva za registraciju drutva; svaki lan drutva kao osniva je obavezan namiriti u novcu punu vrijednost uloga u stvarima i pravima, ako bi vrijednost uloga u trenutku podnoenja zahtjeva za registraciju bila manja od procijenjene vrijednosti u osnivakom aktu; osnivaki ulog kod drutva kapitala i kod doo ne moe se sastojati u radu i izvrenim uslugama; poetna cijena dionice prilikom emisije ne moe biti ispod njene nominalne vrijednosti. Razlika iznad nominalne vrijednosti je dionika premija; osnivai dd ne mogu raspolagati izvrenim uplatama dionica; trokovi osnivanja dd se ne mogu isplaivati na teret osnovnog kapitala; simultano osnivanje podrazumijeva bezuslovnu uplatu upisanih dionica u cjelosti.

-

Naelo odravanja vrijednosti osnovnog kapitala obavezuje drutvo da za svo vrijeme poslovanja ima osnovni kapital najmanje u iznosu zakonskog minimuma, to se postie na 3 naina: - zabranom smanjenja osnovnog kapitala ispod nominalne vrijednosti propisane zakonom; - zabranom dd da upisuje vlastite dionice, ogranienjem u sticanju vlastitih dionica; - zabranom poveanja osnovnog kapitala za iznos vlastitih dionica.

7

Osnovni kapital dd podijeljen je na dionice, a kod doo na udjele. Upravljaka i imovinska prava uea u drutvu srazmjerna su ueu u osnovnom kapitalu. Izuzetno se mogu emitovati tzv.pluralne (privilegovane) dionice, koje odstupaju od naela proporcionalnosti. Imovina i imovinska masa. Imovina je ukupnost imovinskih prava koja pripadaju jednom poslovnom subjektu, a koja se mogu izraziti u novcu. ine je stvarna prava, obligaciona prava, imovinski dio autorskih prava, prava industrijske svojine i udjeli u drugim poslovnim subjektima. U imovinu ulazi i zahtjev za naknadu tete. Imovinska masa je ekonomska kategorija i obuhvata sva ekonomska dobra koja pripadaju jednom privrednom licu. Samo aktiva se smatra dijelom imovine privrednog subjekta, a pasiva je teret (obaveza) imovinske mase koja se iz te mase mora isplatiti povjeriocima. Imovina privrednog subjekta je jedinstvena, bez obzira na to gdje se njeni dijelovi nalaze. Privredni subjekt moe imati samo jednu imovinu, bez obzira na njenu veliinu.

Pravni promet. Pravni promet oznaava prenos subjektivnih prava na predmetima imovine sa jednog nadrugi subjekt. Sutina pravnog prometa jeste u tome to se ne prenosi samo faktika vlast sa jednog lica na drugo kao to je to sluaj kod ekonomskog prometa, nego se prenosi i ovlatenje odnosno pravna vlast koju objektivno pravo priznaje titularu na toj stvari. 6. REGISTRACIJA PRIVREDNIH SUBJEKATA Registracija je po zakonom propisanom postupku dokumentovan upis zakonom odreenih injenica i pravnih stanja privrednog subjekta u javni ili drugi registar. Voenje registara privrednih subjekata u BiH je u nadlenosti redovnih sudova, a u uporednom pravu registre po pravilu vode trgovaki sudovi. Po harmoniziranom pravu EU, sve drave lanice su obavezne uspostaviti centralni registar privrednih subjekata. Predmet upisa. U registar se upisuju sva pravna stanja koja se odnose na: osnivanje, promjene statusnog oblika (transformacija), statusne promjene (spajanje, pripajanje, podjela), otvaranje steajnog i likvidacionog postupka, i prestanak privrednog subjekta (brisanje). Postupak upisa regulisan je posebnim zakonom1. Registar drutava po naem noveliranom pravu obuhvata registar podataka i registar isprava. Registar podataka. Registarski podaci su pravnorelevantne injenice koje se obavezno upisuju u registar drutava. Po propisima trgovakog prava, registarskim podacima se smatraju: 1. firma i sjedite subjekta (puni i skraeni naziv firme, prevod na strani jezik i firmu podrunice, te podaci o sjeditu drutva sa geografskim umjesto sa nazivom uluce i broja sjedita drutva); 2. podaci o obliku drutva (dno, kd, dd, kda) 3. djelatnost (po pravilu u skladu sa standardnom klasifikacijom); 4. pri registraciji podrunice ili drugog dijela privrednog drutva: firma, sjedite, djelatnost, firma i sjedite drutva iji je organizacijski dio podrunica, te podaci o prokuristi podrunice ili drugog lica ovlatenog za zastupanje matinog drutva u poslovanju podrunice (ako za podrunicu nije data posebna prokura). 5. imena i prebivalita lica ovlatenih za zastupanje drutva (lanovi dno, komplementari kod komanditnog drutva i doo, opunomoeni komanditori, direktor i izvrni direktor dd i dno, prokurista); 6. podaci o lanovima, ulozima i odgovornosti za obaveze drutva, o vlasnitvu, osnovnom kapitalu, dionicama i udjelima; 7. podaci prema posebnom zakonu kojima se regulie postupak registracije privrednih subjekata i dodatni podaci potrebni za bliu identifikaciju privrednog drutva (broj i datum osnivakog akta, vrijeme na koje je osnovano drutvo, imena lanova upravnog i nadzornog odbora dd i doo, prestanak drutva).1

Zakon o upisu u sudski registar pravnih lica koja obavljaju privrednu djelatnost.

8

Registar isprava. Registarske isprave su dokumenti koje subjekti upisa (privredni subjekti) prilau uz zahtjev za registraciju prijavu, koji se obavezno pohranjuje u zbirci isprava registarskog organa. Pravna priroda registra. Registar drutava je javni registar, to znai da su podaci iz registra dostupni svim zainteresiranim licima koja mogu izvriti uvid u upisane podatke i traiti izdavanje izvoda, ovjerene kopije ili prepisa isprave za bilo koje registrovano drutvo. Upis u javni registar privrednih drutava ima konstitutivno dejstvo, to znai da danom upisa upisani subjekt stie pravnu i poslovnu sposobnost. Prema treim licima upis u registar ima pravno dejstvo protekom 16.dana od dana objavljivanja rjeenja o izvrenoj registraciji poslovnog subjekta, a prije tog dana samo prema nesavjesnim treim licima, tj. onima koja su znala za upisane podatke ili sadraj isprava na osnovu kojih je izvrena registracija. Sam upis, bez valjane objave, nema dejstvo prema treim licima. U sluaju nesaglasnosti izmeu objavljenih i stvarno upisanih podataka, prednost imaju objavljeni podaci. Prijava upisa. Postupak upisa se pokree prijavom. Prijavu je ovlateno i obavezno podnijeti lice koje je aktima drutva ovlateno za njegovo zastupanje. Uz prijavu se prilau propisani dokumenti i dokazi. Vanparnini postupak registracije je hitan i mora se zavriti u roku od 15 dana od dana prijema ispravne i potpune prijave za upis u javni registar drutva. O upisu sud odluuje rjeenjem, a o procesnopravnim pitanjima zakljukom. Pravni lijekovi su alba i zahtjev za zatitu zakonitosti. Vrste upisa. Prema pravnim dejstvima, upisi se dijele na konane, privremene (uslovne) i obavjetavajue. Konani upis je upis kod kojeg se u registar unose injenice koje su bezuslovne i konane, bez vremenskog ogranienja. Tu spada upis osnivanja, transformacije, statusnih promjena, prestanka poslovnog subjekta, statusno povezivanje, upis lica ovlatenih za zastupanje. Konani upisi mogu se brisati samo na osnovu pismenog zahtjeva ili tube rgistarskom organu. Uslovni (privremeni) upis je prednotacija (predbiljeba) odreenih injenica ije trajanje je vremenski ogranieno, tako da, kada se u odreenom roku ispune potrebni uslovi, uslovni upis se pretvara u konani. Ovdje se upisuje otvaranje steajnog postupka ili postupka likvidacije, te ogranienja prava steajnog dunika u raspolaganju imovinom. Kad se steknu uslovi za konani upis, sud po slubenoj dunosti brie predbiljebe. Obavjetavajui upis (zabiljeba, adnotacija) za cilj ima obavjetavanje drugih lica o relevantnim injenicama vezanim za poslovni subjekt ili njegova odgovorna lica. Obuhvata upise vezane za: zabranu bavljenja odreenom djelatnosti odnosno poslovima, upis privremenih mjera zatite izreenih prema subjektu ili ovlatenim licima, te upis ogranienja u prometu. Kad istekne vrijeme za koje je upisana, sud brie adnotaciju po slubenoj dunosti. Naela registriranja: 1. Naelo obaveznosti (obligatornosti) znai da se po zakonu svi poslovni subjekti obavezno upisuju u registar. 2. Naelo zakonitosti (legaliteta) podrazumijeva da se upis vri po zakonom predvienom postupku, a upisuju se pravna stanja i podaci koje je odredio zakon. Sud na to pazi po slubenoj dunosti. 3. Naelo javnosti (publiciteta) ima 2 aspekta. Prvi, sudski registar je javna knjiga i svako je moe razgledati, prepisivati i iz nje traiti izvode. Drugi aspekt, podaci upisani u registar suda objavljuju se u Slubenim novinama FBiH. 4. Naelo jedinstvenosti znai da se registar privrednih subjekata u FBiH vodi po jedinstvenom federalnom Zakonu, na jedinstven nain. 5. Naelo konstitutivnosti znai da se faktike injenice u trenutku upisa pretvaraju u pravne. Poslovni subjekt stie pravnu i poslovnu sposobnost danom upisa u registar, a iste gubi danom brisanja.

9

6. Naelo istinitosti podrazumijeva da su podaci uneseni u sudski registar tani i istiniti u formalnom i materijalnom smislu. 7. Naelo pismenosti (formalizma) je zastupljeno tokom cijele procedure upisa. Dokazi usmene prirode se ne podnose niti izvode. Neki autori kao posebna naela izdvajaju jo naelo savjesnosti i povjerenja, te naelo prioriteta (prior tempore potior iure). Ostale vrste registara. Ovdje spada Registar vrijednosnih papira, zemljine knjige, te posebne evidencije brodova, aviona, poslovnih znakova i sl. 7. SUBJEKTI POSLOVNOG PROMETA Kao subjekti poslovnog prometa mogu se javiti: individualni trgovac (samostalni obrtnik); vlasnici samostalnih radnji, bez pravnog subjektiviteta; svi oblici privrednih drutava; berze; javna preduzea (kompanije); svi oblici povezivanja drutava putem kapitala, kao to su holding, koncern, razni fondovi i sl; ostali oblici pravnih lica, koja mogu biti i neprofitnog karaktera (fondacije, zadruge i druge asocijacije). 8. ZASTUPANJE PRIVREDNIH SUBJEKATA Zastupanje je pravni odnos na osnovu kojeg fiziko lice (zastupnik) obavlja neku pravnu radnju za zastupanog (privredno drutvo, holding, koncern i sl). Ta radnja proizvodi dejstva neposredno za zastupanog, sve dok se zastupnik kree u granicama svojih ovlatenja. Osnov za zastupanje moe biti: zakon, statut ili ugovor o osnivanju drutva, ugovor o zastupanju (punomostvu), te sudsko rjeenje kojim se imenuje steajni ili likvidacioni upravnik. Za razliku od zastupanja, predstavljanje je istupanje u ime poslovnog subjekta bez stvaranja imovinskopravnih obaveza. Predstavnik daje izjave volje koje ne proizvode imovinskopravne uinke za drutvo. Zastupnici poslovnih subjekata tradicionalno se dijele na slobodno i vezano osoblje. Slobodno osoblje ine fizika lica koja na osnovu zakona, sudskog akta ili iz prirode drutva imaju ovlatenja za zastupanje poslovnog subjekta. To su: generalni direktor, predsjednik uprave drutva, lanovi DNO (javni drugari), komplementari, te steajni i likvidacioni upravnik. Vezano osoblje (officers) su lica koje imenuje i razrjeava generalni direktor ili predsjednik uprave. Tu spadaju: izvrni direktori, pomonici direktora, punomonici, rukovodno osoblje svih rangova. Vrste privrednih zastupnika. Zakonski zastupnici su lica ija ovlatenja za zastupanje se zasnivaju na samom zakonu. To su generalni direktor ili predsjednik uprave drutva kapitala, odnosno lanovi drutva lica. Drutvo ne moe postojati bez zakonskog zastupnika, jer sud nee izvriti registraciju. Sadraj ovlatenja zaposlenog zastupnika je zakljuivanje ugovora i vrenje drugih pravnih poslova i radnji. Pored funkcije zastupanja i predstavljanja drutva, zakonski zastupnik po samom zaknu vri i poslovodnu funkciju, to ukljuuje i odgovornost za nezakonit rad drutva. Ovlatenja zakonskog zastupnika mogu biti ograniena. Ogranienja se obavezno upisuju u registar, jer u suprotnom nemaju dejstvo prema treim licima. U teoriji su poznata 3 modaliteta ogranienja zakonskog zastupnika: a) Da je za zakljuivanje ugovora potrebna saglasnost odreenog dravnog organa ili organa drutva, koje se moe dati prethodno, istovremeno ili naknadno; b) kvalitivna ograniena zastupnika znae da odreene ugovore bez obzira na vrijednost zastupnik moe sklopiti samo uz saglasnost nadlenog organa drutva;

10

c) kvantitativna ogranienja, koja se odnose na vrijednost zakljuenog ugovora bez obzira na vrstu. U praksi se koristi kombinacija sva 3 modela. Statutarni zastupnici. Pojam statutarni zastupnici je pravno-tehniki izraz za sva lica koja su na osnovu statuta ili ugovora o osnivanju drutva ovlatena za zastupanje. Statutarni zastupnici mogu biti samo zaposlenici drutva, s tim to mogu biti iz slobodnog ili vezanog osoblja. Zastupnitvo i eventualna ogranienja se obavezno upisuju u javni registar drutva. Statutarni zastupnici postoje uporedno sa zakonskim zastupnicima, ali se meusobno ne iskljuuju ve koordiniraju. Obino su to predsjednik nadzornog odbora, predsjednik drutva ili skuptine drutva, razno rukovodno osoblje, sekretar drutva, kao i rukovodioci pojedinih organizacijskih cjelina. Zastupnici odreeni aktom suda. U ovu kategoriju spada steajni upravnik. Punomostvo je posebna vrsta voljnog zastupanja koje se zasniva na pravnom poslu, odnosno ugovoru o punomostvu. Ugovorom zastupnik drutva na drugo lice prenosi dio svojih ovlatenja. Sam taj pravni odnos, kao i formalni akt, naziva se punomo, punomoje ili opunomoenje. Davanjem punomoi ne prestaje zakonsko ili statutarno zastupnitvo lica. Za punomo u poslovnom pravu vae slijedea pravila: - daje se u pisanoj formi; - punomonik moe biti pravno ili fiziko lice; - punomonik moe preduzimati samo one radnje na koje je ovlaten i u granicama ovlatenja; - ako je dobio opu (generalnu) punomo, punomonik moe preduzimati samo poslove koji spadaju u redovno poslovanje drutva, iznad toga mora imati posebnu punomo; - prema zakonu, punomonik mora imati posebnu punomou slijedeim sluajevima: mjenini poslovi, preuzimanje jemstva i svih vrsta garancija, poravnanje i oprost duga, besplatna cesija, intercesija, zasnivanje realnih tereta na imovini, odluivanje o arbitrai, te odricanje od tubenog zahtjeva. - statutom moe biti predvieno da je za davanje punomoi potrebna saglasnost organa upravljanja ili zakonskog zastupnika. Prema pravilima obligacionog prava postoji vie vrsta punomostva: 1) opa (generalna); 2) posebna (specijalna); 3) poslovna punomo po zaposlenju; 4) punomo trgovakog putnika. Poslovno punomostvo. Poslovni punomonik je zaposleno lice koje privredno drutvo odnosno individualni trgovac ovlauje da u ime zastupanog zakljuuje ugovore i druge pravne radnje koji su uobiajeni za poslovnu djelatnost zastupanog. Ovo punomostvo sadri zakonska ogranienja. Poslovni punomonik ne moe otuiti ni opteretiti nekretnine zastupanog, ne moe preuzeti mjenine niti obaveze jemstva i ne moe uzeti zajam niti voditi spor za zastupanog. Za ovakve radnje poslovni punomonik morao bi imati specijalnu punomo. Osim navedenih, vlastodavac svojom voljom moe nametnuti i dodatna ogranienja. Punomostvo po zaposlenju. Punomonik po zaposlenju je pravnotehniki termin za punomo lica koja u drutvima rade na takvim poslovima ije je obavljanje vezano za zakljuivanje i izvrenje odreenih ugovora (prodavci u prodavnicama, ugostiteljstvo, turizam itd). Da bi jedno lice bilo punomonik po zaposlenju, nije potreban poseban ugovor o punomostvu. Trgovaki putnik je lice koje je u ime drutva ovlateno preduzimati samo one poslove koji se odnose na prodaju robe i koji su navedeni u punomoi. Ovlatenje na zakljuivanje ugovora mora biti nesumnjivo, u suprotnom se smatra da moe samo prikupljati ponude (porudbine). Iako je ovlaten da proda robu, trgovaki putnik nije ovlaten da naplati cijenu, niti da proda robu na kredit. Za te radnje mora imati

11

specijalnu punomo. Pored ovlatenja na prikupljanje ponuda, punomo trgovakog putnika standardno sadri i slijedea ovlatenja: - da prima reklamacije na pravne i materijalne nedostatke isporuene robe; - da prima izjave u vezi sa izvrenjem ugovora zakljuenih njegovim posredovanjem; - da u ime vlastodavca preduzima potrebne mjere radi ouvanja njegovih interesa iz tog ugovora. Prokura je najira trgovaka punomo, iji su sadraj i obim ovlatenja usmjereni na sveukupno poslovanje poslovnog subjekta. Sadraj ovlatenja i ogranienja prokure iskljuivo su odreeni zakonom i on ne zavisi od volje trgovakog drutva, odnosno ne moe biti izmijenjen statutom ili ugovorom o osnivanju. Izvan zakonskih ogranienja, prokurista je neogranien. Zakonsko ogranienje odnosi se na raspolaganje nepokretnom imovinom. Naime, prokurista ne moe vriti raspolaganje i optereivanje nepokretne imovine zastupanog, osim ako za to nije izriito i posebno ovlaten. to se tie davanja prokure, vae slijedea pravila: - prokuru daje generalni direktor, odnosno uprava drutva i to u pisanoj formi; - ne moe sadravati nikakva ogranienja zasnovana na statutu, ugovoru o osnivanju ili odluci organa poslovodstva; - prokura je neprenosiva, upisuje se u sudski registar i javno objavljuje u slubenom glasilu. Prokurator (prokurista) moe biti samo poslovno sposobno fiziko lice koje je struno i kod kojeg ne postoji konflikt interesa u odnosu na drutvo. Za prestanak prokure vae opa pravila o prestanku punomoi, ukljuujui steaj i likvidaciju principala, kao i opoziv. Prestanak se upisuje u sudski registar i javno objavljuje. Razlikuju se 2 vrste prokure: pojedinana (samostalna, individualna) i zajednika (kolektivna). U nekim pravima mogua je i njihova kombinacija. Pojedinana (individualna) prokura postoji kad je data jednom ili vie lica, s tim to svaki od prokuratora djeluje samostalno i ima puna ovlatenja koja prokura sadri po zakonu. Kod zajednike (kolektivne) prokure, pravni poslovi i radnje su punovani samo ako postoji saglasna volja svih prokuratora. Prekoraenje granica ovlatenja. Ako zastupnik prekorai granice svojih ovlatenja, to e za zastupanog proizvesti obavezu samo ukoliko naknadno odobri preduzetu radnju (ratihabitacija). Odobrenje se moe dati iskljuivo za cijeli posao, a ne za pojedine dijelove i to usmeno ili pismeno. Nuno je da ratihabitacija bude uinjena u roku koji je po redovnom toku stvari potreban da se ugovor takve vrste razmotri i ocijeni. Ako zastupani odbije ratihabitaciju ili vrijeme za njeno davanje istekne, zastupnik i zastupani e solidarno odgovarati savjesnom treem licu za prouzrokovanu tetu.

III IMOVINSKA ODGOVORNOST PRIVREDNIH SUBJEKATAOsnov odgovornosti privrednih subjekata moe biti zakon, ugovor i drugi osnovi nastanka obligacija (delikt, neosnovano bogaenje, poslovodstvo bez naloga). S tim u vezi razlikuju se graanskopravna, administrativna i krivina odgovornost. Graanskopravna odgovornost je imovinska odgovornost privrednog subjekta koja obuhvata ugovornu i vanugovornu odgovornost za civilne delikte kojima je prouzrokovana teta nekom drugom pravnom subjektu. 9. ODGOVORNOST PRIVREDNOG SUBJEKTA ZA SOPSTVENE OBAVEZE Odgovornost poslovnog subjekta za vlastite obaveze zasnovana je na zakonu, ne moe se iskljuiti ili ograniiti autonomnim aktom poslovnog subjekta, a obuhvata cjelokupnu njegovu imovinu. Izuzetno, neki objekti imovine privrednog subjekta u izvrnom postupku ne mogu biti predmet individualnog izvrenja, jer

12

se izuzimaju u cilju omoguavanja poslovanja drutva. Ovo ne vai za postupak steaja kao generalnog (opeg) izvrenja, kad se kompletna imovina, bez izuzetka, pretvara u steajnu masu. Odgovornost za drugog. Postoji nekoliko sluajeva kad poslovni subjekt (drutvo, holding) odgovara za obaveze ili radnje drugih lica zbog posebnog pravnog odnosa koji ima sa tim licem. Vrste odgovornosti za drugog. Odgovornost za drugog po vrsti moe biti solidarna i supsidijarna, a po obimu ograniena i neograniena. Ako drugaije nije izriito navedeno u aktu na kome se odgovornost zasniva, zakonska pretpostavka je da se radi o neogranienoj solidarnoj odgovornosti. Solidarna odgovornost znai svi dunici odgovaraju istovremeno i bezuslovno, s tim da se potraivanje povjerioca moe naplatiti samo jednom. Solidarna odgovornost se ustanovljava zakonom ili ugovorom izmeu solidarnih dunika i upisuje u javni ili sudski registar, kako bi se trea lica mogla upoznati da solidarnost postoji. Zakonska solidarna odgovornost postoji kod lanova d.n.o. i komplementara u komanditnom drutvu. Svaki solidarni dunik moe prema povjeriocu isticati objektivne prigovore, kao to su: prigovor dospjelosti (da obaveza nije dospjela), prigovor zastarjelosti, prigovor kompenzacije, prigovor nitavosti obaveze, te prigovor da povjerilac nije izvrio uzajamnu obavezu. Solidarna odgovornost za drugog ustvari je solidarno jemstvo. Povjerilac moe traiti izvrenje obaveze od svih solidarnih dunika, ali za svakog posebno mora izdejstvovati izvrni naslov. Supsidijarna odgovornost po svojoj pravnoj prirodi je obino jemstvo. Uspostavlja se ugovorom. Povjerilac je ovlaten da isplatu svog potraivanja zatrai od jemca samo ako se nije uspio naplatiti od glavnog dunika. Odgovornost lanova kod drutva lica. Svaki lan dno i komplementar u kd za obaveze drutva odgovaraju neogranieno solidarno cjelokupnom svojom imovinom. lanovi drutava kapitala po pravilu ne odgovaraju za obaveze drutva. Izuzetno, u sluaju zloupotrebe, dioniar u dd, vlasnik udjela u doo i komanditor u kd e odgovarati za obaveze drutva u slijedeim sluajevima: - kada koriste drutva za ostvarenje linog cilja, koji nije kompatibilan sa ciljem drutva; - kad upravljaju imovinom drutva kao svojom imovinom; - kad koriste drutvo za prevaru ili oteenje svojih povjerilaca; - kad utiu na smanjenje imovine drutva u svoju korist ili u korist treih lica, ili utiu da drutvo preuzme obaveze, za koje znaju ili moraju znati da ih drutvo nije u mogunosti ispuniti. Pored ovoga, komanditor moe odgovarati kao komplementar za obaveze drutva koje neovlateno zasnovao u ime drutva. Odgovornost za drugog kod statusnih promjena i oblika drutva zasniva se na zakonu po principu univerzalne sukcesije. (sukcesori preuzimaju sva prava i obaveze prethodnika). Odgovornost za obaveze kod promjene oblika drutva se ne mijenja obzirom da ne dolazi do likvidacije, ve samo do promjene oblika postojeeg drutva koje zadrava iste lanove i imovinu. Odgovornost kontrolnog za supsidijarno drutvo postoji u sluaju da su obaveze supsidijarnog drutva nastale izvrenjem obavezujuih instrukcija kontrolnog drutva. Odgovornost je neograniena solidarna. Odgovornost za tetu koju prouzrokuje organ i zaposleni u drutvu. Drutvo odgovara za tetu koju uzrokuju njegovi organi treim licima usljed namjere ili krajnje nepanje. 10. STATUSNE PROMJENE PRIVREDNOG SUBJEKTA

13

Statusne promjene predstavljaju izmjene u ekonomskom i pravnom identitetu subjekata, to ima odraza u pravnom prometu. Ovim promjenama dolazi do stvaranja veih ili manjih subjekata, jer se spajaju odnosno pripajaju, ili se cijepaju imovine postojeih pravnih lica. Zajednike pravne karakteristike statusnih promjena izraavaju se u slijedeem: 1. Odluke o statusnim promjenama donose ulagai ili skuptine, na nain utvren statutima; 2. Donoenju odluka prethode obimne radnje koje se ogledaju u donoenju plana reorganizacije, sastavljanju revizorskog izvjetaja, obezbjeenju garancija povjeriocima, zakljuivanju ugovora itd. 3. Spajanje ili pripajanje razliitih tipova drutava uvijek povlai transformaciju, tj. promjenu oblika postojeeg drutva i statusnu promjenu; 4. Provoenjem statusnih promjena dolazi do univerzalne sukcesije. Ne dolazi do likvidacije imovine; 5. Statusne promjene zahtijevaju osiguranje i zatitu dioniara, odnosno lanova drutva, kao i drutava zahvaenih promjenom, ukljuujui i zatitu povjerilaca. 6. Pravni akti koje donose organi upravljanja drutava zahvaenih transformacijom nemaju pravna dejstva prema treim licima; 7. Statusne promjene proizvode pravna dejstva u trenutku upisa u sudski registar, kada se iz registra briu drutva koja su prestala statusnom promjenom. Osnovne vrste statusnih promjena su spajanje, pripajanje i podjela. Spajanjem dolazi do prestanka 2 ili vie drutava, od kojih nastaje jedno novo drutvo. Bitno je naglasiti da se drutva kapitala ne mogu spajati sa drutvima lica. Osnovna pitanja koja se pri spajanju postavljaju jesu zatita lanova i zatita povjerilaca. Na zatitu lanova primjenjiva su pravila o zatiti manjine lan ili dioniar koji je glasao protiv odluke o spajanju imao bi pravo od drutva zahtijevati da otkupi njegov udio po trinoj cijeni. Zatita povjerilaca ostvaruje se tako to je propisano odvojeno upravljanje imovinom spojenih drutava, sve do namirenja povjerilaca ili njihovog obezbjeenja. Pripajanje je mnogo ee u praksi. Ovdje se jedno ili vie drutava pripaja nekom drugom drutvu. Pripojena drutva prestaju postojati, a njihov pravni sljednik je drutvo kome su se pripojila. Drutva kapitala se ne mogu pripajati drutvu lica i obrnuto. Ako dolazi do pripajanja razliitih oblika drutva (npr.doo se pripaja dd-u), prvenstveno se moraju primijeniti pravila o transformaciji organizacijskih oblika drutva. Zatita dioniara i povjerilaca ostvaruje se na isti nain kao kod spajanja. Podjela ili cijepanje je statusna promjena u kojoj od jednog drutva nastaje vie novih manjih drutava. Drutvo koje se dijeli prestaje postojati, a nastala drutva su njegovi univerzalni sukcesori. Novonastala drutva po zakonu odgovaraju neogranieno solidarno za obaveze svog pravnog prethodnika. Pravno je mogue podijeliti svaki oblik drutva na 2 ili vie novih drutava u istom ili drugom obliku. Promjena oblika je statusna promjena u kojoj drutvo ne prestaje, ve samo mijenja svoj oblik. Promjena oblika nema uticaja kad su u pitanju postojea prava i obaveze prema treim licima. Bitno je naglasiti da postoje odreena zakonska ogranienja vezana za promjenu oblika. Naime, drutvo sa neogranienom solidarnom odgovornou ne moe promijeniti svoj oblik, a komanditno drutvo se moe transformisati samo u komanditno drutvo na dionice. Kod drutava kapitala nema ogranienja za promjenu oblika. 11. PRESTANAK PRIVREDNIH SUBJEKATA U ekonomskom smislu, prestanak znai da je subjekat prestao obavljati poslovnu djelatnost. U pravnom smislu prestanak oznaava gubitak pravnog subjektiviteta, bez obzira na to da li je imovina tog subjekta i dalje u funkciji ili ne. Ova dva prestanka se po pravilu podudaraju, a izuzetak su statusne promjene i transformacija organizacijskog oblika.

14

Razlozi prestanka utvreni su imperativnim normama i mogu se podijeliti u 3 grupe: ekonomski, pravni i tehniki. Ekonomski razlozi se dalje mogu podijeliti u 2 podgrupe: 1. Objektivna nemogunost obavljanja registrovane djelatnosti nastaje kad prestanu postojati objektivni (prirodni i drugi) uslovi za vrenje privredne djelatnosti (rudarstvo, eksploatacija nafte i sl). Pod pretpostavkom da je aktiva vea od pasive, provodi se postupak likvidacije; 2. Uzroci trine, finansijske i poslovne prirode postoje u sluaju kad je poslovni subjekt trajnije nesposoban za plaanje. U takvom sluaju provodi se steajni postupak. Pravni razlozi su injenice ili stanja poslovnog subjekta, kao to su: statusne promjene, nemogunost privatizacije na zakonom predvieni nain, presudom je utvrena nitavost upisa u sudski registar. Razlozi tehnike prirode se svode na nepostojanje odnosno prestanak postojanja potrebnih uslova (dodatnih) za poslovanje subjekata. Najee su ti uslovi utvreni podzakonskim aktima, a ukoliko nisu ispunjeni, administrativnu mjeru zabrane vrenja rada i djelatnosti donosi nadleni dravni organ. Po naem pozitivnom pravu, privredni subjekti mogu prestati: - istekom vremena za koje je drutvo osnovano; - statusnom promjenom (spajanje, pripajanje, podjela); - okonanjem steajnog postupka i postupka redovne likvidacije; - prestankom na osnovu sudske odluke; - odlukom lanova, odnosno skuptine drutva. Odlukom suda donesenom na zahtjev nadlenog organa ili lica koje dokae pravni interes, drutvo moe prestati u slijedeim sluajevima: kad najvii organ upravljanja ne vri svoja ovlatenja, ili ako nije izvren reizbor organa iji je prethodni mandat istekao preko 2 godine; kad drutvo ne ostvaruje prihod due od 2 godine jer ne vri djelatnost; kad je drutvu oduzeto odobrenje za obavljanje odreenih djelatnosti (npr.od Komisije za vrijednosne papire, Ureda za nadzor i sl); kad prestanu postojati zakonski uslovi za dalje poslovanje drutva (npr.kapital ispod minimuma).

Steaj privrednog subjekta2 je zakonom utvreni postupak po kome se imovina prezaduenog poslovnog subjekta (steajnog dunika) povjerava posebnim organima, imenovanim od suda, koji unovavaju imovinu (steajna masa) radi namirenja njegovih povjerilaca. Naela steajnog postupka su: 1. Naelo ravnopravnosti (jednakosti) povjerilaca podrazumijeva njihov ravnopravan i jednak tretman, to iskljuuje naelo prior tempore potior iure. Svi povjerioci se srazmjerno namiruju iz steajne mase, po isplatnim redovima. Izuzetak od ovog naela postoji kod razlunih i izlunih povjerilaca. 2. Naelo univerzalnosti podrazumijeva da steajnu masu ini cjelokupna dunikova imovina, bez obzira na to gdje se nalazi u trenutku otvaranja steaja. 3. Naelo unovenja imovine steajnog dunika sva imovina steajnog dunika se unovava putem steajnog upravnika, po pravilu putem javne prodaje. 4. Naelo ogranienja steajnog dunika podrazumijeva nemogunost raspolaganja imovinom steajnog dunika, a u cilju zatite i odravanja postojee imovine steajnog dunika. Sva dunikova prava i ovlatenja se ex lege prenose na organe steajnog postupka. 5. Naelo atrakcije sastoji se u tome to steajni sud u svoju nadlenost privlai sve druge sporove koji nastanu u vezi sa steajnim postupkom, u kojima je dunik aktivno ili pasivno legitimisan.2

Materija regulisana Zakonom o steaju i likvidaciji, Sl.novine FBiH br.23/98

15

6. Naelo ekonominosti se ogleda u hitnosti postupka, kao i injenicama da se ne moe traiti povrat u prijanje stanje zbog proputanja rokova ili roita, ne moe se podnositi prijedlog za ponavljanje postupka niti izjaviti revizija. Steajni postupak se pokree pismenim prijedlogom steajnog dunika ili bilo kojeg povjerioca koji ima pravni interes. U sluaju insolventnosti pravnog lica, njegov zakonski zastupnik je ex lege duan da podnese prijedlog za pokretanje steajnog postupka u roku od 30 dana od nastupa insolventnosti. Subjekti nad ijom imovinom se moe pokrenuti steajni postupak su: a) Svi privrednopravni subjekti sa pravnim subjektivitetom; b) Dunik pojedinac, tj.lan d.n.o. ili komplementar u komanitnom drutvu; c) Javnopravni subjekti (javna preduzea) Steaj se ne moe otvoriti nad imovinom entiteta, kantona, grada, opina i javnih fondova koji se finansiraju iz budeta. Osim toga, postoje zakonska ogranienja za otvaranje steaja nad imovinom dunika koji proizvodi naoruanje i vojnu opremu. Ako je izuzetno iskljuena mogunost voenja steajnog postupka nad imovinom nekog pravnog lica, za obaveze tog lica solidarno odgovaraju osnivai, s tim to se ovo izuzee ne odnosi na sve subjekte organizovane u obliku d.d. Razlog za pokretanje steajnog postupka je insolventnost dunika. Ona postoji u slijedeim sluajevima: 1. Ako je trajnije nesposoban za plaanje smatra se da nesposobnost za plaanje postoji ako dunik u periodu od 30 dana neprekidno ne izmiruje svoje dospjele novane obaveze. injenica da dunik izmiruje neke od obaveza ne znai da je sposoban za plaanje; 2. Zbog oekivane insolventnosti za budue obaveze. Iz ovog razloga prijedlog za pokretanje postupka moe podnijeti samo steajni dunik. Nadlenost za steajni postupak. Nadlean je kantonalni sud na ijem podruju je sjedite steajnog dunika. Steajni postupak vodi sudija pojedinac (steajni sudija), koji po slubenoj dunosti provodi sve radnje. Postupak je hitan i dvostepen. Po albi u drugostepenom postupku odluuje vijee od trojice sudija. Zbog kratkih rokova i ekonominosti postupanja, u steajnom postupku nije doputen povrat u prijanje stanje, obnova postupka niti izjavljivanje revizije. Organi steajnog postupka osim steajnog sudije su privremeni steajni upravnik, steajni upravnik, skuptina povjerilaca, privremeni odbor povjerilaca i odbor povjerilaca. Steajni upravnik je organ steajnog postupka kojeg imenuje steajni sudija rjeenjem o otvaranju steajnog postupka. On mora imati odgovarajue struno obrazovanje i poloen struni ispit u skladu sa podzakonskim aktom entitetskog ministarstva pravde. Za steajnog upravnika ne mogu biti imenovana: - lica kod kojih postoje razlozi za izuzee sudije po odredbama ZPP; - bliski srodnici steajnog sudije; - lica odgovorna za obaveze u steaju ili lanovi uprave odnosno menadmenta steajnog dunika; - povjerioci u steajnom postupku ili su u konkurentskom odnosu sa steajnim dunikom; - lica koja su bila ili su jo uvijek zaposlena kod steajnog dunika i vezana su za njegovu imovinu i kapital. Prava i obaveze steajnog upravnika su: - da stupi u posjed imovine koja ini steajnu masu, upravlja imovinom i po mogunosti nastavi poslovanje do izvjetajnog roita ako to nema tetnih posljedica za povjerioce, te da unovi imovinu steajnog dunika u skladu sa odlukom skuptine steajnih povjerilaca; - da na osnovu rjeenja o otvaranju steajnog postupka izuzme vane pokretne stvari i dokumentaciju steajnog dunika i da sve to posebno pohrani i sauva; - da u roku od 45 dana od imenovanja detaljno popie steajnu masu i popis preda steajnom sudiji. Popis mora sadravati knjigovodstvenu vrijednost svakog predmeta i oekivanu cijenu pri unovavanju;

16

-

da izvri popis svih povjerilaca na osnovu dokumentacije steajnog dunika; da vodi poslovne knjige, saini poetni bilans i o tome izvijesti nadlene organe.

Steajni upravnik je naroito obavezan da, odmah po stupanju na dunost, kod osiguravajueg drutva izvri osiguranje za sve rizike njegove odgovornosti koji su u vezi sa njegovom funkcijom i nadlenostima u postupku. Visinu osigurane sume odreuje steajni sudija. Steajni sudija kontrolie rad steajnog upravnika, koga moe opomenuti, izrei mu novanu kaznu i smijeniti sa dunosti. Skuptina povjerilaca se sastoji od svih povjerilaca steajnog dunika. Prvu skuptinu saziva steajni sudija odlukom o otvaranju steajnog postupka. Ostale se sazivaju na zahtjev steajnog upravnika, odbora povjerilaca ili najmanje 5 povjerilaca koji zajedno predstavljaju najmanje 1/5 prijavljenih potraivanja. Pravo glasa u skuptini povjerilaca imaju povjerioci koji su svoja potraivanja prijavili steajnom sudu, a koja nije osporio steajni upravnik ili neko od povjerilaca sa pravom glasa. Povjerioci niih isplatnih redova nemaju pravo glasa u skuptini. Skuptinom rukovodi steajni sudija. Odluke donosi veinom glasova prisutnih, koji moraju raspolagati sa preko 50% ukupnog iznosa potraivanja prisutnih povjerilaca. Skuptina moe izabrati drugog steajnog upravnika kojeg novim rjeenjem treba imenovati steajni sudija. Pravo albe protiv takve odluke skuptine, odnosno rjeenja steajnog sudije imaju raniji steajni upravnik, steajni dunik i svaki povjerilac. alba ne odlae izvrenje rjeenja steajnog sudije. Skuptina povjerilaca bira odbor povjerilaca, u kome moraju biti zastupljene sve strukture povjerilaca oni sa najviim potraivanjima, oni sa malim potraivanjima, izluni povjerioci, kao i predstavnik zaposlenika steajnog dunika. Odbor se sastoji od neparnog broja povjerilaca, najvie 7. Prvu sjednicu odbora saziva steajni sudija, a na sjednici se bira predsjednik odbora. Odluke se donose prostom veinom, a ako su glasovi podijeljeni odluuje steajni sudija. Odbor povjerilaca vri kontrolu rada steajnog upravnika i ima pravo od njega traiti podnoenje izvjetaja i polaganje rauna, a nadlean je i da daje saglasnost za vanije pravne radnje steajnog upravnika. Ako odbor nije izabran, ove nadlenosti pripadaju skuptini povjerilaca ili steajnom sudiji. Steajna masa i rasporeivanje povjerilaca. Steajna masa obuhvata cjelokupnu imovinu steajnog dunika u vrijeme otvaranja steajnog postupka, kao i imovinu koju dunik eventualno stekne tokom postupka. Prije steajnih povjerilaca, iz steajne mase se isplauju trokovi steajnog postupka i dugovi steajne mase. U dugove steajne mase spadaju obaveze koje nastanu radnjama steajnog upravnika. Isplatni redovi steajnih povjerilaca: 1) Prvi isplatni red obuhvata steajne povjerioce viih isplatnih redova u koje spadaju isplate prije ostalih potraivanja: a) Izmirenje potraivanja koja je za vrijeme privremen uprave zasnovao privremeni steajni upravnik ili steajni dunik uz njegovu saglasnost, osim ako nije drugaije ugovoreno; b) Izmirenje cjelokupnih potraivanja zaposlenih radnika do visine zakonom utvrene najnie plate, doprinosa po osnovu rada i naknada ukupne tete zbog prijevremenog prestanka radnog odnosa i teta zbog povreda na radu. Ovo se pravo odnosi samo na radnike koji su ostali u radnom odnosu nakon otvaranja steaja. Potraivanja ostalih radnika, iji radni odnos prestaje zbog steaja ne prestaju, ve se mogu potraivati kao steajna potraivanja; c) potraivanja iz trajnih obligacionih odnosa, ako je tako dogovorio privremeni steajni upravnik. U suprotnom, ta potraivanja spadaju u drugi (opi) isplatni red. 2) Steajni povjerioci opeg isplatnog reda ovdje spadaju povjerioci koji imaju osnovan imovinski zahtjev prema steajnom duniku u vrijeme otvaranja steajnog postupka; 3) Steajni povjerioci niih isplatnih redova. Ovdje spadaju:

17

a) Kamate na potraivanja steajnih povjerilaca koje teku od otvaranja steajnog postupka; b) Trokovi koji su pojedinim steajnim povjeriocima nastali njihovim ueem u steajnom postupku; c) Novane kazne, prekrajne novane kazne i naknade imovinske tete; d) Potraivanja koja se odnose na neku besplatnu obavezu steajnog dunika; e) Potraivanja koja se odnose na vraanje zajma. Izdravanje steajnog dunika. Ako je steajni dunik pojedinac (komplementar ili lan d.n.o), steajni sudija odreuje iznos za njegovo izdravanje, koji ide na teret njegovog prihoda ili steajne mase (u nedostatku prihoda), a u iznosu koji bi mu pripadao kao egzistencijalni minimum po propisima izvrnog prava. Izluni i razluni povjerioci Izluni povjerioci. Su povjerioci koji imaju izluno pravo nad odreenim stvarima koje su se u trenutku otvaranja steaja zatekle kod steajnog dunika na koritenju po nekom pravnom osnovu. To mogu biti pokretne i nepokretne stvari. One su ustvari vlasnitvo izlunih povjerilaca. Novac ne moe biti predmet izlunog zahtjeva. Izluno pravo se moe ostvariti najranije nakon odranog izvjetajnog roita. Ako je stvar ije se izluenje trai neophodna za nastavak poslovanja steajnog dunika, steajni upravnik moe zahtijevati da se izluenje odgodi za 90 dana od izvjetajnog roita, a uz saglasnost steajnog sudije za jo 90 dana. Za vrijeme do izvjetajnog roita, izluni povjerilac ima pravo traiti naknadu zbog prekomjerne istroenosti stvari ije se izluenje trai, a nakon izvjetajnog roita naknadu zbog koritenja predmeta izluivanja. Ako je stvar otuena ili unitena, izluni povjerilac ima pravo na naknadu tete. Razluni povjerioci. Razluno pravo je pravo povjerioca ije je obezbijeeno potraivanje postojalo najkasnije 60 dana prije otvaranja steajnog postupka. Obezbjeenje se moe sastojati u hipoteci, zalogu na pokretnim stvarima ili potraivanjima, te pravu retencije. Iz imovine steajnog dunika se formira posebna steajna masa za namirenje ovih povjerilaca. Izuzetno, razluni povjerioci mogu biti steajni povjerioci ako im je dunik lino odgovoran. U tom sluaju oni imaju pravo na srazmjerno namirenje iz ope steajne mase samo pod uslovom da se odreknu odvojenog namirenja ili se nisu uspjeli naplatiti. Faze steajnog postupka su slijedee: Prethodni postupak je prva faza koja poinje podnoenjem prijedloga za pokretanje steajnog postupka. Ako prijedlog podnose steajni povjerioci, oni moraju predujmiti trokove steajnog postupka u visini koju odredi steajni sudija. Cilj prethodnog postupka, koji se pokree na osnovu valjanog prijedloga, jeste utvrivanje ekonomsko-finansijskog stanja dunika, odnosno da li postoje uslovi za otvaranje steaja, kao i ouvanje budue steajne mase. Ako steajni dunik nastavlja poslovanje, steajni sudija obavezno postavlja privremenog steajnog upravnika, a moe odrediti i mjere obezbjeenja i ogranienja steajnog dunika. Primarni zadaci privremenog steajnog upravnika su da preduzme mjere osiguranja imovine kod osiguravajueg drutva, da ispita da li postoje razlozi za otvaranje steaja, da li e imovina steajnog dunika moi pokriti trokove postupka i da li se poslovanje steajnog dunika moe nastaviti bez tetnih posljedica za buduu steajnu masu. Na osnovu izvjetaja privremenog steajnog upravnika, steajni sudija zakazuje roite radi utvrivanja da li postoje uslovi za otvaranje steajnog postupka. Na roite se pozivaju predlaga, steajni dunik, privremeni steajni upravnik i ako je to potrebno, vjetak. Na osnovu utvrenih injenica donosi se rjeenje kojim se otvara steaj ili postupak obustavlja.

18

Otvaranje steajnog postupka Steajno vijee donosi odluku o otvaranju steaja u formi rjeenja koje sadri: firmu i sjedite steajnog dunika, ime steajnog upravnika i datum i sat otvaranja steajnog postupka. Rjeenjem se povjerioci pozivaju da u roku od 30 dana prijave svoja potraivanja steajnom sudu i da steajnog upravnika obavijeste o postojeem ili traenom obezbjeenju svojih potraivanja. Istovremeno se dunici steajnog dunika pozivaju da izvre svoje obaveze prema steajnom duniku. Rjeenje se objavljuje u slubenom glasilu entiteta, a dostavlja se predlagau, steajnom duniku i javnom tuiocu. injenica otvaranja steaja se upisuje u javne knjige (sudski registar, zemljine knjige i registar prava industrijske svojine). 12. PRAVNE POSLJEDICE STEAJNOG POSTUPKA Posljedice otvaranja steajnog postupka su slijedee: 1. Prestaju prava poslovodnog organa i na steajnog upravnika se prenose prava upravljanja i raspolaganja; 2. Formira se steajna masa od ukupne imovine steajnog dunika, osim imovine na kojoj je steeno razluno pravo; 3. Nedospjela potraivanja prema steajnom duniku smatraju se dospjelim. Povjerioci ija su potraivanja pod suspenzivnim uslovom, mogu uestvovati u raspodjeli steajne mase ako uslov nastupi prije njene konane raspodjele. Potraivanja sa rezolutivnim (raskidnim) uslovom se smatraju bezuslovnim sve do nastupa uslova; 4. Prekidaju se svi sudski i arbitrani postupci protiv steajnog dunika, ako se odnose na imovinu koja ini steajnu masu. Izuzetno, steajni upravnik moe preuzeti nastavak postupka ako se on odnosi na izluenje dijelova imovine iz steajne mase, odnosno pravo na odvojenu isplatu. S druge strane, steajni upravnik moe nastaviti sporove u kojima steajni dunik u ulozi tuioca. 5. Povjerioci ne mogu protiv steajnog dunika pokretati postupak izvrenja ili obezbjeenja, a prekidaju se i izvrni postupci koji su u toku. Izuzetak postoji kod razlunih povjerilaca za nesporna i dospjela potraivanja. 6. Teretne ugovore koji su zakljueni prije otvaranja steaja, steajni upravnik ima pravo da ispuni i da od saugovaraa zahtijeva ispunjenje. Meutim, ako steajni upravnik odbije ispunjenje obaveze iz teretnog ugovora, druga ugovorna strana moe naknadu tete ostvariti samo kao steajni povjerilac. Ugovori sa fiksnim rokom se raskidaju ex lege, a druga ugovorna strana naknadu tete moe traiti samo kao steajni povjerilac. 7. Nakon otvaranja steajnog postupka, steajni dunik po pravilu ne moe zakljuivati nove ugovore. Izuzetno, ugovori se mogu zakljuivati samo u cilju likvidacije postojeeg poslovanja, unovavanja imovine dunika i radi okonanja zapoetih neophodnih poslova u cilju spreavanja nastanka tete na imovini steajnog dunika. Pravo na zakljuivanje ovih ugovora ima samo steajni upravnik, a to mu pravo moe ograniiti samo steajni sudija svojom saglasnou. 8. Prestaju vaiti nalozi koji su izdati prije otvaranja steaja, a koji se odnose na imovinu iz steajne mase. Nalogoprimac je obavezan da nastavi obavljati poslove radi spreavanja nastanka tete, sve dok steajni upravnik ne preuzme posao. Potraivanja nalogoprimca se namiruju iz steajne mase. 9. Prestaju ponude izmeu dunika i treih lica ako nisu prihvaene do dana otvaranja postupka; 10.Prodavac ili komisionar mogu zahtijevati povrat robe isporuene steajnom duniku koji nije u cjelosti platio cijenu. 11.Ugovore o zakupu ili najmu nekretnina zakljuene prije otvaranja steajnog postupka steajni upravnik moe otkazati, odnosno jednostrano raskinuti pod odreenim uslovima. Druga ugovorna strana svoje zahtjeve koji proizilaze iz ugovornog odnosa i samog raskida, moe traiti kao steajni povjerilac.

19

12.Prestaju radni odnosi zaposlenih, osim onih koje na odreeno vrijeme zadri steajni upravnik. Plae zadranih odreuje steajni upravnik u skladu sa zakonom i kolektivnim ugovorom, a naknade radnicima iji radni odnos je prestao mogu se ostvariti samo kao steajna potraivanja opeg isplatnog reda; 13.Gase se rauni dunika i otvara novi raun nakoji se prenose sredstva sa ugaenih rauna; 14.U firmu dunika dodaje se oznaka u steaju; 15.Sva uzajamna potraivanja steajnog dunika i njegovih povjerilaca koja su se mogla kompenzirati prije otvaranja steajnog postupka smatraju se ex lege prebijenim i ne prijavljuju se u steajnu masu. U steajnom postupku istorodnost i dospjelost potraivanja nisu uslov za kompenzaciju, jer se sva nedospjela potraivanja smatraju dospjelim, a sva nenovana potraivanja se pretvaraju u novana. U 5 sluajeva koji su izriito predvieni zakonom, kompenzacija je nedoputena nakon otvaranja steajnog postupka (ako je potraivanje povjerioca nastalo ili cesijom steeno nakon otvaranja steajnog postupka, ako je mogunost prebijanja povjerilac stekao pravnom radnjom koja se moe pobijati, ako povjerilac duguje neto steajnoj masi a njegovo potraivanje se izmiruje iz imovine koja ne ulazi u steajnu masu, te ako je povjerilac povezano lice-lan upravnog organa, srodnik dunika i sl). 13. POBIJANJE PRAVNIH RADNJI STEAJNOG DUNIKA I STEAJNOM POSTUPKU Predmet pobijanja su pravne radnje steajnog dunika uinjene prije otvaranja steajnog postupka, a koje su imale uticaja na smanjenje imovine steajnog dunika i povredu naela ravnomjernog namirenja povjerilaca (npr.isplata zastarjelog duga, kompenzacija potraivanja koja se ne mogu prebiti i sl). Da bi bile predmetom pobijanja, radnje moraju biti uinjene nakon podnoenja prijedloga za otvaranje steajnog postupka ili u posljednjih 6 mjeseci prije podnoenja tog prijedloga, a pod uslovom da je povjerilac znao ili morao znati za insolventnost dunika. Pobijati se mogu i besplatna raspolaganja ili raspolaganja u bescijenje koja je steajni dunik preduzeo u posljednjih 5 godina prije otvaranja steajnog postupka. Rok za pobijanje radnji steajnog dunika. Paulijanska tuba moe se podnijeti u prekluzivnom roku od 2 godine od dana otvaranja steajnog postupka. Subjekti pobijanja. Aktivno legitimisani su steajni upravnik i povjerioci, pod uslovom da steajni upravnik na njihov poziv u roku od 30 dana nije pokrenuo sudski spor. Pasivno je legitimisan protivnik pobijanja. To nije steajni dunik, ve lice u iju korist je preduzeta pobojna radnja. Pravno dejstvo pobijanja. Usvajanjem tubenog zahtjeva, sud ne ponitava pravni posao ve oglaava da je on bez dejstva prema steajnoj masi. Posljedica je da je protivnik pobijanja duan u steajnu masu vratiti sve imovinske koristi koje je stekao na osnovu pobojne radnje. On e za propast ili oteenje stvari odgovarati kao nesavjestan posjednik. Pravni sukcesor saugovaraa u pobojnoj radnji odgovarao bi kao savjesni posjednik, pod uslovom da je bio savjestan. Ako protivnik pobijanja vrati ono to je stekao pobojnom radnjom, svoje potraivanje na protivinidbu moe ostvariti kao steajni povjerilac. 14. PRIJAVLJIVANJE I ISPITIVANJE POTRAIVANJA POVJERILACA Povjerioci svoja potraivanja prijavljuju pismeno, navodei iznos i pravni osnov potraivanja, svoj naziv i sjedite, te broj iro rauna. Isto vai za razlune i izlune povjerioce, kao i solidarne dunike i jemce. Prijavljena potraivanja ispituje steajni sudija na posebnom roitu zakazanom u roku od 30 dana od dana otvaranja steajnog postupka. Povjerioci koji nisu blagovremeno prijavili potraivanja, mogu to uiniti naknadno, najkasnije 3 mjeseca od prvog ispitnog roita, i predloiti zakazivanje posebnog ispitnog roita pod uslovom da uplate predujam za pokrie trokova tog roita.

20

Ako je na roitu za utvrivanje potraivanja steajni upravnik osporio neka potraivanja, povjerilac se upuuje na parnicu. Meutim, ako steajni sudija ospori potraivanje za koje povjerilac ima izvrni naslov, steajni upravnik je obavezan da pokrene sudski spor na kome e dokazati osnovanost osporavanja trabine. Rok za pokretanje parnice je 30 dana od dana odravanja ispitnog roita. Radi se o prekluzivnom roku, nakon ijeg isteka se smatra da se zainteresirana strana odrekla prava na pokretanje spora. Sve sudske sporove uesnici u steajnom postupku pokreu kod steajnog suda, po naelu atrakcije, bez obzira na pravila o stvarnoj i mjesnoj nadlenosti. Unovavanje imovine steajnog dunika. Steajni upravnik na ispitnom roitu podnosi izvjetaj o ekonomskom stanju steajnog dunika i uzrocima takvog stanja, te daje miljenje da li postoji mogunost da se poslovanje steajnog dunika nastavi djelimino ili u potpunosti, odnosno da li postoje i koje mogunosti podnoenja prijedloga za reorganizaciju steajnog dunika. Nakon ovog izvjetaja, skuptina povjerilaca na izvjetajnom roitu donosi odluku da li e steajni dunik obustaviti ili privremeno nastaviti poslovanje, te odluku o nainu i uslovima unovavanja imovine dunika. Stvari se prvenstveno unovavaju javnom prodajom, a u sluaju neuspjeha mogua je i neposredna pogodba. Pravne radnje od posebne vanosti u steaju su radnje za koje je potrebna prethodna saglasnost odbora, odnosno skuptine povjerilaca. Tu spadaju: a) Kad se namjerava raspolagati (otuiti) poslovni subjekt ili neki organizacioni dio; b) Ako se namjerava uzeti zajam sa obezbjeenjem koje bi znatno opteretilo steajnu masu dunika; c) Ako se sudski spor velike vrijednosti eli pokrenuti, u njemu zakljuiti poravnanje ili ugovor o arbitrai. Ako steajni upravnik preduzme ove radnje i bez saglasnosti odbora odnosno skuptine povjerilaca, one e proizvoditi pravna dejstva (naelo pravne sigurnosti), ali steajni upravnik e odgovarati za tetne radnje koje mu se mogu staviti u krivicu. 15. NAMIRENJE STEAJNIH POVJERILACA I DIOBA STEAJNE MASE Prije diobe steajni upravnik sainjava diobeni popis potraivanja povjerilaca koja se uzimaju u obzir prilikom diobe steajne mase. Diobeni popis sa unovenim iznosom diobene mase stavlja se na uvid uesnicima u steajnom postupku u steajnom sudu, a objavljuje se i u sredstvima informisanja. Razluni povjerioci mogu da u roku od 15 dana od objavljivanja postave svoje zahtjeve u vezi diobenog popisa. Ako su zahtjevi opravdani i blagovremeni, steajni upravnik je duan da u roku od 3 dana izvri promjene u popisu. Nakon toga uesnici u steajnom postupku imaju pravo prigovora na popis u roku od 8 dana. O prigovoru odluuje steajni sud, na iju odluku se nezadovoljni povjerilac moe aliti drugostepenom sudu u roku od 8 dana. Glavna dioba steajne mase. Za glavnu diobu odrava se posebno roite, Na roite se pozivaju steajni upravnik i povjerioci sa kojima steajni sudija raspravlja o prijedlogu diobe steajne mase. Na istom roitu steajni upravnik podnosi zavrni raun i izvjetaj o poslovanju steajnog dunika za vrijeme njegove uprave. Na roitu se prijedlog diobe moe mijenjati ili dopunjavati, a nakon toga sudija daje saglasnost na prijedlog diobe i steajni upravnik izvrava diobu isplatom povjerilaca. Dijelovi imovine koji se nisu mogli unoviti se mogu podijeliti povjeriocima po procijenjenoj vrijednosti do visine potraivanja, ako oni na to pristanu.U suprotnom se neprodati i nepodijeljeni dijelovi imovine predaju steajnom duniku, odnosno lanovima drutva koji imaju pravo na dio preostale imovine steajnog dunika. Zakljuivanje steajnog postupka. Nakon glavne diobe steajni sudija donosi rjeenje o zakljuivanju steajnog postupka koje se objavljuje u slubenom glasilu entiteta. Po pravosnanosti rjeenja po slubenoj dunosti se vri brisanje steajnog dunika iz registra. U sluaju obustave postupka iz registra se brie zabiljeba firma u steaju.

21

Reorganizacija steajnog dunika je institut koji je uveden umjesto prinudnog poravnanja u steajnom postupku. Reorganizacijom se steajni dunik sanira i nastavlja poslovanje pod posebnim nadzorom. Reorganizacija je mogua nakon otvaranja steajnog postupka, pa do zavrnog roita za diobu steajne mase i u takvom sluaju se ne vri unovavanje imovine niti raspodjela steajne mase. Steajni plan za reorganizaciju dunika sudu moe podnijeti steajni dunik, istovremeno sa prijedlogom za otvaranje steajnog postupka, a nakon toga plan moe podnijeti i steajni upravnik. Planom se moe predloiti da se steajnom duniku ostavi sva ili dio njegove imovine, da se sva ili dio imovine proda, da se izvri konverzija potraivanja u uloge ili u kredit, da se smanje ili odgode isplate obaveza, da e neko preuzeti jemstvo ili dati drugo obezbjeenje za ispunjenje obaveza steajnog dunika itd. Steajni plan se sastoji iz 2 dijela: pripremnih osnova i osnova za sprovoenje plana. Za raspravljanje i glasanje o steajnom planu sud zakazuje i javno objavljuje roite. Nakon prihvatanja steajnog plana od strane povjerilaca i steajnog dunika, steajni sud donosi odluku da li prihvata ili odbacuje steajni plan. Nakon pravosnanosti rjeenja kojim pihvata steajni plan, steajni sud donosi rjeenje o zakljuivanju steajnog postupka. Prije zakljuivanja steajnog postupka, steajni upravnik isplauje nesporne obaveze steajne mase, a za sporne daje adekvatno obezbjeenje. Donoenjem rjeenja o zakljuenju steajnog postupka prestaje funkcija steajnog upravnika i odbora povjerilaca, osim ako je predviena kontrola izvrenja steajnog plana. Ako steajni dunik ispuni obaveze iz steajnog plana, ili je za njihovo ispunjenje dato obezbjeenje, i ako je od zakljuenja steajnog postupka prolo 3 godine a da nije zatraen novi steaj, steajni sud ukida nadzor. U javne registre se upisuje brisanje nadzora i steajni dunik ponovo stie potpuno pravo raspolaganja svojom imovinom. 16. SEKUNDARNI I MEUNARODNI STEAJ Sekundarni steaj. Da bi se rijeio problem imovine steajnog dunika koja se nalazi u inostranstvu i nije obuhvaena provedenim steajnim postupkom, donesena je Evropska konvencija o nekim meunarodnim aspektima bankrotstva (steaja) privrednih subjekata. Konvencijom je obezbijeen minimum saradnje lanica EU u postupcima steaja. Prema ovoj konvenciji, injenica otvaranja primarnog steaja u jednoj zemlji lanici, daje mogunost da se isti subjekt proglasi insolventnim u svakoj drugoj dravi lanici. Dakle, pokree se sekundarni steaj u inostranstvu, i to bez obzira da li je dunik solventan u drugoj dravi. Konvencijom su utvreni prioriteti naplate potraivanja i to: a) Obezbijeena potraivanja povjerilaca; b) Javnopravna potraivanja prema dravi; c) Potraivanja iz poslovanja organizacijskog dijela dunika nad kojim se vodi sekundarni steaj i d) Potraivanja koja su nastala iz ugovora o radu u zemlji potpisnici u kojoj se vodi sekundarni steaj. Tek po isplati navedenih potraivanja preostali dio imovine predstavlja dio steajne mase. Meunarodni steaj. Meunarodni steajni postupak se provodi po pravu drave u kojoj je steajni postupak pokrenut. Kolizionim normama regulisana je iskljuiva meunarodna nadlenost sudova u entitetima BiH za provoenje steajnog postupka u slijedeim sluajevima: a) Ako je sjedite dunika u BiH; b) Ako je sredite poslovanja subjekta u inostranstvu, a sjedite registrovano u BiH, pod uslovom da se prema pravu drave kojoj je sredite poslovanja ne moe otvoriti steajni postupak; c) Ako je sjedite u inostranstvu, a sredite poslovanja u BiH. Glavni steajni postupak za koji su iskljuivo nadleni entitetski sudovi obuhvata cjelokupnu imovinu steajnog dunika, bez obzira gdje se ona nalazi.

22

Nadlenost sudova u BiH postoji i za provoenje steajnog postupka protiv dunika koji u BiH ima poslovnu jedinicu bez svojstva pravnog lica. Ako se u BiH ne nalazi ni sredite poslovnog djelovanja niti poslovna jedinica steajnog dunika, ve samo njegova imovina, stejani postupak se u BiH moe pokrenuti u 3 sluaja: 1. ako se u dravi sjedita dunika protiv njega ne moe otvoriti steajni postupak, mada postoji steajni razlog; 2. ako bi prema pravu drave u kojoj dunik ima sredite poslovanja i djelovanja steajni postupak obuhvatio samo imovinu dunika koja se nalazi u toj dravi; 3. kad se otvaranje sekundarnog steajnog postupka u BiH predlae u okviru priznanja strane odluke o otvaranju steajnog postupka. 17. LIKVIDACIJA PRIVREDNIH SUBJEKATA Likvidacija je nain prestanka solventnog poslovnog subjekta po zakonom utvrenom postupku i usljed postojanja zakonom utvrenih razloga. Ti razlozi su slijedei: 1. ako je rjeenjem nadlenog organa poslovnom subjektu izreena trajna mjera zabrane rada ili obavljanja djelatnosti 2. ako je pravosnanom sudskom odlukom utvrena nitavost upisa u sudski registar; 3. ako je protekao rok na koji je osnovano privredno drutvo; 4. zbog provedenih statusnih promjena; 5. kad ne postoje zakonski uslovi za dalje postojanje drutva u obliku u kome je registrovano. Organi likvidacionog postupka su likvidacioni sudija i likvidator. Kod dobrovoljne likvidacije likvidatora imenuje organ pravnog lica koji je donio odluku o prestanku drutva, a kod obligatorne likvidacije likvidatora imenuje sud. Osnovne obaveze likvidatora su da izvri popis imovine, obaveza i povjerilaca i da te podatke dostavi likvidacionom sudiji. Pravni poloaj i ovlatenja likvidatora su jednaki pravnom poloaju steajnog upravnika. Imovina je kod likvidacije redovno vea od obaveza, pa namirenje povjerilaca ne dolazi u pitanje. Meutim, ako se u toku provoenja likvidacionog postupka utvrdi da to nije sluaj, ve da su ispunjeni uslovi za steaj, likvidacioni upravnik je duan podnijeti prijedlog za otvaranje steaja. Dioba likvidacione mase. Iz likvidacione mase prvenstveno se isplauju trokovi postupka, a zatim srazmjerno potraivanja povjerilaca. Povjeriocima koji nemaju izvrni naslov likvidator daje rok od 15 dana za pokretanje spora radi utvrivanja osnovanosti potraivanja. Ako to povjerilac uini, prilikom diobe se zadrava odgovarajui iznos za sporna potraivanja. Preostala imovina se dijeli lanovima drutva. Nakon raspodjele likvidacione mase, likvidacioni sud rjeenjem okonava postupak. 18. SUBJEKTI POSLOVNOG PRAVA Prema klasinoj teoriji, postoje 3 osnovna kriterija kojima se odreuju subjekti poslovnog prava: objektivni, subjektivni i mjeoviti. Po objektivnom kriteriju, svojstvo trgovca se izvodi iz pojma trgovinskog posla koji je objektivno definisan, tj. ti poslovi su izriito odreeni zakonom. U objektivne (apsolutne) trgovake poslove spadaju: bankarski poslovi, izdavanje mjenice, kupovina robe radi preprodaje, posredniki poslovi itd. Lice koje ue u takve poslove ima svojstvo trgovca. Model ovog kriterija je francusko pravo. Subjektivni kriterij u obzir uzima svojstvo lica. Trgovcem se definie lice koje obavlja trgovaku profesiju, a uslove za to je odredio zakon. Model je njemako pravo.

23

Po mjeovitom sistemu, pojam trgovca odreen je nizom obiljeja. Tipian primjer je ameriko pravo, koje alternativno u obzir uzima sljedea obiljeja: a) Predmet transakcije poslovanje odreenom robom; b) Odnos prema ukupnoj transakciji zanimanje lica koje pokazuje znanje ili vjetinu svojstveno predmetu transakcije; c) Profesija ili zaposlenje lica (agent, broker i sl). Sistematizacija subjekata poslovnog prava na osnovu navedenih kriterija je slijedea: 1. Samostalni obrtnik (preduzetnik) 2. Privredna (trgovaka) drutva drutva lica, drutva lica i kapitala, te drutva kapitala; 3. Povezana drutva zavisna i supsidijarna; 4. Finansijske institucije i trita kapitala banke i druge finansijske ogranizacije, osiguravajua i reosiguravajua drutva, drutva za upravljanje fondovima, berze, te fondovi kao institucionalizovani oblici kapitala; 5. Mikrokreditne organizacije i agencije za osiguranje depozita; 6. Javna preduzea (kompanije); 7. Zadruge, zadrune organizacije i savezi; 8. Privredne komore i poslovna udruenja 9. Ostala pravna lica (neprofitne organizacije) udruenja graana, fondacije i zadubine i sl.

IV SAMOSTALNI PODUZETNIK19. SAMOSTALNI PODUZETNIK OBRTNIK Terminologija i pojam. Samostalni poduzetnik (obrtnik) je fiziko lice koje samostalno i trajno, pod svojim imenom obavlja doputene registrovane djelatnosti u osnovnom i dopunskom zanimanju u cilju postizanja dobiti. Pravni poloaj obrtnika u naem sistemu je regulisan posebnim Zakonom o obrtu, tako da on ima status posebnog poslovnog subjekta. Individualni poduzetnik moe biti domae fiziko lice koje ispunjava predviene uslove. U ovoj ulozi se moe javiti i stranac koji ima dozvolu federalnog organa, uz primjenu naela uzajamnosti. Firma individualnog poduzetnika obavezno sadri njegovo lino ime, oznaku djelatnosti (autolimar, slastiar i sl) i sjedite. Firma se obavezno istie na poslovnim prostorijama, odnosno na mjestu gdje se djelatnost obavlja ako se radi o djelatnostima za koje nije potreban poslovni prostor. Da bi mogao dobiti status obrtnika i obavljati registrovanu djelatnost, individualni poduzetnik mora imati tzv.obrtnicu, tj. dozvolu za rad koju izdaje nadleni kantonalni odnosno opinski organ. Obrtnica se upisuje u obrtni registar koji vodi nadleni organ uprave. Djelatnosti koje obrtnici mogu obavljati se prema Zakonu o obrtu dijele na slobodne, vezane i posebne. Slobodne obrtne djelatnosti su one za ije obavljanje se ne trai struna sposobnost odnosno sprema ili majstorski ispit samostalnog poduzetnika. Za vezane obrtne djelatnosti potrebni su svi ti elementi, a za obavljanje posebnih obrtnih djelatnosti postoji i dodatni uslov - prethodna pismena saglasnost nadlenog federalnog ministarstva, to zavisi od vrste djelatnosti.

24

Uz registrovanu djelatnost, samostalni poduzetnik moe obavljati i druge djelatnosti, pod uslovom da sporedna djelatnost slui obavljanju registrovane, da njome obrtnik ne ostvaruje vie od 25% ukupnog godinjeg prihoda i da je to prijavio organu koji je izdao obrtnicu. Za razliku od trgovakih drutava, samostalni privrednik moe privremeno obustaviti obavljanje djelatnosti zbog sprijeenosti, bolesti, vrenja vojne ili druge javne obaveze, te iz drugih opravdanih razloga. Ti razlozi moraju biti utvreni odgovarajuim rjeenjem opinskog organa i dostavljeni poreznoj upravi radi umanjenja poreskih obaveza. Neke djelatnosti se mogu obavljati bez poslovnog prostora, to se regulie kantonalnim propisom. Ako se djelatnost obavlja u vie poslovnih prostora koji se nalaze izvan njegovog sjedita, obrtnik mora imenovati poslovou. Voenje obrta putem poslovoe mora se prijaviti nadlenom upravnom organu, to se upisuje u obrtniki registar. Za obaveze nastale u pravnom prometu samostalni poduzetnik odgovara cjelokupnom svojom imovinom. Uz njega solidarno odgovaraju i poslovoe za tetu koja je treim licima nastala njihovim nezakonitim i protivpravnim poslovanjem. U pravnoj teoriji i zakonodavstvu poznato je i voenje zajednikog obrta - zajednika radnja (kolektivni poduzetnik). Osnivaki akt i uslov za registraciju je ugovor 2 ili vie fizikih lica. Na zajedniku radnju se primjenjuju pravila o ortakluku. Uslovi za obavljanje samostalnog poduzetnitva se mogu podijeliti na formalne i materijalne. Formalni uslovi su postojanje pismenog zahtjeva i dokaza o postojanju materijalnih uslova. Materijalni uslovi se mogu podijeliti na ope, dopunske i posebne. U ope spadaju: dravljanstvo BiH, poslovna sposobnost, nepostojanje zabrane za obavljanje obrtnike djelatnosti i nepostojanje neizmirenih obaveza prema dravi. Dopunski materijalni uslovi odreuju se posebnim propisima za pojedine vrste djelatnosti, a sastoje se od: posjedovanja poslovnog prostora i opreme, te strune spreme i osposobljenosti obrtnika ili zaposlenog lica. Utvrivanje posebnih materijalnih uslova vri nadleni opinski organ u svakom pojedinom sluaju. Ako se radi o voenju zajednike radnje, dodatni uslov je prezentiranje ugovora izmeu lica koja namjeravaju u njoj obavljati registrovanu djelatnost. Prestanak rada individualnog poduzetnika utvruje se rjeenjem, a moe nastupiti: odjavom, po sili zakona i u drugim zakonom odreenim sluajevima. Po sili zakona do prestanka moe doi u slijedeim sluajevima: 1. smru ili trajnim gubitkom poslovne sposobnosti poduzetnika, ako nasljednici ne nastave rad; 2. kad prestanu prirodni i drugi uslovi za obavljanje djelatnosti (npr.iscrpljena ruda); 3. ako je izreena mjera zabrane obavljanja djelatnosti; 4. danom stupanja individualnog poduzetnika na izdravanje zatvorske kazne due od 6 mjeseci; 5. ako je utvrena nitavost upisa u registar.

V DRUTVA LICA20. DRUTVO SA NEOGRANIENOM SOLIDARNOM ODGOVORNOU LANOVA (JAVNO TRGOVAKO DRUTVO) D.N.O. Pojam. Javno trgovako drutvo je poslovni subjekt iji osnivai za obaveze drutva odgovaraju neogranieno solidarno cjelokupnom svojom imovinom. Nastaje ugovorom izmeu najmanje 2 osnivaa (fizika ili pravna lica). Njegove osnovne karakteristike su: - posluje pod personalnom firmom, tj. u firmi se obavezno navode imena svih lanova, nekolicine ili ime samo jednog lana uz obaveznu oznaku i ostali (ortaci,partneri i sl);

25

-

firma obavezno sadri i skraenicu d.n.o; svi lanovi drutva imaju jednake uloge i ravnopravno upravljaju drutvom s tim to neki lan svoje upravljako pravo moe ugovorom u cjelini ili djelimino prenijeti na jednog ili vie drugih lanova; drutvo se obavezno registruje i ima pravnu sposobnost; za obaveze drutva lanovi odgovaraju neogranieno solidarno cjelokupnom imovinom.

Osnivanje drutva. Kao osnivai se mogu pojaviti svi pravni subjekti domaa i strana lica, fizika ili pravna. Osnivaki akt, a istovremeno i najvii opi akt drutva je osnivaki ugovor. Zakljuuju ga osnivai u pismenoj formi. Obavezni elementi osnivakog akta su: - podaci o osnivaima imena i adrese, odnosno nazivi i sjedita; - odredbe o firmi pod kojima posluje drutvo (mora sadravati ime najmanje jednog lana); - sjedite drutva; - djelatnost u skladu sa standardnom klasifikacijom djelatnosti (u nekim djelatnostima se ovaj tip drutva ne moe osnovati, npr. u bankarskim i poslovima osiguranja). Obzirom da je osnivaki ugovor istovremeno i najvii pravni akt drutva, njime bi trebalo regulisati i pitanja osnivakih uloga, upravljanja i zastupanja, nain podjele dobiti i pokrivanja gubitaka, zabranu konkurencije, odgovornost za obaveze drutva, pristupanje drutvu i istupanje iz drutva, te prestanak drutva. Pravni subjektivitet drutvo stie registracijom. U postupku osnivanja i registracije se primjenjuje normativni sistem. Prijavu za upis u registar potpisuju svi lanovi (osnivai) drutva. Imovina drutva se ne upisuje u sudski registar, obzirom da lanovi odgovaraju za obaveze drutva neogranieno solidarno. 21. PRAVNI ODNOSI IZMEU LANOVA DRUTVA Osnivaki kapital i imovina drutva. Minimum osnivakog kapitala nije propisan. Odreuje se osnivakim ugovorom, a on po pravilu predstavlja zbir jednakih uloga osnivaa odnosno lanova. Drutvo ima svoju imovinu koja je razliita od imovine njegovih lanova, a sastoji se od osnivakih uloga lanova i ekonomskih vrijednosti koje drutvo stekne svojim poslovanjem. Ulozi lanova javnog trgovakog drutva mogu biti u novcu, stvarima i pravima, te radu i uslugama. Ulozi su po pravilu jednake vrijednosti, ali se ugovorom moe utvrditi i drugaije. Bitno je naglasiti da se ugovorom ne moe iskljuiti primjena prinudne zakonske norme o neogranienoj solidarnoj odgovornosti lanova. Javno trgovako drutvo se po pravilu osniva simultano, to znai da su osnivai obavezni odjednom unijeti svoje uloge i to prije upisa drutva u javni registar. Meutim, federalni zakon omoguava da ulozi ne budu uneseni prije registracije drutva, ve u roku koji je odreen osnivakim ugovorom. Ako rok nije utvren ugovorom, zakonom je propisano da je krajnji rok za uplatu odnosno unoenje uloga 2 mjeseca od dana upisa dr

Welcome message from author
This document is posted to help you gain knowledge. Please leave a comment to let me know what you think about it! Share it to your friends and learn new things together.