Top Banner
29
28

H8 – Hoeken

Jan 11, 2017

Download

Documents

hoangcong
Welcome message from author
This document is posted to help you gain knowledge. Please leave a comment to let me know what you think about it! Share it to your friends and learn new things together.
Transcript
Page 1: H8 – Hoeken

29

Page 2: H8 – Hoeken

30

8.0 INTRO

Hoofdstuk 8 HOEKEN

Aan elkaar passen

1 Eendriehoek heeft (natuurlijk) drie hoeken. Die zijn in de driehoek hiernaast genummerd: 1, 2

en 3. De driehoek staat ook vier keer op het werk- blad. a Knip de vier exemplaren uit en leg daarmee een

grotere driehoek. Plak die in je schrift. bDe grote driehoek heeft ook weer drie hoeken. Vergelijk de hoeken van de grote driehoek met de

hoeken van een kleine driehoek. Zijn ze even groot? c Halverwege de zijden van de grote driehoek komen

steeds drie kleine driehoeken samen. Wat zijn de nummers van de hoeken die daar

samenkomen?

d Dezelfde vragen voor de driehoek die hiernaast staat.

2 In de tekening hiernaast zijn op de zijden van de eerste driehoek van de vorige opgave rechthoeken getekend van 1 cm breedte. Tussen die rechthoeken in staan cirkelbogen met straal 1 cm.

a Wat weet je van die drie okergekleurde stukken cirkel?

b Teken een driehoek die lijkt op de tweede driehoek van opgave 1. Teken op de zijden van de driehoek rechthoeken met breedte 1 cm. En daartussen cirkelbogen.

Wat weet je van de drie cirkelsegmenten?

Page 3: H8 – Hoeken

31

8.1 HOEKEN

Ronddraaien 3 De haan op de kerktoren geeft de windrichting

aan. Hij wijst pal naar het noorden. Hiernaast is dat aangegeven met een pijl. De haan zit bij het witte open rondje. Neem de pijl over in je schrift.

aTeken er pijlen bij die naar het oosten, het zuiden en het westen wijzen, alledrie beginnend bij het open rondje.

De vier pijlen verdelen het vlak in vier gelijke stuk- ken. De richting zuidoost zit midden tussen het zuiden en het oosten in.

b Teken zo nauwkeurig mogelijk ook in die richting een pijl.

Midden tussen zuidoost en zuid zit de richting “zuidzuidoost”.

c Teken ook in die richting een pijl.

4 a Hoeveel graden is de hoek tussen de richtingen

noord en west? b En tussen de richtingen zuid en zuidoost?

De richting zuidzuidoost ligt midden tussen zuidoost en zuid in.

c Hoeveel graden is de hoek tussen de richtingen zuidzuidoost en zuidoost?

5 Je gaat één heel rondje (360°) verdelen in even

grote stukken. aVerdeel één keer rond in vier even grote hoeken.

Die hoeken zijn “haaks” of “recht”. Hoeveel graden is elk van de stukken?

bVerdeel elk kwart op het oog in drie even grote hoeken. Eén stuk is dus het twaalfde deel van een

keer rond. Hoeveel graden is elk van de stukken? cNeem een van de twaalf stukken en verdeel dat weer in drieën. Hoeveel graden is elk van de stukken?

Als de pijl een keer helemaal ronddraait, zeggen we dat hij over een hoek van 360° is gedraaid; hij wijst dan weer in dezelfde richting. Als je een half rondje draait, zeggen we dat hij over een hoek van 180° is gedraaid; hij wijst dan in tegengestelde richting. Het teken ° spreek je uit als graden.

5 Teken een hoek, ongeveer zoals hiernaast.

a Verzin een manier om die hoek heel precies in twee even grote stukken te verdelen.

We werken voor “een keer helemaal rond” met 360° en niet met bijvoorbeeld 100 graden. En dat is altijd al zo gedaan. Dat gaat helemaal terug op de Babyloniërs, een volk dat 3000 jaar geleden in het huidige Irak leefde. De Babyloniërs werkten in het zestigtallig stelsel. Dat wil zeg-

gen dat zij hun getalstelsel niet baseerden op 1, 10, 100, 1000, maar op 1, 60, 3600, 216000, enz. Hun invloed zie je ook nog in de tijdrekening: een uur telt 60 minu-ten en een minuut telt 60 seconden.

Page 4: H8 – Hoeken

32

dTeken zo goed mogelijk een stukje van 1°. Dat is

dus het 360ste deel van een keer rond.

6 Iemand doet een deur open. De deur wordt over een hoek van 45° gedraaid. Op je werkblad staat een bovenaanzicht van de situatie.

a Teken de geopende deur in het bovenaanzicht. b Ook als de deur over 135° opengedraaid wordt.

De grootte van hoeken

7 Met een meetlat meet je op hoe lang een lijnstuk is. Hoe groot een hoek is meet je met een hoekmeter.

a Noteer voor elke pijl hoeveel graden daarbij hoort. b Bekijk de applet 8.1 - Hoekmeter. Pak het rode

punt en varieer de hoek.

8 Hiernaast staat een hoek van 15°. Schat hoe vaak die hoek van 15° in elk van de vier

hoeken hieronder past.

Hoofdstuk 8 HOEKEN

b Je kunt de hoek nu ook in vier even grote stukken

verdelen. Hoe? c In hoeveel stukken kan het nog meer?

Er is een handige manier om een hoek met de passer te verdubbelen. Of om hem drie of vier of

… keer zo groot te maken. dKun jij die manier bedenken?

6 Hieronder staan twee hoeken. De linker is duidelijk groter dan de rechter.

Hoeveel keer zo groot ongeveer? Verzin een manier om dat te meten.

8.1 HOEKEN

Page 5: H8 – Hoeken

33

9 a Over hoeveel graden draait de grote wijzer van een klok in:

• een uur? •tien minuten? • één minuut? b Over hoeveel graden draait de kleine wijzer van

een klok in: • één uur? • één minuut? c Hoeveel graden is de hoek tussen de wijzers van de

klok om: • drie uur? • zes uur? • twee uur?

In applet 8.2 - De klok kun je de wijzers laten bewegen over elke hoek die je wilt.

10 De drie hoeken die in de figuur bij A samenkomen zijn even groot. De vijf hoeken bij B ook. Bij C komen drie hoeken samen. Twee ervan zijn even groot en de derde is recht.

a Bereken de grootte van elk van de hoeken bij A en de grootte van elk van de hoeken bij B.

b Bereken ook de grootte van de twee hoeken bij C die niet recht zijn.

Soorten hoeken

Een rechte hoek is een hoek waarvan de benen haaks op elkaar staan. In plaats van haaks zeggen we meestal loodrecht.

Een gestrekte hoek is een hoek waarvan de benen in elkaars verlengde liggen.

Een scherpe hoek is een hoek die kleiner (dus spitser) is dan een rechte hoek.

Een stompe hoek is een hoek die groter (dus minder spits) is dan een rechte hoek, maar kleiner dan een ge-strekte hoek.

Eeninspringende hoek is een hoek die groter is dan een gestrekte hoek.

Page 6: H8 – Hoeken

34 Hoofdstuk 8 HOEKEN

11 Hiernaast is een achthoek getekend. Geef van elke hoek de passende naam.

12 Neem over en vul in: een rechte hoek is ___°, een scherpe hoek is kleiner dan ___°, een stompe hoek is groter dan ___° en kleiner dan ___°, een gestrekte hoek is ___°, een inspringende hoek is groter dan ___°.

13a Hoe groot zijn die hoeken 1 en 2 hierboven samen?

In het plaatje hiernaast kun je twee hoeken zien. De ene hoek is recht. b Hoe groot is de andere hoek?

Hieronder is hoekA getekend.

A is het hoekpunt, de plaats waar de twee benen van de hoek bij elkaar komen. Hoe lang je de benen van de hoek tekent, is niet van belang.

Hieronder zijn eigenlijk twee hoeken getekend: de hoek aan de bovenkant en de (wat grotere) hoek aan de onder-kant.

8.1 HOEKEN

Page 7: H8 – Hoeken

35

Meten van hoeken

Met je geodriehoek kun je ook hoeken meten. Er zit een schaalverdeling voor ‘links’- en voor ‘rechts- draaiende’ hoeken op. Voor de grootte van een hoek is het niet belangrijk of hij ontstaan is door links of rechts te draaien.

14 De geodriehoek hiernaast ligt over twee hoeken heen, die samen een gestrekte hoek vormen.

a Hoe groot is de linkerhoek en hoe groot is de rechterhoek?

Je kunt de grootte van de hoeken uittellen, maar ook direct aflezen. Je moet wel de goede schaal kiezen: de binnenste of de buitenste.

b Meet de twee hoeken hiernaast met je geodriehoek.

cTeken een hoek van 63° en ook een hoek van 121°.

In applet 8.3 - Hoeken meten wordt uitgelegd hoe je hoeken met de geodriehoek meet. Als je dat moeilijk vindt, moet je de applet goed bekijken.

Zorg ervoor dat je goed hoeken kunt aflezen.

Van de driehoek hiernaast zijn de hoekpunten A, B en C. Daarom noemen we deze figuur: driehoekABC.

De lengte van zijde AB is 68 mm. We schrijven dat zó op: AB=68mm.

De grootte van hoek A is 66°. We schrijven dat zó op:∠A=66°.We zeggen: hoek A is 66 graden.∠ is een afkorting voor de grootte van een hoek.

8.2 DRIEHOEKEN TEKENEN

Page 8: H8 – Hoeken

36 Hoofdstuk 8 HOEKEN

15aMeet met de geodriehoek in driehoek ABC (op de vorige bladzijde):

de zijden van AC en BC en de hoeken B en C. b Meet de hoeken van de vijfhoek hiernaast. Let op: één van de hoeken is inspringend, dus groter dan

180°.

Tekenen van hoeken 16aTeken een driehoek waarvan één zijde 5 cm lang is,

één zijde 31 _ 2 cm en de derde zijde 21 _ 2 cm lang is. Gebruik je passer en werk zéér precies.

Meet hoe groot de hoeken zijn. bTeken met passer en liniaal een driehoek waarvan

alle zijden 3 cm lang zijn. Meet hoe groot de hoeken zijn.

17 Van driehoek ABC weten we: AB = 4 cm, ∠A = 60° en ∠B = 50°. Hieronder is een schetsje

van deze driehoek getekend. De afmetingen kloppen niet, maar je kunt wel een beetje zien wat

het moet worden.

We gaan deze driehoek heel precies tekenen.

Teken eerst een lijnstuk van 4 cm, dan de hoeken van 60° en 50°. Maak de driehoek af.

Zet de goede letters bij de hoekpunten.

18 Van driehoek PQR weten we: PQ = 5 cm, ∠P = 30° en ∠Q = 30°. a Teken de driehoek. Maak eventueel eerst op klad

een schetsje van de driehoek. b Meet hoek R en de zijden PR en QR.

In applet 8.4 - Driehoeken tekenen komen vijf verschillende gevallen aan de orde.

16 Een driehoek heeft een zijde van 4 en een zijde

van 3 cm. a Hoe lang kan de derde zijde zijn? bHoe groot kan de hoek tussen de zijden van 3 en

4 cm zijn?

17 Een driehoek heeft een zijde van 4 cm. De hoek aan de ene kant van die zijde is 90°, de hoek aan de andere kant noemen we a.

a Hoe groot kan a zijn? b Hoe lang kan de zijde tegenover hoek a zijn? c Hoe lang kan de zijde tegenover de rechte hoek

zijn?

18 Als we van een driehoek de drie zijden weten, is hij vastgelegd. Als we van een driehoek de drie hoeken weten, is hij nog niet vastgelegd

a Waarom niet? b Is een driehoek vastgelegd als we twee hoeken

weten en de zijde die daartussen in ligt? c Is een driehoek vastgelegd als we twee zijden weten en de hoek die daartussen in ligt?

8.2 DRIEHOEKEN TEKENEN

Page 9: H8 – Hoeken

37

19 Van driehoek KLM is bekend: KL = 3 cm, ∠L = 115° en LM = 3 cm. a Maak (op klad) een schetsje van driehoek KLM, begin met hoek L. Geef in je schets aan wat je van

de driehoek weet. b Teken driehoek KLM. c Meet de hoeken K en M en de zijde KM.

20a Teken een gelijkbenige driehoek met één zijde van 5 cm en twee zijden van 3 cm.

b Trek de lijn die de top verbindt met het midden van de zijde van 5 cm. Die lijn verdeelt de driehoek in twee helften.

Meet de zijden van deze helften. c Omdat de zijden van de twee helften precies even

lang zijn, zijn de twee helften hetzelfde en zijn hun hoeken even groot.

Meet hoe groot die hoeken zijn.

Met je geodriehoek kun je als volgt een rechte hoek tekenen. 1. Teken een been van de rechte hoek. 2. Leg de geodriehoek over het been; aan beide kanten eenzelfde stuk geodriehoek. 3. Teken het tweede been.

Zie ook applet 8.5 - Loodlijn tekenen. 21a Teken een rechthoek van 5 bij 3 cm. Teken daarin

een diagonaal.

De diagonaal verdeelt de rechthoek in twee gelijke driehoeken. Een van de hoeken van zo’n

driehoek ken je: die is 90°. b Meet hoe groot de twee andere hoeken zijn.

Hiernaast is een gelijkbenige driehoek getekend. Dat is een driehoek met twee even lange zijden.

Het hoekpunt waar de even lange zijden bij elkaar ko-men noemen we de top van de gelijkbenige driehoek en de zijde tegenover de top noemen we de basis.

De Grieken in de oudheid vonden het niet voldoende als je in een tekening ‘ziet’, dat twee hoeken in een gelijkbenige driehoek even groot zijn. Zij vonden dat je dat moet beredeneren. In de opgave hierboven staat zo’n redenering.

21 De driehoeken die je krijgt als je een vierkant

langs een diagonaal in tweeën deelt, hebben een bekende vorm:

de vorm van een geodriehoek. Hoe groot zijn de hoeken van een geodriehoek

dus?

In een gelijkbenige driehoek zijn de hoeken tegenover de twee even lange zijden even groot.

Overigens geldt ook: als twee hoeken in een driehoek gelijk zijn, is de driehoek gelijkbenig.

Page 10: H8 – Hoeken

38

8.3 SPECIALE DRIEHOEKEN

Hoofdstuk 8 HOEKEN

Soorten driehoeken

22a Teken een rechthoekige gelijkbenige driehoek met twee zijden van 4 cm.

b Teken een gelijkbenige driehoek met een zijde van 3 cm en een zijde van 5 cm. Er zijn twee mogelijk-heden.

c Teken een rechthoekige driehoek met een zijde van 3 cm en een zijde van 5 cm. Er zijn twee mogelijk-heden.

23a Teken een driehoek ABC met ∠A = 35°. Maak AB = 5 cm en AC = 3 cm. b Teken een driehoek KLM met ∠K = 35°. Maak KL = 5 cm. Zorg ervoor dat LM = 3 cm; daarbij kun je je passer goed gebruiken. Er zijn twee mogelijke

plaatsen voor M.

24 Wat weet je van de hoeken van een gelijkzijdige driehoek?

25a Hoeveel scherpe hoeken kan een driehoek hebben? b Hoeveel rechte hoeken kan een driehoek hebben? c Hoeveel stompe hoeken kan een driehoek hebben?

26 Waar of niet waar? a Elke gelijkzijdige driehoek is scherphoekig. b Elke gelijkbenige driehoek is scherphoekig. c Elke driehoek kun je verdelen in twee rechthoekige

driehoeken.

Een driehoek met een rechte hoek noemen we een rechthoekige driehoek.

23 Teken een driehoek met een hoek van 35° en

zijden van 4 en 5 cm. Er zijn drie verschillende mogelijkheden; teken ze alledrie.

In een driehoek zijn altijd twee hoeken scherp.

Als de derde hoek ook scherp is, dan noemen we de driehoek scherphoekig.

Als de derde hoek recht is, noemen we de driehoek rechthoekig. Als de derde hoek stomp is, noemen we de driehoek stomphoekig.

26 Waar of niet waar? a Elke driehoek kun je verdelen in twee scherp- hoekige driehoeken. b Elke driehoek kun je verdelen in twee stomp- hoekige driehoeken. c Elke driehoek kun je verdelen in drie stomp- hoekige driehoeken. d Elke driehoek kun je verdelen in drie gelijkbenige

driehoeken. e Elke rechthoekige driehoek kun je verdelen in

twee gelijkbenige driehoeken.

Een driehoek met drie gelijke zijden heet een gelijkzijdige of regelmatige driehoek.

Page 11: H8 – Hoeken

39

27 Een vierkant is verdeeld in vier driehoeken. Gelijke zijden zijn met eenzelfde teken aangegeven.

aZeg van de vier driehoeken zo goed mogelijk van wat voor soort hij is. Gebruik gelijkzijdig en/of gelijkbenig.

b De driehoeken hebben in totaal twaalf hoeken. Sommige hoeken zijn gelijk.

Van hoeveel verschillende groottes zijn de hoeken?

28 Een ladder van 5 meter staat tegen een muur. De voet van de ladder staat 1 meter van de muur af.

a Teken het zijaanzicht op schaal 1 : 100. b Meet hoe groot de hoek is die de ladder met de

grond maakt. c Meet hoe hoog de ladder tegen de muur reikt.

29 Een sluis is 9 meter breed. De twee sluisdeuren zijn elk 5 meter. Als de sluisdeuren dicht zijn, maken ze een stompe hoek met elkaar.

a Teken het bovenaanzicht op schaal. b Meet hoe groot de hoek is die de sluisdeuren met

elkaar maken.

Kijklijnen

30 De vuurtorenwachter loopt naar de vuurtoren. Achter de toren spelen konijntjes in het gras. Ze lopen niet meer weg voor de vuurtorenwachter. Het plaatje op de volgende bladzijde is een

bovenaanzicht. Daarin kun je zien waar de konijntjes op een gegeven moment zitten.

27 ABCDEF is een regelmatige zeshoek. Er zijn vier diagonalen getekend.

a Zeg van elk van de volgende driehoeken of hij gelijkbenig/gelijkzijdig en ook of hij scherphoekig/rechthoekig/stomphoekig is: ABF , BDF , BCF.

ABCDEFGH is een kubus. M is het midden van BF.

bZeg van elk van de volgende driehoeken of hij gelijkbenig/gelijkzijdig en scherphoekig/recht- hoekig/stomphoekig is: ABC, AMC , BCG , BGE, EHM.

Page 12: H8 – Hoeken

40 Hoofdstuk 8 HOEKEN

a Hoeveel konijntjes kan de vuurtorenwachter zien als hij bij A op het pad staat? Teken kijklijnen, links en rechts langs de vuurtoren.

Meet de hoek tussen die kijklijnen. Thuis vertelt de vuurtorenwachter: “Als ik naar de

toren loop, kom ik steeds dichter bij de konijntjes. Ze lopen niet weg. Toch zie ik steeds minder

konijntjes.” b Hoe komt dat? Leg dat met het kaartje uit.

Als de vuurtorenwachter dicht genoeg bij de vuur- toren komt, ziet hij vanaf een bepaalde plek hele-maal geen konijntjes meer.

c Zoek dat punt. Hoe groot is dan de hoek tussen de linker en rechter kijklijn langs de vuurtoren?

Met de applet 8.6 - Konijnen kun je dit uitvoeren.

31 Hiernaast is een deel van een eiland getekend. De precieze plaats van de vuurtoren en de kerk is met een stip aangegeven. Links op het kaartje is een windroos getekend. De pijl wijst naar het noorden.

Op zee, in de buurt van dit eiland, vaart een boot. Als de stuurman naar het oosten kijkt, ziet hij de kerktoren.

a Geef met een lijn de punten op zee aan waar de boot zou kunnen zijn.

Als de stuurman naar het zuidoosten kijkt, ziet hij de vuurtoren.

b Geef op het kaartje de plaats van het schip aan. Laat zien hoe je die plaats gevonden hebt.

Ronnie woont op dit eiland. Als hij vanuit zijn huis naar het noorden kijkt, ziet hij de kerk. Als hij naar het noordwesten kijkt, ziet hij de vuurtoren.

c Teken op het kaartje de plaats van het huis. Laat ook nu weer zien hoe je die plaats gevonden hebt.

Met applet 8.7 - Boot kun je dit uitvoeren.

8.3 SPECIALE DRIEHOEKEN

Page 13: H8 – Hoeken

41

32 Een auto en een fiets naderen een gevaarlijke kruising. De kruising is zo gevaarlijk door de

dichte bebouwing langs de wegen. Ze willen allebei recht door.

Hierboven zie je waar de auto en de fiets zich op een bepaald moment bevinden.

a Zien ze elkaar op dat moment? Waarom (niet)? b Hoe groot is de kijkhoek van de fietser op dat

moment? Dat is de hoek tussen de meest linkse en meest rechtse kijklijn die niet door de bebouwing wordt tegengehouden.

De fiets rijdt 20 km/u en de auto 50 km/u. c Geef aan waar de voorkant van de auto is als de

voorkant van de fiets bij de plek is die met het rondje is aangegeven.

Zien ze elkaar nu?

Veronderstel dat ze geen van beiden opletten en gewoon hun weg vervolgen zonder vaart te

minderen. d Krijgen we een botsing?

Met applet 8.8 - Blikveld kun je dit uitvoeren.

32 In het plaatje hieronder is K de plaats van de

kerktoren. Er is ook een vuurtoren V. Ad staat bij plaats A; de richtingen vanuit A naar K en naar V maken een hoek van 30° met elkaar. Bea staat bij plaats B; de richtingen vanuit B naar K en naar V maken een hoek van 20° met elkaar.

Er zijn vier mogelijke plaatsen voor V die aan

deze gegevens voldoen. Eén ervan is hieronder getekend. Teken de andere drie mogelijkheden voor de

plaats van de vuurtoren.

Page 14: H8 – Hoeken

42

8.4 DE HOEKENSOM VAN EEN DRIEHOEK

Hoofdstuk 8 HOEKEN

Redeneren met hoeken

Je zult waarschijnlijk niet twijfelen aan het volgen-de.

• De hoeken a en c zijn even groot. • De hoeken b en d zijn even groot. We kunnen dat ook beredeneren. Dat doen we in

de volgende opgave.

33a Stel dat hoek b = 37°. Hoe groot is hoek a dan? En hoek c? b Hoe groot zijn a en c als b = 38°?

34 Van de hoeken in de figuur hiernaast weten we: a = 75° en b = 40°. a Hoe groot zijn de hoeken d en e? Hoe weet je dat? b Hoe groot zijn de hoeken c en f ?

35 Drie lijnen gaan door één punt. Er zijn zes hoeken bij het snijpunt. Drie van die hoeken zijn aangege- ven.

Hoe groot zijn die drie hoeken samen? Schrijf ook op hoe je je antwoord hebt gevonden.

Hiernaast zie je twee lijnen die vier hoeken met elkaar maken: a, b, c en d.De hoeken a en c liggen “tegenover elkaar”. Daarom zeg-gen we dat a en c overstaandehoeken zijn.Om dezelfde reden zijn b en d ook overstaande hoeken.

Wat je hierboven begrepen hebt, is altijd waar:

overstaande hoeken zijn even groot.

Dit is de moeite waard om te onthouden. We zullen het later vaak gebruiken in een redenering. Een dergelijke bewering in de wiskunde die altijd waar is noemen we eenstelling.

33 Bekijk het bovenstaande plaatje. a Druk hoek a uit in hoek b. b Druk hoek c uit in hoek b. c Wat kun je concluderen over de grootte van de

hoeken a en c?

Page 15: H8 – Hoeken

43

36 In het plaatje hierboven kun je nog meer F-hoeken ontdekken.

a Geef op je werkblad alle paren F-hoeken aan. Gebruik voor elk paar een andere kleur.

Behalve het paar Z-hoeken dat hierboven is aangegeven is er nog een paar Z-hoeken te ontdekken in het plaatje. b Geef in je werkschrift dat paar Z-hoeken aan.

37 Twee evenwijdige lijnen worden gesneden door twee andere evenwijdige lijnen. Neem de figuur

over in je schrift. a Hoe noem je de figuur die binnen de vier lijnen

ligt (die dus door de vier lijnen wordt begrensd)? b Hoeveel hoeken zie je in totaal in de figuur? c Een van de hoeken is a. Kleur rood: de hoek die met a een paar overstaande

hoeken vormt. Kleur groen: beide hoeken die met a een paar F-hoeken vormen. Kleur blauw: beide hoeken die met a een paar Z-hoeken vormen.

Er zijn nog twee scherpe hoeken in de figuur die niet gekleurd zijn. Die vormen met een van de groene hoeken een paar Z-hoeken of een paar

F-hoeken. d Wat weet je nu over de grootte van de scherpe hoeken in de figuur. e Hoe weet je nu ook dat alle stompe hoeken in de

figuur even groot zijn?

Hiernaast staan twee evenwijdige lijnen die door een derde lijn gesneden worden. Hierin kun je de letter F ontdekken. Het paar aangegeven hoeken in de eerste figuur noemen we daarom F-hoeken. Je kunt in zo’n plaatje ook de letter Z ontdekken. Het paar aangegeven hoeken in de tweede figuur noemen we daarom Z-hoeken.

F-hoeken zijn even groot.

Z-hoeken zijn even groot.

Dit is ook weer een voorbeeld van een stelling. Vanaf nu kun je hiervan gebruik maken.

Page 16: H8 – Hoeken

44 Hoofdstuk 8 HOEKEN

De hoekensom

38 We gaan nu een experiment doen met de hoeken van een driehoek. a Teken een driehoek op een stuk papier en knip hem uit. Van die driehoek scheuren we de hoeken af en leggen de drie stukken met de hoekpunten tegen elkaar aan. Wat valt je op? b Herhaal dit experiment met een andere driehoek.

In de applet 8.9 - Hoekensom gebeurt dit bij verschillende driehoeken.

39 Drie lijnen gaan door één punt; een vierde lijn is evenwijdig aan een van de lijnen. In de figuur zijn twee hoeken aangegeven: a en b. a Welke van de hoeken p, q en r is gelijk aan a? Waarom? b Welke van de hoeken p, q en r is gelijk aan b? Waarom? c Stel dat je weet dat a = 57° en b = 42°. Hoe groot is hoek q dan? d Stel dat je weet dat a = 58° en b = 41°. Hoe groot is hoek q dan? eHoe kun je hoek q berekenen als je de hoeken a en b kent?

40 In driehoek ABC zijn twee hoeken gegeven: ∠A = 27° en ∠B = 105°. Door punt C is een lijn getekend, die evenwijdig is aan AB. a Neem de figuur over in je schrift.

Er zijn nu drie hoeken bij C. Twee daarvan ken je al met behulp van Z-hoeken. b Hoe groot is de derde hoek bij C (de middelste)?

Zodra je in driehoek ABC twee hoeken kent: ∠A en ∠B, kun je ∠C uitrekenen. c Met welke rekensom?

samenvattingIn het vervolg van dit hoofdstuk gaan we rekenen en redeneren. We baseren ons daarbij op de volgende stel-lingen. •Een gestrekte hoek is 180°. •Overstaande hoeken zijn gelijk. •F-hoeken zijn gelijk. • Z-hoeken zijn gelijk.

8.4 DE HOEKENSOM VAN EEN DRIEHOEK

Page 17: H8 – Hoeken

45

In de applet 8.10 - Bewijs hoekensom zie je nog eens het bewijs van deze stelling gedemonstreerd.

41 Hieronder zijn twee driehoeken getekend. In beide zijn twee van de hoeken gegeven.

a Bereken ∠C. Schrijf netjes je berekening op. b Bereken ∠M. Schrijf netjes je berekening op.

hoekensomvaneendriehoek

De som van de hoeken van een driehoek is 180º.

Als je dus twee hoeken van een driehoek kent, kun je de derde hoek berekenen.

40 In paragraaf 8.0 - INTRO, opgave 2 heb je in feite ook al gezien dat de hoekensom van

een driehoek 180° is. Leg dat uit.

41 Van driehoek ABC is ∠A = 66°. a Stel dat de driehoek rechthoekig is. Hoe groot is

dan de andere scherpe hoek? b Stel dat de driehoek gelijkbenig is. Hoe groot

zijn de andere hoeken? (Er zijn twee mogelijkheden.)

Page 18: H8 – Hoeken

46

8.5 OEFENINGEN

Hoofdstuk 8 HOEKEN

Oefenen met de hoekensom

42 ABC is een gelijkbenige driehoek waarin ∠A en ∠B even groot zijn en ∠C = 50°. a Maak op klad een schetsje van driehoek ABC. b Bereken ∠A.

43a Teken een gelijkzijdige driehoek waarbij de lengte van een zijde 3 cm is.

Bereken hoe groot één hoek is van een gelijkzijdige driehoek.

b Teken een gelijkbenige rechthoekige driehoek met twee zijden van 3 cm.

Bereken hoe groot de hoeken van de driehoek zijn.

44 Op een vlak terrein staat een camera op een mast. De mast is met drie kabels vastgezet. De hoek die elk van de kabels met de grond maakt is 63°.

a Waarom wordt zo’n mast met drie en niet met een of twee kabels vastgezet?

b Meet de drie hoeken die de drie kabels met de grond maken in de tekening hierboven.

In de tekening zijn de hoeken niet even groot als

ze in werkelijkheid zijn. Dat komt omdat je schuin op de driehoeken kijkt.

In werkelijkheid zijn de hoeken die de kabels met de grond maken alledrie 63°.

Neem aan dat de mast precies verticaal staat. c Bereken hoe groot de hoek is die zo’n lijn boven

met de mast maakt.

42 a Van een rechthoekige driehoek is een van de scherpe hoeken a°.

Geef een formule voor de grootte van de an-dere scherpe hoek.

b Van een gelijkbenige driehoek is de tophoek t°. Geef een formule voor de grootte van de basis

hoeken.

43 a Hoe groot zijn de hoeken van een gelijkzijdige driehoek?

b Hoe groot zijn de hoeken van een gelijk- benige rechthoekige driehoek?

44 Uit het feit dat de hoekensom van een driehoek 180° is, volgt dat een driehoek hoogstens één rechte hoek kan hebben.

Leg dat uit.

Page 19: H8 – Hoeken

47

De notatie ∠ABC

45a Wat zijn de benen van ∠DAB in het plaatje bij

de theorie hierboven? Hoe zou je deze hoek ook kunnen noemen?

In het plaatje bij de theorie hiervoor zijn ook drie hoeken bij punt D. b Hoe groot is ∠CDB? Hoe kun je de andere twee hoeken bij D opschrijven?

46 In driehoek ABC geldt: ∠A = 65° en ∠B = 60°. CD verdeelt driehoek ABC in twee driehoeken. De twee hoeken bij D zijn elk 90°.

Bereken ∠ACD en ∠BCD. Hoe kun je dit laatste antwoord in driehoek ABC

controleren?

46a In een driehoek verhouden zich de hoeken als 1 : 2 : 3. Hoe groot zijn de hoeken? b In een driehoek is de grootste hoek 15° groter

dan de middelste hoek en is de kleinste hoek 15° kleiner dan de middelste hoek. Hoe groot zijn de hoeken?

In de figuur hieronder is duidelijk wat we bedoelen met ∠B en met ∠C. Maar welke hoek is ∠A?

Daar komen drie hoeken voor in aanmerking:

Om verwarring te voorkomen, noteren we deze drie hoeken verschillend. We noemen de hoeken achtereenvol-gens: ∠CAB, ∠DAB en ∠CAD.Van ∠CAB is het ene been CA en het andere been AB. Het hoekpunt staat dus in het midden.In plaats van ∠CAB kun je net zo goed schrijven: ∠BAC.

Page 20: H8 – Hoeken

48 Hoofdstuk 8 HOEKEN

47 In driehoek PQR geldt: ∠P = 75° en ∠Q = 55°. Driehoek PQR is in twee driehoeken verdeeld door

lijnstuk RS. De twee hoeken bij R zijn even groot. (Dat geven we aan met de stippen in de hoeken.)

a Bereken ∠PRS en ∠QRS. b Bereken ∠PSR en ∠QSR. Controleer je antwoord.

48 Driehoek MNT is gelijkzijdig. Punt L ligt op MT, zo dat ∠NLT = 94°.

Bereken ∠MNL.

49 In driehoek ABC is M het midden van AB. Bovendien is gegeven dat CM = AM = BM. Veronderstel dat ∠A = 68°.

a Bereken achtereenvolgens: ∠AMC, ∠BMC, ∠MCB. b Hoe groot is ∠ACB?

47 Een vierkant is verdeeld in vier driehoeken. Gelijke lijnstukken zijn met eenzelfde teken

aangegeven:

Bereken de hoeken van de stomphoekige drie-hoek.

48 Teken een cirkel met middelpunt M, met daarop een punt A.

a Teken de punten B en C zo dat ∠BMA = 66° en ∠CMA = 140° (B en C aan weerszijden van MA).

b Bereken de hoeken van driehoek MBC.

49 Driehoek ABC is een gelijk- benige driehoek met top- hoek 36°. Lijn BD deelt ∠ABC doormidden.

a Bereken de hoeken van driehoek ABD. b Hoe weet je nu zeker dat AB = BD = CD?

8.5 OEFENINGEN

Page 21: H8 – Hoeken

49

De hoekensom van een veelhoek 50 Er zijn hiernaast enkele veelhoeken getekend: twee

vierhoeken, twee vijfhoeken en één zeshoek. Drie veelhoeken zijn in driehoeken verdeeld.

a Neem de andere twee veelhoeken over in je schrift en verdeel ze in driehoeken (alleen stippenlijntjes van hoekpunt naar hoekpunt tekenen).

b Bereken de som van de hoeken in een vierhoek. cBereken de som van de hoeken in een vijfhoek. d Bereken de som van de hoeken in de zeshoek. e Je hebt nu de hoekensom berekend van een vier-

hoek, vijfhoek en zeshoek. Zet de resultaten in een tabel zoals hieronder staat. Vul de tabel aan met de hoekensom van een zevenhoek en een elfhoek.

f Schrijf in de tabel een formule voor de hoekensom van een n-hoek (een veelhoek met n hoekpunten).

51 Een vierhoek heeft drie hoeken van 65°. a Hoe groot is de vierde hoek?

De twee zijden tussen de hoeken van 65° zijn allebei 3 cm. b Teken de vierhoek. c Meet de andere twee zijden.

52 Een vijfhoek heeft vier hoeken van 95°. a Hoe groot is de vijfde hoek?

De drie zijden tussen de hoeken van 95° zijn alle- drie 3 cm. b Teken de vijfhoek. c Hoe lang zijn de andere twee zijden?

Regelmatige veelhoeken

53 Bekijk het linker plaatje van een regelmatige twaalfhoek.

a Hoe groot zijn de hoeken van een twaalfhoek samen? Gebruik de formule in de tabel. b Hoe groot is dus één hoek in een regelmatige

twaalfhoek?

Bekijk het rechterplaatje van de regelmatige twaalf- hoek. Het middelpunt is verbonden met de hoek- punten; zodoende is er een waaier ontstaan van twaalf driehoekjes rond dat middelpunt.

c Hoe groot zijn de hoeken van één zo’n driehoekje?

driehoek vierhoek vijfhoek zeshoek zevenhoek elfhoek n-hoek

hoekensom 180°

51 a Hoeveel stompe hoeken kan een vierhoek heb-ben?

b Hoeveel inspringende hoeken kan een vierhoek hebben?

52 a Hoeveel stompe hoeken kan een vijfhoek heb-ben?

b Hoeveel inspringende hoeken kan een vijfhoek hebben?

8.6 VEELHOEKEN

Page 22: H8 – Hoeken

50 Hoofdstuk 8 HOEKEN

54 Je kunt regelmatige veelhoeken tekenen met be-

hulp van een klok. Als je de punten 1, 4, 7 en 10 verbindt, krijg je een regelmatige vierhoek, dus een vierkant.

a Teken in de klok een regelmatige driehoek, een regelmatige zeshoek en een regelmatige tienhoek. Maak daarbij gebruik van de urenstreepjes of de minutenstreepjes.

b Bereken hoe groot één hoek in een regelmatige tienhoek is. Dat kan op twee manieren; één manier is genoeg.

55a Hoe groot zijn de hoeken van een regelmatige honderdhoek tezamen? b Hoe groot is elk van de hoeken van een regelmatige

honderdhoek?

54 Je kunt een regelmatige vijftienhoek tekenen door minutenstreepjes op een klok te verbinden.

a Hoeveel verschillende regelmatige vijftienhoeken kun je op een klok op die manier maken?

Je kunt niet een regelmatige achthoek op een klok tekenen met minutenstreepjes als

hoekpunten. bWaarom niet? cWelke regelmatige veelhoeken kun je op een

klok tekenen? Zeg van elk soort ook hoeveel verschillende er zijn.

55 De hoeken van een n-hoek zijn tezamen (n–2)·180°. Hierin is n een positief geheel getal,

groter dan 2. a Hoe groot is elke hoek van een regelmatige n-hoek? b Hoe groter n, des te groter de hoek van een

regelmatige n-hoek. Hoe groot moet je n nemen opdat de hoeken

170° zijn?

Meetkunde begint eenvoudig maar groeit tot een inge-wikkeld bouwwerk. De eerste die zo’n bouwwerk zorg-vuldig opbouwde was de Griek Euclides (ca. 325 - 265 v Chr.). Over zijn leven is weinig met zekerheid bekend, behalve dat hij leraar was in Alexandrië (Egypte). Daar schreef hij zijn beroemde De Elementen, waarin hij alle meetkunde die toen bekend was samenvatte. De Elemen-ten bestaat uit 13 boeken. Misschien heeft Euclides ze niet allemaal zelf geschreven, maar had hij de leiding over een heel team van medewerkers. De Elementen heeft grote invloed gehad op de ontwikke-ling van de wetenschap. Zo was het meetkundeonderwijs in Nederland tot 1960 gebaseerd op De Elementen. Na de Bijbel was het het meest gelezen boek. Je zou dus kunnen zeggen dat

Euclides de leraar was met de meeste leerlingen. Wil je nog meer hierover weten, kijk dan op de internetpagina van de Wageningse Methode.

8.6 VEELHOEKEN

Page 23: H8 – Hoeken

56 De tienhoek hiernaast is verdeeld in twee soorten ruiten.

We gaan alle hoeken die in de figuur zijn aange- geven berekenen. We beginnen in het midden. Daar komen vijf even grote hoeken bij elkaar.

a Bereken eerst ∠a, dan ∠b. b Bereken daarna ∠c en ten slotte ∠d.

Aan de buitenkant van omtrek van tienhoek zitten afwisselend hoeken ter grootte van c en hoeken ter grootte van a+2d.

c Is de tienhoek een regelmatige tienhoek?

51

Page 24: H8 – Hoeken

52

8.7 EINDPUNT

Hoofdstuk 8 HOEKEN

graden

Helemaal rond is 360°.

soortenhoeken

Een rechte hoek is 90°.

Een scherpe hoek is kleiner dan 90°.

Een gestrekte hoek is 180°.

Een stompe hoek is groter dan 90°en kleiner dan 180°.

Een inspringende hoek is groter dan 180°.

naamgevingennotatie

Hiernaast is hoekA getekend.Een hoek heeft een hoekpunt en twee benen.

Hiernaast is driehoek ABC getekend.AB is een zijde, ∠A is een hoek.AB = 24 mm, ∠A = 66°∠A = ∠BAC = ∠CAB

soortendriehoeken

Een gelijkzijdige driehoek heeft drie even lange zijden.

Een scherphoekigedriehoek heeft drie scherpe hoeken.

Een rechthoekige driehoek heeft één rechte hoek.

Een stomphoekige driehoek heeft één stompe hoek.

gelijkehoeken

Overstaande hoeken zijn even groot.

Bij twee evenwijdige lijnen die gesneden worden door een derde lijn zijn F-hoeken even groot enZ-hoeken even groot.

gelijkbenigedriehoek

Een gelijkbenige driehoek heeft twee even lange benen. De derde zijde is de basis; daartegenover ligt de top.

StellingIn een gelijkbenige driehoek zijn de hoeken tegenover de twee even lange zijden even groot. En omgekeerd: als twee hoeken in een driehoek gelijk zijn, is de driehoek gelijkbenig.

zótekenjeeenrechtehoek

hoekensom

De hoekensom van een driehoek is 180°.

De hoekensom van een n-hoek is (n–2)·180°.

Page 25: H8 – Hoeken

53

8.8 EXTRA OPGAVEN

1 We staan precies recht voor een rioolbuis. We zien dan plaatje 1 hieronder. De binnenkant van de buis is donker en daarachter zien we de lucht: dat is de lichte cirkel. Hieronder staan nog vier plaatjes.

a Welk plaatje krijgen we te zien als we ons naar de buis toe bewegen, 2 of 3?

b Welk plaatje krijgen we te zien als we ons naar rechts bewegen, 4 of 5?

Stel dat de rioolbuis 5 meter lang is en een diameter heeft van 1 meter. Jouw oog bevindt zich

2 meter voor het midden van de buis. Hiernaast staat een schets van een zijaanzicht van de situatie.

c Maak een nauwkeurige tekening op schaal.

De hoek waaronder je de voorkant ziet is in de schets met een boogje aangegeven.

d Meet die hoek. e Meet ook de hoek waaronder je de achterkant van

de rioolbuis ziet.

2 a Meet de hoeken van de driehoek en de vierhoek. bHoe kun je controleren of je redelijk goed gemeten

hebt? Doe dat. Van een rechthoekige driehoek is een hoek 32°. De langste zijde is 5 cm. c Hoe groot zijn de andere hoeken? d Teken de driehoek.

3 a Als tandwiel A één tandje verder draait, over hoeveel graden draait A dan? b Als tandwiel B één tandje verder draait, over hoeveel graden draait B dan? c Als tandwiel A precies één keer ronddraait, over

hoeveel graden draait tandwiel B dan? d Als tandwiel B precies één keer ronddraait, over

hoeveel graden draait A dan?

4 ABC is een gelijkbenige driehoek met AC = BC. ∠B= 64°, ∠ASC = 90°. a Bereken ∠ACB, ∠SAB en ∠SAC.

Driehoek PQR is gelijkbenig, maar we weten niet welke twee zijden even lang zijn. We weten wel dat ∠P = 70° en PQ = 3 cm. b Teken driehoek PQR. Er zijn drie mogelijkheden.

75

Page 26: H8 – Hoeken

54 Hoofdstuk 8 HOEKEN

5 In het midden van de figuur hiernaast zie je een gelijkzijdige driehoek. Verder bestaat de figuur uit rechthoeken en gelijkbenige driehoeken.

a Bereken hoe groot de hoeken a, b, c en d zijn.

De hele figuur is een zeshoek. b Hoe groot is elk van de hoeken van de zeshoek? c Teken een regelmatige zeshoek met zijden van 2 cm. d Verdeel de zeshoek in een regelmatige driehoek,

drie rechthoeken en drie gelijkbenige driehoeken, zoals in de figuur hiernaast.

Meet hoe lang de zijden van de regelmatige drie- hoek zijn.

6 De figuur hiernaast bestaat uit vier verschillende soorten ruiten.

Bereken de hoeken van elk van de ruiten. Schrijf ook je berekeningen op.

7 Van een kubus met ribbe 3 cm wordt een hoek afgezaagd. Er wordt gezaagd door K (het midden van ribbe BF), L (het midden van ribbe FG) en door hoekpunt E.

a Maak een plaatje waarin je de lengtes van EK, KL en van EL nauwkeurig kunt meten.

b Teken driehoek EKL op ware grootte. c Meet ∠EKL, ∠ELK en ∠LEK.

8 In vuurtorens zit een lampenstelsel dat ronddraait. Elke vuurtoren geeft met zijn licht een eigen signaal. Hiernaast zie je het bovenaanzicht van het licht van een vuurtoren. Het signaal bestaat uit twee korte en een lange flits. Bij de lange flits hoort de grootste ‘witte’ hoek, die is 36°. Het lampen-stelsel van deze vuurtoren draait in 30 seconden één keer rond.

a Hoeveel seconden is de lange flits vanuit een punt op zee zichtbaar? Schrijf je berekening op.

b Meet de hoek die hoort bij de tijd tussen twee korte flitsen. Hoe lang is de tijdsduur tussen twee korte flitsen? Schrijf je berekening op.

8.8 EXTRA OPGAVEN

Page 27: H8 – Hoeken

55

9 Wim zit in de trein. Hij ziet de zon in het midden van de ruit. Ineens ziet hij de zon van plaats veranderen. Daarna ziet hij de zon weer teruggaan

naar zijn oude plaats. Wat is er gebeurd? Leg dit uit met een schetsje van (het bovenaanzicht van) de spoorlijn.

10 Heb je in een attractiepark wel eens in een achtbaan gezeten? Dan heb je ook een looping gemaakt, helemaal over de kop. In deze opgave gaat het ook

over “ronddraaien”: op een klaverblad, met een euro munt en met een kermisattractie.

Ad de Vrij rijdt op de snelweg vanuit het westen. Hij moet naar het noorden. Dat gaat niet zomaar; daarvoor moet hij op het klaverblad 3 _ 4 ronddraaien. a Geef op je werkblad aan hoe Ad de Vrij rijdt. Hoe groot is de draaihoek waarover Ad draait?

Twee munten van 1 euro liggen naast elkaar op tafel. De linker drukken we stevig op het tafelblad, de rechter draaien we - zonder slippen - om de andere; totdat hij weer op zijn oorspronkelijke plaats terug is. bHoeveel keer is de draaiende munt dan om zijn as gedraaid?

Anneke rijdt met een speelgoedautootje over de route hiernaast. Het is een baan, die een karretje van de calypso wel maakt. Ze begint op een zekere plek. De baan staat ook in je werkschrift. c Hoe vaak is het autootje rondgedraaid om zijn as als het weer op die plek terug is?

Page 28: H8 – Hoeken

56 Hoofdstuk 8 HOEKEN

Zie de applet 8.11 - Mozaïek.