Top Banner
Studia Biura Analiz Sejmowych kancelarii sejmu ISSN 2080-2404 3(31) 2012 Finanse Unii Europejskiej
242

Finanse Unii Europejskiej

Feb 14, 2017

Download

Documents

trinhnhu
Welcome message from author
This document is posted to help you gain knowledge. Please leave a comment to let me know what you think about it! Share it to your friends and learn new things together.
Transcript
  • StudiaB i u r a A n a l i z S e j m o w y c hk a n c e l a r i i s e j m u

    ISSN 2080-2404 3(31) 2012

    Finan

    se Un

    ii Europejskiej

    Stu

    dia

    BA

    S 3(31) 2012

    Finanse Unii Europejskiej

  • Biuro Analiz Sejmowych zapewnia posom i organom Sejmu informacje o szczeglnej rzetelnoci, ktre pozwalaj na bezpieczne i efektywne wykonywanie mandatu poselskiego oraz gwarantuj waciw pozycj parlamentu w systemie trjpodziau wadzy.

    Biuro wykonuje swe zadania na rzecz Sejmu i jego organw, klubw parlamentarnych i k poselskich, jak rwnie indywidualnych posw.

    Dorobek BAS udostpniany jest przez wydawnictwa, elektroniczn baz danych oraz konferen-cje i seminaria.

    Wydawnictwa Biura Analiz Sejmowych:Przed Pierwszym Czytaniem seria zawierajca ekspertyzy Biura. Skada si przede wszystkim

    z opinii do projektw ustaw i jest w efekcie dokumentacj procesu stanowienia ich ksztatu. Tytu stanowi nasze zobowizanie do jak najszybszego dostarczania informacji w procesie legislacyjnym.

    INFOS. Zagadnienia spoeczno-gospodarcze pismo z krtkimi publikacjami informacyjno-anali-tycznymi, dotyczcymi zagadnie wanych dla Polski i jej spoeczestwa. Nasz ambicj jest, aby poruszane zagadnienia stay si inspiracj dla parlamentarzystw w ich pracy poselskiej.

    Studia BAS kwartalnik o profilu spoeczno-gospodarczym. Kady numer czasopisma powi-cony jest wybranemu tematowi ekonomicznemu lub spoecznemu. Wybr zagadnie po-dyktowany jest aktualnoci problematyki, jej wag spoeczn, a take zwizkiem z pracami parlamentu.

    Zeszyty Prawnicze BAS kwartalnik ukazujcy si od 2004 roku. Publikuje materiay przygotowywane na zlecenie posw i organw Sejmu przez ekspertw Biura Analiz Sejmowych.

    Analizy BAS seria wydawnicza dostpna jedynie w formie elektronicznej. Publikacja uzupenia istnie-jce drukowane formy wydawnicze. Tematyka kolejnych numerw nawizuje do wspczesnych zagadnie spoeczno-gospodarczych i prawnych. Prezentuje efekty prac ekspertw BAS warte przekazania szerokiemu gronu odbiorcw.

    Wszystkie wydawnictwa s rozprowadzane nieodpatnie wrd posw i senatorw oraz w rodowi-skach naukowych i akademickich. Wersja elektroniczna dostpna jest na stronie internetowej Biura Analiz Sejmowych www.bas.sejm.gov.pl.

    Konferencje i seminariaBiuro Analiz Sejmowych organizuje konferencje i seminaria. Przygotowuje je wsplnie z komisjami sejmowymi. Tematy zwizane s merytorycznie z pracami komisji i Sejmu.

    Baza danych na naszej stronie internetowej mona tu znale wszystkie wydawnictwa oraz eks-pertyzy i opinie przygotowane przez ekspertw Biura.

    AdresBiuro Analiz Sejmowych Kancelarii Sejmu

    ul. Zagrna 300-441 Warszawa

    Tel. (22) 694 17 27 Faks (22) 694 18 65e-mail: punkt_konsultacyjny@sejm.gov.pl wydawnictwo_BAS@sejm.gov.pl

    strona: www.bas.sejm.gov.pl

    Polecamy rwnie PoPrzednie numery kwartalnika Studia BaS

    Starzenie si spoeczestwa polskiego pod redakcj G. Ciury i W. Zgliczyskiego

    Polityka klimatyczna pod redakcj M. Sobolewskiego

    Zaduenie Polski pod redakcj G. Gobiowskiego i Z. Szpringer

    Wybrane problemy systemw wyborczych pod redakcj D. Dziewulaka

    Zasada rwnoci i zasada niedyskryminacji pod redakcj B. Kos i J. Szymaczak

    Innowacyjno polskiej gospodarki pod redakcj A. Zygierewicz

    Rozwj obszarw wiejskich w Polsce pod redakcj B. Kos i D. Stankiewicz

    Polityka budetowa pod redakcj G. Gobiowskiego

    Polityka owiatowa pod redakcj M. Korolewskiej i J. Osieckiej-Chojnackiej

    Polityka energetyczna pod redakcj M. Sobolewskiego

    Studia BAS znajduj si w wykazie czasopism naukowych prowadzonym przez Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyszego dla potrzeb oceny jednostek

    naukowych z przyznan liczb 7 punktw.

    Wskazwki dla autorw artykuw, plan wydawniczy oraz procedura recenzowania znajduj si na stronie czasopisma www.bas.sejm.gov.pl.

    Wersja papierowa niniejszego kwartalnika jest wersj pierwotn (referencyjn).

    TM

    EMISEMERGING MARKETS INFORMATION SERVICEA PRODUCT OF ISI EMERGING MARKETS

    TM

    Studia BAS" s dostpne w bazach danych CEEOL, CEJSH, EBSCO Business Source Complete, EBSCO Business Source Corporate Plus oraz w serwisie informacyjnym EMIS.

  • Studia BASNr 3(31) 2012

    Finanse Unii Europejskiej

    pod redakcj Grzegorza Gobiowskiego

    Biuro Analiz SejmowychKancelarii Sejmu

  • Rada programowa: dr hab. Grzegorz Gobiowski przewodniczcy, prof. Joel I. Deichmann, prof. dr hab. Henryk Dzwonkowski, dr hab. Kamilla MarchewkaBartkowiak, dr Dorota Stankiewicz, dr Zofia Szpringer, dr Piotr Winiewski

    Kolegium redakcyjne: dr Piotr Russel (redaktor naczelny), dr Dobromir Dziewulak, Adrian Grycuk, Mirosaw Gwiazdowicz, Boena Kos, Monika Korolewska, Gabryjela Zieliska (sekretarz redakcji)

    Redakcja: Teresa Mu

    Skad: Janusz winarski

    Copyright by Kancelaria SejmuWarszawa 2012

    Biuro Analiz Sejmowych Kancelarii Sejmu00441 Warszawa, ul. Zagrna 3tel. (22) 694 17 53faks (22) 694 18 65email: wydawnictwo_BAS@sejm.gov.pl

    Wszystkie zamieszczone artykuy s recenzowane.

    Wszelkie prawa zastrzeone. adna cz ani cao opracowania nie moe by bez zgody wydawcy Kancelarii Sejmu reprodukowana, uyta do innej publikacji oraz przechowywana w jakiejkolwiek bazie danych.

    ISSN 20802404

    Wydawnictwo Sejmowe Kancelarii SejmuDruk i oprawa: NOKPOL

  • Spis treci

    Wprowadzenie ........................................................................................................................................................5

    Micha MatusewiczStrefa euro a globalny kryzys finansowy XXI wieku .............................................................................9

    Magorzata MikitaRynek finansowy Unii Europejskiej wyzwania ................................................................................. 29

    Tomasz MachelskiRola Europejskiego Banku Centralnego w ramach instytucjonalnych uwarunkowa stabilnoci finansowej Unii Gospodarczej i Walutowej ................................. 43

    Katarzyna KochaniakPolityka pienina Europejskiego Banku Centralnego w latach 19992011 ....................... 63

    Piotr RusselEwolucja wieloletnich ram finansowych Unii Europejskiej ........................................................... 87

    Ewa Mauszyska, Magdalena SapaaWieloletnie ramy finansowe Unii Europejskiej na lata 20142020 ........................................ 109

    Zofia SzpringerBudet Unii Europejskiej a budet pastwa Polski .......................................................................... 133

    Kamilla MarchewkaBartkowiakRamy budetowe pastw czonkowskich nowe regulacje prawne w zakresie polityki budetowej w Unii Europejskiej ........................................................................ 161

    Piotr WiniewskiCharakterystyka centrw finansowych offshore tzw. rajw podatkowych .................. 183

    Krzysztof ywnoObligacje projektowe jako innowacyjny mechanizm finansowania infrastruktury w Unii Europejskiej ............................................................................................................ 205

    Wanda PekaRola instrumentw inynierii finansowej w alokacji funduszy Unii Europejskiej ........... 223

  • Contents

    Introduction .............................................................................................................................................................5

    Micha MatusewiczEurozone and global financial crisis ............................................................................................................9

    Magorzata MikitaChallenges to financial markets in the European Union ......................................................... 29

    Tomasz MachelskiThe European Central Banks role in the context of the Economic and Monetary Union stability conditions ......................................................................................... 43

    Katarzyna KochaniakMonetary policy of the European Central Bank in 19992011 ............................................. 63

    Piotr RusselEvolution of the multiannual financial framework of the European Union ............... 87

    Ewa Mauszyska, Magdalena SapaaThe EUs 20142020 multiannual financial framework ........................................................ 109

    Zofia SzpringerEU budget and Polands government budget ............................................................................ 133

    Kamilla MarchewkaBartkowiakBudgetary frameworks of the European Union member states as a new budgetary policy tool .................................................................................................................. 161

    Piotr WiniewskiOffshore financial centres ........................................................................................................................ 183

    Krzysztof ywnoProject bonds as an innovative instrument of financing infrastructure in the European Union ............................................................................................................................... 205

    Wanda PekaThe role of financial engineering instruments in the allocation of European Union funds ......................................................................................................................... 223

  • 5

    Wprowadzenie

    Finanse to og zjawisk ekonomicznych zwizanych z gromadzeniem i podziaem zasobw pieninych, a ich podstawow kategori ekonomiczn jest pienidz. Finanse odgrywaj istotn rol w dziaalnoci Unii Europejskiej, dlatego te problemy zwizane z budetem wzbudzaj najwiksze zainteresowanie, a jednoczenie wywouj najwicej kontrowersji. Unia dysponuje relatywnie duymi kwotami pieninymi i prowadzi szerok dziaalno ekonomiczn i finansow. Jej budet wie si nie tylko ze sprawami ekonomicznymi odgrywa on jednoczenie ogromn rol polityczn. Zwizane to jest ze skomplikowanym procesem podejmowania decyzji w sferze finansowej, co ma odzwierciedlenie w wielu kwestiach gospodarczych i spoecznych.

    Finanse Unii Europejskiej to nie tylko problematyka zwizana z budetem, to rwnie rozumiane szerzej zagadnienia polityki finansowej decyzji odnonie do rde finansowania zada publicznych w poszczeglnych pastwach UE oraz caej wsplnoty, problemy zaduenia publicznego, konsekwencji zjawisk kryzysowych, w tym problemw waluty euro oraz polityki pieninej. Finanse towarzysz wszystkim sferom ycia spoecznego i gospodarczego europejskiej wsplnoty.

    Ostatnio najbardziej palce s problemy krajw tzw. PIIGS (akronim od Portugal, Italy, Ireland, Greece, Spain), w pierwszej kolejnoci Grecji, a ostatnio rwnie Hiszpanii. S one na tyle istotne, e mog przesdzi o strategicznych decyzjach, choby zwizanych z by albo nie by strefy euro. Nie brakuje w tym wzgldzie rnych scenariuszy i przewidywa. adne z prezentowanych w tym zeszycie Studiw BAS opracowa nie jest powicone bezporednio temu zagadnieniu. Wspomniane problemy s jednak widoczne w artykuach w sposb poredni. Autorzy w swoich tekstach podjli si analizy wielu szczegowych zagadnie. Biorc pod uwag ich rnorodno, z pewn ostronoci pogrupowalimy je w trzy obszary. Pierwszy zwizany z zewntrznymi i oglnymi uwarunkowaniami gospodarki europejskiej wpywem kryzysu wiatowego, a take ramom finan

  • 6

    sowym przede wszystkim zwizanym z Europejskim Bankiem Centralnym i rynkiem finansowy. Myl przewodni drugiego obszaru zagadnie s wieloletnie ramy finansowe i wyznaczane przez nie warunki dla uchwalania i realizacji budetu UE. Trzeci obszar to problematyka stosowanych w UE instrumentw finansowych.

    W pierwszym artykule Micha Matusewicz podj si analizy wpywu kryzysu subprime na stref euro. Autor stara si opisa sytuacj i oceni konsekwencje wynikajce z mijajcego kryzysu dla pastw, ktre wprowadziy wspln walut euro, odnis si take do kwestii integracji Polski z Uni Gospodarcz i Walutow.

    Magorzata Mikita okrelia wyzwania, przed jakimi stoi rynek finansowy krajw UE, ze szczeglnym uwzgldnieniem problemu bezpieczestwa jego funkcjonowania. Bezpieczestwo jej zdaniem zwizane jest przede wszystkim ze skutecznym nadzorem nad konglomeratami finansowymi na szczeblu UE oraz zwikszeniem przejrzystoci pastwowych funduszy inwestycyjnych.

    W kolejnym artykule Tomasz Machelski dokona analizy prawnej zakresu kompetencji Europejskiego Banku Centralnego w odniesieniu do utrzymania stabilnoci systemu finansowego pastw strefy euro w obecnej sytuacji kryzysu walutowego. Cz z wnioskw pyncych z tej analizy jest pesymistyczna.

    Katarzyna Kochaniak przeprowadzia analiz kanaw transmisji impulsw polityki pieninej Europejskiego Banku Centralnego do sfery realnej gospodarki w latach 19992011. Analiz t autorka poprzedzia przedstawieniem celu, strategii i instrumentw polityki pieninej tej instytucji.

    Kolejne dwa artykuy wzajemnie si dopeniaj. W pierwszym z nich Piotr Russel zaprezentowa ewolucj kierunkw zmian trzech kolejnych ram finansowych UE w odniesieniu do czwartej obowizujcej obecnie perspektywy 20072013. W drugim w tej czci artykule Ewa Mauszyska i Magdalena Sapaa podjy si analizy debaty i jej efektw, odwoujc si do nowej procedury decyzyjnej oraz propozycji legislacyjnych zmierzajcych do uchwalenia wieloletnich ram finansowych (wczeniej nazywanych perspektyw finansow), ktre maj obowizywa po 2013 r.

    Zofia Szpringer zestawia ze sob budet UE i budet Polski, poszukujc wzajemnych relacji, a take wskazujc na stopie powizania jednego budetu z drugim. Jedn z konkluzji, ktra ma znaczenie z polskiej perspektywy, jest, e nadal jestemy beneficjentem netto, czyli wicej rodkw finansowych uzyskujemy z budetu UE ni do niego wpacamy.

    Ramom budetowym, tj. prawnie unormowanemu zbiorowi uzgodnie, procedurom, reguom i instytucjom stanowicym podstaw prowadzenia

  • 7

    polityki budetowej sektora finansw publicznych, powicia swoj analiz Kamilla MarchewkaBartkowiak. Istotn wartoci tego artykuu jest przede wszystkim ocena zakresu i perspektyw ich wdroenia w Polsce, a take wskazanie decyzji, ktre powinny by podjte przez wadze publiczne w naszym kraju w aspekcie dostosowania do opisywanych regulacji.

    Rozwaania Piotra Winiewskiego obejmuj istotne zagadnienia dotyczce charakteru tzw. rajw podatkowych (centrw finansowych offshore). Autor zwraca uwag, e niektre pastwa czonkowskie Unii Europejskiej, a take obszary od nich zalene i stowarzyszone wypeniaj znamiona centrw finansowych offshore, co stanowi wyom w realizacji ograniczonych celw harmonizacji fiskalnej na obszarze Unii.

    Krzysztof ywno podj si opisania wyjtkowo dzi aktualnej, biorc pod uwag kopoty budetowe wielu pastw UE, tematyki dotyczcej infrastruktury i mechanizmu jej finansowania w postaci obligacji projektowych. Wyjani istot dziaania, a take zalety i wady nowo tworzonego instrumentu finansowego.

    Cao zamyka artyku Wandy Peki, w ktrym autorka ukazuje specyfik finansowania zwrotnego na przykadzie funkcjonujcych w latach 20072013 instrumentw inynierii finansowej. W dalszej czci swoich rozwaa W. Peka okrela rol finansowania pozadotacyjnego w realizacji zaoe polityki spjnoci na lata 20142020. Warto nadmieni, e pojcie inynierii finansowej autorka rozumie w wskim ujciu, tj. jako kredyty, poyczki, porczenia i udziay kapitaowe.

    Grzegorz Gobiowski

  • 9

    www.bas.sejm.gov.plStudia BASNr 3(31) 2012, s. 928

    Micha Matusewicz*

    Strefa euro a globalny kryzys finansowy XXI wieku

    Eurozone and global financial crisis: This article examines the eurozones economic condition in the context of the subprime crisis and European debt crisis with particular emphasis on their negative impact on the national economies. The author first looks at the primary causes of the subprime crisis, then gauges its evolution and impact. Next, he focuses on the debt crisis that has severely affected the European Monetary Union (EMU) and the eurozone member states. The article concludes with a brief discussion of the crises implications for Poland and its forthcoming access to eurozone.

    Sowa kluczowe: polityka finansowa, strefa euro, globalny kryzys finansowy, kryzys strefy euro, kryzys subprime

    Keywords: policy, eurozone, global financial crisis, eurozone crisis, subprime crisis

    * Doktor nauk ekonomicznych, adiunkt w Katedrze Finansw w Kolegium Zarzdzania i Finansw, prodziekan Studium Magisterskiego w Szkole Gwnej Handlowej w Warszawie; email: mmatus1@sgh.waw.pl.

    Wstp

    Kryzys subprime oraz kryzys zaduenia, ktry dotkn praktycznie ca gospodark wiatow, odbi si take na kondycji gospodarek pastw Unii Europejskiej oraz Unii Gospodarczej i Walutowej (strefy euro). Pokaza, e w poszczeglnych pastwach wsplnoty wystpuj problemy wczeniej niespotykane. Ich rozwizanie, niejako przy okazji agodzenia skutkw kryzysu, na pewno przyczyni si do jeszcze wikszej integracji pastw tworzcych Uni Europejsk i stref euro. Obecny kryzys zaduenia moe by szans dla Europy na wyeliminowanie niedoskonaoci w sferze polityki ekonomicznej (monetarnej i fiskalnej), ale i take spoecznej czy politycznej. Zobaczymy, czy tak bdzie.

  • 10

    Studia BAS Nr 3(31) 2012

    Bardzo niska rentowno obligacji, ogromne straty i rekordowo niskie indeksy giedowe oraz powszechna niepewno co do przyszego rozwoju wypadkw w wiatowej ekonomii to krajobraz po prawie czterech latach od upadku banku inwestycyjnego Lehman Brothers, ktry uznawany jest za pocztek kryzysu finansowego.

    Obecnie, mimo wpompowania przez poszczeglne pastwa bilionw dolarw i euro, zarwno w Stanach Zjednoczonych, jak i na Starym Kontynencie, obnienia do rekordowo niskiego poziomu stp procentowych oraz innych zakrojonych na szerok skal dziaa, wci nie udao si wyprowadzi gospodarki wiatowej na prost. Dodatkowo kryzys, ktry na pocztku dotyczy gwnie instytucji finansowych, dotkn do szybko budetw pastw (kryzys zaduenia) i wkracza w realn sfer gospodarki (przedtem obj w duym stopniu sfer autonomiczn). Dopiero to skonio rzdy do rozpoczcia naprawiania rozronitych finansw publicznych oraz podjcia reform odkadanych przez wiele lat.

    Mona powiedzie, e do chwili obecnej skutki kryzysu odczuwane byy gwnie przez przedsibiorcw bd inwestorw, a widoczny on by szczeglnie na rynkach finansowych. Przecitni obywatele raczej go nie dowiadczyli. Dopiero za spraw planowanych reform przygotowywanych przez rzdy pastw UE, a szczeglnie UGW, obywatele poczuj kryzys na sobie. Wane jest jednak, aby rzdy (take i polski) robiy to tak, by w nadmierny sposb nie obcia spoeczestwa. Inne postpowanie atwo wywoa wzrost niepokojw spoecznych, ktrych skutki mog okaza si rwnie dotkliwe, jak upadek jednego banku1.

    Mona wic stwierdzi, e kryzys subprime dotkliwie wpywa ju nie tylko na system finansowy, ale take na obywateli poszczeglnych pastw europejskich, i Polska nie wydaje si tu wyjtkiem.

    Niniejszy artyku ma na celu przedstawienie analizy sytuacji sektora finansowego Unii Europejskiej po kryzysie subprime i w trakcie tzw. kryzysu zaduenia. Autor pragnie przeanalizowa konsekwencje wynikajce z mijajcego kryzysu ze szczeglnym uwzgldnieniem pastw nalecych do Unii Gospodarczej i Walutowej. Zamierza take odnie si do integracji Polski z UGW. Do niedawna mwio si, e nasz kraj powinien jak najszybciej przyj euro. Obecnie te opinie zostay zastpione tezami, e lepiej poczeka z uchylaniem Polsce derogacji zwizanej z euro. Nie wiadomo bowiem do koca, w jakim kierunku pjdzie gospodarka wiatowa i by moe przyjcie euro w okresie kryzysu nie bdzie miao najlepszego wypywu na nasz system finansowy. Mona wic stwierdzi, e konsekwencj

    1 C. Adamczyk, Krajobraz po burzy, Rzeczpospolita z 10 wrzenia 2010 r.

  • 11

    Nr 3(31) 2012 Studia BAS

    kryzysu subprime jest opnienie czonkostwa Polski (ale nie tylko) w Unii Gospodarczej i Walutowej. Z zaoe poczynionych w ostatnim czasie przez polski rzd wynika, i nasz kraj powinien by gotowy do przyjcia euro w roku 20152.

    Celem niniejszych artykuu jest take prba analizy konsekwencji wynikajcych z obecnego kryzysu. Autor pragnie ukaza, co wynika z negatywnych procesw, ktre nkaj gospodark wiatow od 2007 do poowy 2012 r.

    W artykule wykorzystano gwnie studia literatury, opracowania i artykuy powstae na temat kryzysu subprime i kryzysu zadueniowego oraz powszechnie dostpne dane statystyczne.

    Kryzys subprime i jego przyczyny

    Czynnikw, ktre doprowadziy do powstania kryzysu subprime3, jest wiele. Nie mona jednoznacznie stwierdzi, e win za obecny stan naley obarczy tylko i wycznie to, co dziao si na rynku kredytw hipotecznych od pocztku XXI wieku4. Na kryzys wpyno wiele przyczyn5.

    Jako pierwsz przyczyn mona wymieni zmian si gospodarczych na wiecie, ktrym towarzyszya take nierwnowaga ekonomiczna. W cigu ostatnich dwudziestu lat globalny PKB wzrs prawie 2,5krotnie. Bardzo dynamicznie wzrasta w krajach BRIC6. W tym samym okresie Stany Zjednoczone finansoway wysoki poziom ycia ludnoci, poyczajc kapitay za granic (np. sprzedajc obligacje). Konsekwencj tego byo powstanie ogromnego zaduenia zagranicznego USA.

    Kolejna przyczyna to procesy globalizacyjne, ktra przyspieszyy alokacj inwestycji finansowych z caego wiata. Dodatkowo zwikszya si dostpno do rynkw wschodzcych. Instytucje finansowe mogy kupowa i sprzedawa aktywa finansowe z caego wiata, co przy braku odpowiedniego (globalnego) nadzoru zwikszao ryzyko rozprzestrzenienia si kryzysu.

    Na rynku wiatowym nastpi take gwatowny rozwj instrumentw finansowych (w tym instrumentw pochodnych). Pod koniec lat 90.

    2 Polska ma by gotowa w roku 2015, 30 marca 2012 r., www.parkiet.com [dostp 30 marca 2012 r.].

    3 Nazwa kryzys subprime pochodzi od grup klientw (tzw. subprime), ktrzy charakteryzowali si nisz zdolnoci kredytow.

    4 W.M. Orowski, Dziesi przyczyn kryzysu i ich analiza [w:] Globalny kryzys finansowy i jego konsekwencje w opiniach ekonomistw polskich, ZBP, Warszawa2009.

    5 Finanse, J. Ostaszewski (red.), Difin, Warszawa 2010.6 Brazylia, Rosja, Indie, Chiny.

  • 12

    Studia BAS Nr 3(31) 2012

    XX wieku ich warto wynosia 72 biliony dolarw, a w 2008 r. kwota ta bya prawie 10krotnie wiksza. Warto tu podkreli, e dua cz z nich suya wycznie celom spekulacyjnym. Dodatkowo ich konstrukcja bya bardzo zoona i czsto niezrozumiaa dla inwestorw (zarwno dla instytucjonalnych, jak i prywatnych).

    Take dynamiczny rozwj rynkw finansowych przyczyni si do tego, e aktywa finansowe przestay mie pokrycie w realnych dochodach i majtku. W 2007 r. szacowano, e aktywa finansowe z pochodnymi stanowiy 13krotno globalnego PKB.

    Kolejna przyczyna kryzysu finansowego to take brak moliwoci waciwej oceny ryzyka oraz nieuzasadniony optymizm co do przyszego rozwoju zdarze.

    Dodatkowo bdy w polityce gospodarczej USA oraz doprowadzenie do powstania baki spekulacyjnej na rynku nieruchomoci wpyny na rozwj obecnej sytuacji i kryzysu zaduenia.

    Pocztek kryzysu subprime datowany jest na rok 2007. Jego bezporednich przyczyn naley szuka w USA. Na pocztku pierwszej dekady XXI wieku Bank Centralny Stanw Zjednoczonych (FED) dokona silnych redukcji stp procentowych. Miay one na celu zmniejszenie obaw zwizanych m.in. ze spowolnieniem gospodarki wynikajcym z kryzysu na rynku akcji (wywoanego pkniciem baki internetowej oraz na skutek atakw terrorystycznych z 11 wrzenia 2001 r.). Podstawowa stopa procentowa FED spada z 6,50% w maju 2000 r. do 1% w czerwcu 2003 r. Nadwyki pynnoci zostay zainwestowane na rynku finansowym oraz na rynku nieruchomoci. Takie dziaania prowadziy do wzrostu cen tych aktyww. Dodatkowo masowo udzielano kredytw osobom o niskiej zdolnoci kredytowej lub osobom, ktre tej zdolnoci nie posiaday7. Stworzono take rnego rodzaju instrumenty finansowe, ktrych wycena oparta bya na wycenie rynku nieruchomoci oraz papierw powstaych na bazie tego rynku. Kolejn przyczyn byo to, e instytucje ratingowe oceniay takie inwestycje jako bardzo bezpieczne i nie widziay zagroe z nimi zwizanych. Trzeba doda, e instytucje finansowe oraz najwiksze banki inwestycyjne zarwno amerykaskie, jak i europejskie przeprowadzay w owym czasie take transakcje o charakterze spekulacyjnym.

    Przekonanie o trwaoci i niezmiennoci takiego stanu uruchomio mechanizmy, ktre z jednej strony powodoway zwikszenie skali finanso

    7 Tacy kredytobiorcy zostali okreleni jako ninja no income, no job, no asets, co oznacza osoby fizyczne, ktre nie posiadaj staego dochodu, pracy, a take adnych aktyww, ktre mogyby zabezpieczy ich zobowizania finansowe.

  • 13

    Nr 3(31) 2012 Studia BAS

    wania na zakup nieruchomoci poprzez kredyt, a z drugiej wpyny na przyspieszenie wzrostu cen nieruchomoci. Instytucje finansowe, dc do wykorzystania dobrej koniunktury na rynku, staray si dotrze do klientw, ktrzy charakteryzowali si nisz zdolnoci kredytow lub nawet jej nie mieli. Dziki objciu kredytowaniem tych grup klientw instytucje kredytowe mogy uzyska wysze mare (wiksze ryzyko kredytobiorcy wysza stopa procentowa, po jakiej mg by zaoferowany kredyt) ni w przypadku klientw o odpowiednim standingu (tzw. prime). Naley przy tym zaznaczy, e wrd inwestorw istniaa czsto niewiadomo rzeczywistej skali ryzyka, jakie niosy ze sob nowe instrumenty, co byo spowodowane krtk histori tyche instrumentw, trudnociami z wycen oraz stopniem komplikacji.

    Symptomy nadcigajcego kryzysu pojawiy si ju w drugiej poowie 2005 r., kiedy w wielu regionach USA nastpio wyhamowanie wzrostu cen oraz stopniowy wzrost liczby domw dostpnych do sprzeday. Tendencje te nasiliy si w 2006 r. i na pocztku 2007 r., kiedy obligacje subprime okazay si papierami wartociowymi bez pokrycia. Zaczy pojawia si pierwsze bankructwa funduszy inwestycyjnych oraz instytucji finansowych. W bankach natomiast pojawiy si wielomiliardowe straty.

    Poszczeglne pastwa zaczy podnosi podstawowe stopy procentowe. Wraz z ich wzrostem zwikszya si liczba kredytobiorcw, ktrzy nie byli w stanie wywiza si ze swoich zobowiza. Dotyczyo to zwaszcza klientw o niszej wiarygodnoci kredytowej. W tej sytuacji na szerok skal rozpocz si proces przejmowania nieruchomoci i wystawiania ich na sprzeda, co w naturalny sposb dodatkowo powodowao na rynku nieruchomoci spadek cen i pogorszenie koniunktury.

    W kulminacyjnym momencie kryzysu (sierpiewrzesie 2007 r.) nastpia utrata wzajemnego zaufania pomidzy instytucjami finansowymi i drastyczny wzrost oprocentowania na rynku pieninym (wzrost ceny pienidza na rynku midzybankowym). Zmusio to banki centralne do wsparcia pynnoci systemu bankowego oraz udzielenia pomocy instytucjom, ktrych pynno zostaa zachwiana. Skala kryzysu bya tak powana, e wymusia wsplne dziaania bankw centralnych krajw najwyej rozwinitych [USA, banku centralnego Unii Gospodarczej i Walutowej (EBC), Wielkiej Brytanii, Kanady i Szwajcarii].

    Dlatego w celu zwikszenia pynnoci rynku i dostpu do pienidza FED zdecydowa si na rozpoczcie cyklu gwatownych obniek stp procentowych, w rezultacie czego podstawowa stopa FED spada z 5,25% w poowie wrzenia 2007 r. do prawie 0%. Mona si jednak zastanawia, czy obnika poziomu stp procentowych bya i jest waciwym dziaaniem. Naley

  • 14

    Studia BAS Nr 3(31) 2012

    pamita, e jedn z zasadniczych przyczyn powstania boomu konsumpcyjnego i baki spekulacyjnej na rynku hipotecznym bya wanie polityka taniego i dostpnego pienidza i obnienie stp procentowych.

    We wrzeniu 2008 r. jeden z najwikszych bankw inwestycyjnych na wiecie Lehman Brothers ogosi bankructwo. Wkrtce po nim kolejne banki zaczy ogasza upado. Nagminna staa si pomoc finansowa ze strony poszczeglnych krajw Unii Europejskiej oraz wsparcie Midzynarodowego Funduszu Walutowego (MFW).

    Pod koniec 2008 r. kryzys obj bran motoryzacyjn. Takie koncerny samochodowe, jak Volkswagen, Ford, General Motors, zapowiedziay masowe zwolnienia pracownikw, wstrzymay produkcj na pewien czas lub nie przeduay zatrudnienia pracownikom tymczasowym8. Mona uzna, e kryzys finansowy obj swoim zasigiem, oprcz autonomicznej, take realn sfer finansw. Na wiecie zaobserwowa mona byo rosnce bezrobocie, spadek PKB oraz wzrost zaduenia obywateli i pastw. Koniec roku 2008 to take spadek cen surowcw, w tym ropy naftowej i miedzi.

    Oceniajc przebieg kryzysu subprime, mona stwierdzi, e zmiany w gospodarce wiatowej w znaczcy sposb wpyny na obecn sytuacj gospodarcz zarwno w Unii Europejskiej, jak i w innych regionach wiata. Perspektywy rozwojowe krajw Europy rodkowoWschodniej take nie wygldaj ju tak wietlanie jak to byo jeszcze przed 2007 r. Podsumowanie zjawisk zwizanych z kryzysem subprime ujto w tabeli 1.

    Przechodzc do kryzysu zaduenia, ktry jest znaczcym problemem dla caej gospodarki wiatowej, mona stwierdzi, e istnieje wiele teorii na temat przyczyn obecnej sytuacji kryzysowej w strefie euro. Jedn z nich sformuowa Paul De Grauwe. Wedug niego rdem obecnego kryzysu w strefie euro (kryzysu zaduenia) jest m.in. akumulacja dugu w sektorze prywatnym, ktra wymusia interwencj rzdw w celu ratowania czci sektora prywatnego. Interwencja ta spowodowaa wzrost dugu publicznego przez przyjcie czci dugu prywatnego (gwnie bankowego) oraz uycie mechanizmw walki przeciwko recesji, ktre doprowadziy do uszczuplenia przychodw rzdowych. Oprcz Niemiec i Portugalii stosunek zaduenia publicznego do PKB mala we wszystkich krajach przed rokiem 20089. wiadczy to mogo zarwno o dobrej sytuacji makroekonomicznej w Unii Europejskiej, jak i stabilnoci systemw finansowych w analizowanych kra

    8 http://biznes.interia.pl/raport/kryzys_w_usa/news/slowacjafabrykavolkswagenastoi,1262149,5429 [dostp 27 kwietnia 2012 r.].

    9 P. De Grauwe, The Financial Crisis and the Future of the Eurozone, BEEP briefing nr 21, grudzie 2010 r., s. 3.

  • 15

    Nr 3(31) 2012 Studia BAS

    jach przed kryzysem subprime. Po tym okresie stosunek dugu publicznego do PKB zacz gwatownie rosn.

    Nie mona jednak zapomnie, e kraje Unii Europejskiej, ktre obecnie borykaj si z kryzysem zaduenia, w okresie dobrej koniunktury nie reformoway swoich finansw publicznych (nie zmniejszay m.in. poziomu zaduenia). Nie dyy do stworzenia komfortowej sytuacji, w ktrej stayby si one aktywnym elementem tzw. policy mix10. Mona przyj zaoenie, e gdyby w 2007 r. kraje UE (a gwnie kraje UGW) stosoway zasady Paktu na rzecz stabilnoci i wzrostu, obecny kryzys zaduenia przebiegaby o wiele agodniej.

    Mona take zauway, i dynamika wzrostu gospodarczego, jaka miaa miejsce w Hiszpanii, Irlandii oraz Grecji, pochodzi m.in. z malejcej realnej stopy procentowej zwizanej z przejciem do euro. Malejca realna stopa

    10 Policy mix to czenie jednolitej polityki monetarnej w strefie euro z autonomiczn polityk fiskaln. Takie dziaania maj na celu aktywne oddziaywanie na gospodark. Warunkiem skutecznoci tych dziaa jest m.in. niski poziom deficytu budetowego i dugu publicznego.

    Tabela 1. Fazy kryzysu finansowego w latach 20072009Faza Okres Zjawiska charakterystyczne

    Pierwsza lipiec 2007 lipiec 2008

    pknieciebblinarynkukredytwsubprime kryzyspynnocifinansowejizaufania odpywkapitauzUSA wzrostcennarynkachpaliw carry trade wykupywanieaktywwwysokooprocentowa

    nych wzrostkursuzotego

    Druga sierpie 2008 padziernik 2008

    pogbianiespadkuzaufaniaikopotwzpynnocifinansownacaymwiecie

    wzrostpopytunadolaryiichkursu powrtdolarainapywkapitaudoUSA wyprzedazagranicznychaktywwiwalut spadekcensurowcwenergetycznychikursuzotego

    Trzecia listopad 2008grudzie 2008

    pogbieniekryzysuiobnikistpprocentowych dokapitalizowaniekilkubankw spadekcenakcjinawiatowychgiedachpokilkunastu

    miesicach kryzysu (5060%) gwatownadeprecjacjakursuzotego

    Czwarta od stycznia 2009 spadekprodukcjiirecesjawUE rzdowedziaaniaantykryzysowe obnikistpprocentowychprzezEBCiNBP dalszadeprecjacjakursuzotegodolutego2009r. powrttendencjiaprecjacyjnychkursuzotegoodmarca

    2009 r.

    rdo: K. KreczmaskaGigol, Dylematy ksztatowania struktury kapitau w przedsibiorstwie. Wnioski z konferencji, Szkoa Gwna Handlowa, Warszawa 2009, s. 22.

  • 16

    Studia BAS Nr 3(31) 2012

    procentowa wspieraa boom konsumpcyjny oraz spekulacyjn bak na rynku nieruchomoci.

    Rwnie istotnym czynnikiem, ktry przyczyni si do powstania kryzysu, by zwikszajcy si udzia kredytw bankowych jako rda finansowania (oglnie mona stwierdzi, e w minionych dwch dekadach nastpia zmiana sposobu finansowania rozwoju przedsibiorstw i wzrost znaczenia obcych rde finansowania). W pewien sposb to rzdy poszczeglnych pastw ponosz odpowiedzialno za kryzys, poniewa nie day rady przeciwdziaa nowej formie inwestowania biznesu za pomoc polityki budetowej. Ponosz j rwnie europejskie wadze monetarne, ktre nie sprawoway odpowiedniej kontroli nad kredytami bankowymi11.

    Polityk monetarn w Unii Gospodarczej i Walutowej ksztatuje Europejski Bank Centralny. Polityka fiskalna pozostaa w rkach rzdw poszczeglnych krajw cho zobowizuj si one do przestrzegania wsplnie uzgodnionych zasad dotyczcych finansw publicznych Paktu na rzecz stabilnoci i wzrostu. Niestety dowiadczenia ostatnich lat pokazuj, e zasady tego paktu nie s przestrzegane. Doprowadzio to m.in. do powstania obecnego kryzysu zaduenia.

    Europejski Bank Centralny nie moe monitorowa narodowych kredytw bankowych, moe natomiast wywiera wpyw na kredyty bankowe w caej strefie euro. Zwikszana liczba kredytw bankowych powinna bya wywoa reakcj krajowych organw nadzoru. Tak si jednak nie stao. Mona natomiast stwierdzi, e niepowodzenie EBC w monitoringu zaduenia prywatnego oraz publicznego byo co najmniej rwne niepowodzeniu krajw w zapobieganiu kryzysowi.

    Warto przypomnie, e na pocztku budowania strefy euro zaoenia co do wiarygodnoci wsplnej europejskiej waluty przewidyway, e poziom dugookresowych stp procentowych w poszczeglnych pastwach UGW wyrwna si.

    Czonkowie Unii Gospodarczej i Walutowej mog by zaleni od nastrojw inwestorw, a te z kolei mog spowodowa brak pynnoci finansowej kraju. Kiedy pastwo czonkowskie strefy euro dotyka kryzys pynnoci finansowej, stopa procentowa ronie i kryzys zamienia si w kryzys niewypacalnoci. Obawy inwestorw dziaaj wtedy jak samospeniajca si przepowiednia: kraj staje si niewypacalny, poniewa inwestorzy obawiali si niewypacalnoci12.

    11 P. De Grauwe, The Financial Crisis, op. cit., s. 9.12 P. De Grauwe, Managing a fragile Eurozone, CESifo Forum 2001, nr 2, s. 1.

  • 17

    Nr 3(31) 2012 Studia BAS

    Opisana sytuacja dotyczca pastw strefy euro nie pozostaje bez konsekwencji dla bankw tam funkcjonujcych. Kiedy inwestorzy wycofuj si z rynku obligacji pastwowych, to stopa procentowa tych obligacji ronie. Czsto krajowe banki s gwnymi inwestorami w obligacje pastwowe i to one wanie odczuwaj rnice stopy procentowej. Jak wspominano wczeniej, w kraju odczuwalny jest wtedy problem z pynnoci finansow, ktry powoduje, e banki maj problem ze spat depozytw albo e zmuszone s do pacenia wysokich odsetek. W ten sposb kryzys zaduenia publicznego poszerza si o kryzys krajowych bankw.

    Takie zjawisko miao miejsce w Grecji i Portugali, gdzie kryzys zwizany z zadueniem publicznym doprowadzi rwnie do kryzysu bankowego. W przypadku Irlandii kryzys zacz si od kryzysu bankowego, ktry by wspierajcym czynnikiem kryzysu zaduenia publicznego13.

    Tworzc Uni Gospodarcz i Walutow, zakadano, e moliwo kreacji polityki gospodarczej (na skutek wprowadzenia jednolitej polityki pieninej) przejmie w czci polityka fiskalna. Wpyw polityki fiskalnej moe mie dwojaki charakter. Dokonuje si on poprzez dziaanie tzw. automatycznych stabilizatorw oraz dyskrecjonalnego dziaania wadz fiskalnych, reagujcych na wstrzsy gospodarcze14.

    Funkcjonowanie automatycznych stabilizatorw opiera si na tym, e na skutek stagnacji gospodarczej spadaj wpywy do budetu (z podatkw i innych obcie niepodatkowych), wzrastaj natomiast niektre wydatki np. zwizane z pomoc dla bezrobotnych (zasiki). Aby podtrzyma aktywno gospodarcz w kraju, wydatki z kasy pastwowej powinny wzrosn. Przyczynia si to jednak do zwikszenia deficytu. Automatyczne stabilizatory zapewniaj wic szybkie dostosowanie w sferze fiskalnej. W momencie, kiedy nastpuje poprawa sytuacji gospodarczej pastwa, zmniejsza si poziom deficytu w efekcie zwikszenia wpyww do budetu (wysze dochody podatkowe) i jego mniejszych wydatkw (mniejsze obcienia zwizane np. z malejc liczb bezrobotnych lub osonami socjalnymi).

    Drugi sposb wpywu finansw publicznych na gospodark odbywa si poprzez dyskrecjonalne dziaanie wadz fiskalnych, reagujcych na zaburzenia gospodarcze. Polegaj one na ekspansji fiskalnej w celu pobudzenia popytu na rynku. Dziaania takie s jednak podwaane przez teorie ekonomii i badania empiryczne przeprowadzone w cigu ostatnich lat15.

    13 Ibidem, s. 3.14 J. Borowski, Raport, op. cit. s. 28.15 Wykazano, e taka polityka dziaa z duym opnieniem (na skutek dugotrwa

    oci procesu legislacyjnego), a take asymetrycznie, tzn. jej rozlunienie w okresie polepszenia koniunktury jest trudne do odwrcenia ze wzgldw politycznych. Prowadzi

  • 18

    Studia BAS Nr 3(31) 2012

    W zwizku z tym dziaania dyskrecjonalne powinny obejmowa wspieranie podanych zmian w gospodarce16 oraz reakcje tylko na wyjtkowo due wstrzsy asymetryczne.

    Niestety w chwili obecnej praktyczne wykorzystanie automatycznych stabilizatorw jest niemoliwe. Gwn przyczyn jest istnienie bardzo wysokiego poziomu deficytu strukturalnego17. Czonkom Unii Gospodarczej i Walutowej trudno jest posugiwa si w tej sytuacji automatycznymi stabilizatorami, poniewa pogbienie deficytu moe pogorszy obawy inwestorw i doprowadzi do kryzysu pynnoci finansowej w pierwszej kolejnoci i niewypacalnoci w drugiej kolejnoci. Powoduje to, e pastwo musi stosowa polityk ci budetowych w rodku recesji. W pastwie bdcym poza uni monetarn sytuacja jest inna, poniewa bank narodowy prowadzi autonomiczn polityk pienin.

    Dla lepszego zrozumienia obecnej sytuacji strefy euro wane jest podkrelenie wzajemnej zalenoci pastw czonkowskich. Obligacje jednego czonka posiadaj rwnie inni czonkowie i kryzys jednego czonka jest przez nich odczuwalny18.

    Zasig kryzysu wymusi niespotykan wczeniej interwencj rzdw i bankw centralnych, polegajc na wsparciu pynnoci systemu finansowego, zwikszeniu poziomu gwarancji depozytw bankowych, wsparciu kapitaowym podmiotw sektora finansowego oraz opracowaniu programw wsparcia dla poszczeglnych gazi gospodarki. Te wszystkie dziaania doprowadziy to powstania kryzysu zaduenia, z ktrym pastwa Unii Europejskiej i Unii Gospodarczej i Walutowej borykaj si obecnie.

    Najwaniejsz konsekwencj kryzysu jest gwatowne pogorszenie si perspektyw wzrostu gospodarki wiatowej (w tym i UE i UGW), m.in. na skutek gwatownej redukcji dostpu do kredytw i wzrostu ich kosztw. Dodatkowe zagroenie to brak stabilnoci finansowej poszczeglnych

    to moe do wzrostu zaduenia, czego dowiadczyy kraje Europy Zachodniej w latach 70. i 80.

    16 Chodzi tutaj o wspieranie zatrudnienia, reform systemw podatkowych, zmiany w strukturze wydatkw publicznych. Bdzie o tym mowa w dalszej czci artykuu.

    17 Deficyt strukturalny jest to deficyt, ktry ma charakter trway, niezaleny od waha koniunktury. Jest to wielko deficytu, jak odnotowano by w sytuacji penego zatrudnienia, tzn. w momencie, gdyby stopa bezrobocia rwnaa si stopie bezrobocia naturalnego. Deficyt strukturalny ma istotne znaczenie, poniewa wskazuje, jaki moe by przecitny deficyt w dugim okresie oraz wpywa na dugoterminow dynamik dugu publicznego.

    18 R. Arezki, Sovereign Rating News and Financial Markets Spillovers: Evidence from the European Debt Crisis, IMF Working Paper 2011, nr 11/69, s. 20.

  • 19

    Nr 3(31) 2012 Studia BAS

    pastw europejskich. Informacje o zagroeniu bankructwem takich pastw, jak Grecja, Portugalia, Hiszpania czy Wochy, pojawiaj si w codziennych doniesieniach prasowych i telewizyjnych.

    Konsekwencje wynikajce z kryzysu finansowego dla gospodarki Unii Europejskiej

    Niestety najprawdopodobniej stref euro w 2012 r. nie ominie recesja. Istnieje te dodatkowe niebezpieczestwo, e pastwa rozwijajce si mog ucierpie na skutek obecnego kryzysu zaduenia o wiele bardziej ni podczas kryzysu subprime w 2008 r.

    I tak Bank wiatowy znacznie obniy prognozy dla wzrostu zarwno w pastwach rozwinitych, jak i rozwijajcych si. Z najnowszych prognoz Banku wiatowego wynika, e w 2012 r. wiatowa gospodarka wzronie o 2,5% i o 3,1% w 2013 r., wobec 3,6% w obu tych latach, prognozowanych w raporcie opublikowanym w czerwcu 201119. Analitycy Banku wiatowego przewiduj, e strefa euro odnotuje w 2012 r. ujemny wzrost gospodarczy na poziomie minus 0,3%. Jeszcze w czerwcu 2011 r. zapowiadano, e bdzie to 1,8% PKB.

    Na skutek zawirowa na midzynarodowych rynkach finansowych, bdcych rezultatem opisanego wyej kryzysu, obniyo si zaufanie do bankw i innych instytucji finansowych zarwno w Stanach Zjednoczonych, jak i w Europie. Konsekwencj zaamania na rynku kredytw hipotecznych w USA by spadek popytu inwestycyjnego i konsumpcyjnego na wiecie. W Europie pojawio si zagroenie recesj. Rola, jak odgrywa dolar na wiatowych rynkach, dominujcy udzia inwestorw amerykaskich w obrotach kapitaowych, ktrzy w wyniku poniesionych strat na operacjach pozabilansowych zaczli zamyka swoje pozycje inwestycyjne na innych rynkach, spowodoway, e kryzys subprime rozprzestrzeni si w bardzo szybko na cay wiat, obejmujc take Uni Europejsk i Uni Gospodarcz i Walutow20.

    Pierwszymi ofiarami kryzysu na Starym Kontynencie stay si belgijskie banki Fortis i Dexia. Rzdy Belgii, Holandii i Luksemburga zdecydoway si przekaza 11 mld euro dla bdcego na skraju upadku banku Fortis. Kolejne 6,4 mld euro rzdy Belgii, Francji i Luksemburga przeznaczyy na zasilenie

    19 Bank wiatowy ostrzega przed globalnym spowolnieniem, 18 stycznia 2012 r., www.wyborcza.biz [dostp 28 marca 2012 r.].

    20 Spadamy czy schodzimy to zaley od nas, Gazeta Wyborcza z 24 listopada 2008 r.

  • 20

    Studia BAS Nr 3(31) 2012

    Dexii. Ta grupa finansowa specjalizujca si w obsudze samorzdw ucierpiaa gwnie wskutek strat poniesionych przez jej amerykask spk.

    Kryzysowi finansowemu nie opara si take Irlandia, uchodzca za wzr do naladowania. Rzd tego pastwa zobowiza si gwarantowa przez dwa lata wszystkie lokaty szeciu bankw, ktre maj kapita irlandzki.

    Banki centralne pastw Unii Europejskiej zdecydoway si ratowa krajowe systemy bankowe. Bank Centralny Portugalii wpompowa 20 mld euro (12% PKB)21 w system bankowy, Francja przeznaczya 40 mld euro na wykupienie akcji bankw bdcych w kopotach w zwizku z kryzysem. Niemcy przeznaczyy na ten sam cel 80 mld euro, natomiast Szwecja blisko 155 mld euro. Pomoc dla bankw w obliczu kryzysu finansowego sprawia, e dua cz z nich przesza pod kontrol rzdw lub pastwo stao si jednym z gwnym akcjonariuszy. Taka sytuacja oprcz dokapitalizowania zagroonych instytucji miaa na celu zwikszenie ich stabilnoci poprzez kontrol i gwarancje pastwa22.

    Dane makroekonomiczne nadchodzce z UE od wrzenia 2008 r. ulegay cigemu pogorszeniu. Indeks PMI23, powstajcy na bazie danych z kilku tysicy firm z sektora przemysowego, a okrelajcy koniunktur w sektorze przemysowym eurolandu, w listopadzie 2008 r. wynis 35,6 pkt, za w grudniu 2008 r. 33,9 pkt24. Warto tego wskanika poniej poziomu 50 pkt oznacza, e dany sektor ma problemy.

    Wedug danych Eurostatu z poowy lutego 2009 r.25 Europa zacza wchodzi w recesj przy niespotykanym od lat zahamowaniu wzrostu gospodarczego. PKB w strefie euro w IV kwartale zanotowao najwikszy spadek od powstania Unii Gospodarczej i Walutowej, zmniejszajc si o 1,5% w stosunku do tego samego okresu w roku poprzednim26. Wrd krajw strefy euro najwikszy spadek PKB odnotoway Niemcy 2,1%, nastpnie Wochy 1,8%, Francja 1,2%. Pomimo negatywnych danych za IV kwarta w caym eurolandzie w roku 2008 odnotowano wzrost o 0,7%. Jednak w caej UE gospodarka skurczya si o 1,5%, widmo recesji, definiowanej jako co najmniej dwa kolejne kwartay spadku PKB, stawao si coraz bardziej realne. Spadek odnotowano rwnie w produkcji przemysowej pastw UE,

    21 Portugalczycy ratuj banki, Rzeczpospolita z 13 padziernika 2008 r.22 D. Walewska, E. Wicaw, Banki w rkach rzdw, Rzeczpospolita z 28 lute

    go1 marca 2009 r.23 PMI (Purchasing Managers Index) jest to wskanik aktywnoci finansowej od

    zwierciedlajcy aktywno menederw nabywajcych rnego rodzaju dobra i usugi.24 www.reuters.com [dostp 15 marca 2012 r.].25 Eurorecesja, Gazeta Bankowa z 23 lutego 2009 r.26 Ibidem.

  • 21

    Nr 3(31) 2012 Studia BAS

    w grudniu 2008 r. produkcja przemysu zmniejszya si o 2,3%, po spadku take w listopadzie o 2,2%.

    Na pocztku 2009 r., w dziesit rocznic istnienia, strefa euro stana przed najwikszym wyzwaniem w swojej historii recesj. Kraje, ktre wydaj si najbardziej naraone w zwizku z globalnym kryzyem finansowym, moemy podzieli na dwie grupy27. Pierwsza z nich to pastwa, gdzie doszo do pknicia narastajcej w wyniku niskich stp procentowych baki spekulacyjnej na rynku nieruchomoci, np. Irlandia i Hiszpania. Druga grupa to kraje, ktrych motorem napdowym gospodarki jest eksport, np. Niemcy (gospodarka niemiecka, silnie uzaleniona od eksportu, mocno odczuwa spadek popytu globalnego w wyniku wiatowego kryzysu finansowego).

    Obserwujc pastwa nienalece do strefy euro, mona zauway, e UGW okazaa si korzystnym rozwizaniem wobec narastajcego kryzysu. Jak zauwaa prof. M. Gronicki: Gdyby Irlandia bya poza stref euro, ucierpiaaby znacznie mocniej. Jej gospodarka jest gospodark otwart, duy udzia stanowi eksport do Stanw Zjednoczonych oraz import. Jeli Irlandia rozliczaaby si nadal w funcie irlandzkim, byaby naraona na jeszcze bardziej dotkliwe straty. Mona przypuszcza, e ta waluta podobnie jak waluty innych maych krajw (np. Islandii) silnie osabiaaby si w stosunku do dolara i euro28. Opisana sytuacja mogaby spowodowa znaczcy spadek siy nabywczej dochodw gospodarstw domowych w Irlandii, duy wzrost cen dbr z importu, co za tym idzie mniejsz konsumpcj, rosnce bezrobocie, a to w efekcie pognbioby i tak bdc w coraz gorszej kondycji gospodark irlandzk.

    Mechanizmy dziaajce w strefie euro nie s idealne. Na pewno take wymagaj korekty, ktr wymusi obecny kryzys finansowy (np. dotyczcych funkcjonowania Paktu na rzecz stabilnoci i wzrostu), jednak zmniejszaj w znacznym stopniu zagroenie w obliczu kryzysu, co sprawia, e coraz wicej pastw chce jak najszybciej doczy do UGW. Obrazuje to przykad Sowacji bdcej ju na jesieni 2008 r. w systemie ERM II, a od 1 stycznia 2009 r. nalecej do strefy euro. Korona sowacka nie notowaa takich gwatownych waha i osabienia wobec euro i dolara, jakie notoway inne waluty regionu, w tym polski zoty.

    W literaturze przedmiotu, publikacjach prasowych czy te programach telewizyjnych mona spotka si z rnymi opiniami dotyczcymi kryzysu subprime. Jedni ekonomici twierdz, e kryzys si ju zakoczy i teraz naley tylko oczekiwa poprawy sytuacji gospodarczej. Inni s zdania, e recesja

    27 M. Kuk, Strefa euro zmaga si z recesj, Rzeczpospolita z 27 stycznia 2009 r.28 Cytuj [za:] A. CielakWrblewska, Kryzys zmieni mechanizmy euro, Rzeczpo

    spolita z 27 stycznia 2009 r.

  • 22

    Studia BAS Nr 3(31) 2012

    nadal trwa, a kolejne lata przynios jej jeszcze wiksze natenie. Mimo polepszenia wskanikw makroekonomicznych rzdy poszczeglnych pastw Unii Europejskiej (i nie tylko) powinny by czujne. Nie naley rezygnowa z reform, ktre i tak s konieczne. Dodatkowo rynki finansowe wymagaj regulacji oraz uporzdkowania nadzoru nad nimi tak, aby nie powtrzya si sytuacja sprzed roku 2007. Potrzebne s pakiety stymulacyjne, ktre odbuduj gospodark wiatow, oraz wsparcie sektora prywatnego, ktry w obecnej chwili, wedug MFW, jest jeszcze zbyt saby, aby mg si sta motorem gospodarki. Niektrzy ekonomici twierdz, e zaamanie gospodarki wiatowej, z jakim mamy do czynienia, nie jest przejciowe, a obecna poprawa koniunktury jest tylko chwilowa. Kryzys moe znowu powrci.

    Aby ratowa system finansowy pastw Unii Europejskiej, w maju 2010 r. stworzony zosta Europejski Fundusz Stabilnoci Finansowej. Jego gwnym zadaniem jest niedopuszczenie do zaamania na globalnym rynku finansowym porwnywalnego z zapaci, jakiej dowiadczya wiatowa gospodarka po upadku banku Lehman w roku 2008. Ma on take nie dopuci do rozprzestrzeniania si greckiej zarazy29.

    Bez bankw centralnych, a szczeglnie bez banku centralnego strefy euro, gaszenie poaru pakietem antykryzysowym przez przywdcw europejskich nawet z udziaem Midzynarodowego Funduszu Walutowego nic by nie dao.

    To wanie Europejski Bank Centralny, przywracajc szeciomiesiczne operacje zasilajce i deklarujc zakup rzdowych i prywatnych obligacji mieciowych na rynku wtrnym, zdoa uspokoi panik, jaka ogarniaa komercyjny sektor finansowy w Europie.

    Mogo si take wydawa, e po przyznaniu pomocy Grecji oraz zastrzyku finansowym dla instytucji bankowych ze strony EBC sytuacja w Unii Gospodarczej i Walutowej troch si uspokoia. Niestety tak si nie stao. Publikacje indeksu PMI (za marzec 2012 r.) we Francji i w Niemczech wskazuj, i gospodarka si kurczy. W caej strefie euro osign on warto 48,7 pkt.

    Komisja Europejska prognozuje, e w 2012 r. spadek PKB w UGW wyniesie 0,3%, ale mona spotka si take z przewidywaniami (np. ekonomistw z Citi), e recesja (mierzona spadkiem PKB) w strefie euro signie nawet 1,2%.

    Trzeba pamita, e kryzys zaduenia w strefie euro jeszcze si nie skoczy. Co wicej, dociera coraz wicej sygnaw, e Portugalia czy Irlandia mog potrzebowa kolejnej pomocy finansowej. Rzd hiszpaski

    29 www.forsal.pl z 30 sierpnia 2010 r.

  • 23

    Nr 3(31) 2012 Studia BAS

    zakada obnienie deficytu budetowego w 2012 r. do poziomu 4,4% PKB. Obecnie prognozy mwi o poziomie 5,3% PKB. Podobna sytuacja jest we Woszech i w Portugalii. Dodatkowo protesty zwizane z ciciem wydatkw i oszczdnociami cigle paraliuj te pastwa.

    W walce z kryzysem zaduenia mona zastosowa dwie metody. Obie niestety charakteryzuj si negatywnymi konsekwencjami. Dodruk pienidzy w Stanach Zjednoczonych prowadzi do inflacji, natomiast ograniczanie wydatkw, dyscyplina budetowa w Unii Europejskiej ogranicza popyt i obnia wzrost PKB. To potwierdza tez, e nie ma doskonaej recepty na walk z kryzysem.

    Niektrzy ekonomici uwaaj, e nie ma duej rnicy pomidzy polityk monetarn FED i EBC. FED stosowa polityk elektronicznej kreacji pienidza (tzw. QE, od quantitative easing), ktra polegaa na skupowaniu pastwowych obligacji od bankw w celu wsparcia pynnoci finansowej sektora bankowego. EBC natomiast nie poycza pienidzy bezporednio rzdom, lecz wykorzysta do tego celu inne banki. Mogy one zaciga tanie kredyty na inwestycje w obligacje ich rzdw.

    Krytykujc sposb wyjcia z kryzysu przez rzdy pastw strefy euro, czyli przez redukcj wydatkw, mona stwierdzi, i prowadzi ona do ograniczenia wydatkw i tym samym kurczenia si popytu. W ten sposb wzrasta ryzyko gbokich i dugotrwaych recesji. Tylko takimi dziaaniami nie uda si uzdrowi Unii Gospodarczej i Walutowej ani zmniejszy dysproporcji rozwojowych pomidzy bogat Pnoc i biedniejszym Poudniem.

    Mona take stwierdzi, e Amerykanie z premedytacj stosuj metody walki z kryzysem polegajce na zwikszeniu inflacji. Prowadzi to bowiem do zmniejszenia poziomu ich zaduenia (USA s przecie wiatowym dunikiem). Metoda stosowana w Unii Europejskiej, polegajca na oszczdnociach i zaciskaniu pasa, pozwala wierzycielom odzyska wszystko kosztem swoich dunikw (mona spotka si z okreleniem, e jest to metoda niemiecka). I z punktu widzenia naszego zachodniego ssiada (ktry jest wierzycielem wiata) jest ona najlepszym rozwizaniem, poniewa zmusza dunikw do oddania tego, co poyczyli.

    Kryzys a integracja Polski z Uni Gospodarcz i Walutow

    Analizujc obecny kryzys, nie mona zapomina o Polsce i jej aspiracjach do czonkostwa w Unii Gospodarczej i Walutowej. Czy Polska powinna decydowa si na czonkostwo w strefie euro w okresie kryzysu gospodarczego? W erze niestabilnoci na rynkach finansowych, a to raczej nie

  • 24

    Studia BAS Nr 3(31) 2012

    bdzie krtki okres, lepiej wej do Unii Gospodarczej i Walutowej wczeniej ni pniej. Trzeba jednak pamita o tym, e nie naley wchodzi za wszelk cen. Najpierw musimy zbudowa konsensus polityczny, potem usun wszelkie bariery (obecnie gwnie natury prawnej i politycznej), tak by na wprowadzeniu euro skorzysta w jak najwikszym stopniu. Korzyci gospodarcze z wprowadzenia waluty euro szacowane s przez Ministerstwo Finansw na 24,155,6 mld z rocznie, przekraczaj koszty wprowadzenia euro do obiegu (28 mld z). Dodatkowo dochodz oszczdnoci w firmach z tytuu eliminacji kosztw transakcyjnych. S one szacowane na 0,2% PKB, czyli co najmniej 2 mld z. Wydaje si, e finansowy wymiar przyjcia euro jest dla nas jednoznacznie korzystny. Gorzej ju jest natomiast z momentem wchodzenia najpierw do mechanizmu ERM 2, a pniej do unii monetarnej. Czy jest to dobry czas na takie kroki. Nie mamy pewnoci, e uda nam si utrzyma nasz walut przez dwa lata w przedziale waha 15% od wyznaczonego parytetu. Takim pastwom, jak Wochy, Finlandia czy Sowacja, to si nie udao (ale mimo to dostay zgod na przyjcie euro).

    Korzyci z wprowadzenia euro wida szczeglnie w trudnych czasach. Kiedy mamy spokojny okres i waluta narodowa jest stabilna, nie zastanawialimy si, po co nam euro. Mao si o tym mwio. Euro jest wanie po to, by w takich trudnych czasach wykazywao swoj warto. Oprcz tego nasz kraj chyba dopiero po raz pierwszy spotka si z problemem zawirowa na rynku walutowym (spekulacja na polskiej walucie na przeomie 2008 i 2009 roku). Wystarczyo kilka miesicy waha kursu zotego w stosunku do euro, dolara czy franka, eby wicej Polakw opowiedziao si za euro i prawdopodobnie s to osoby, ktre w jaki sposb tymi wahaniami zostay dotknite, np. przez kredyty walutowe. Doszlimy do wniosku gospodarstwa domowe i przedsibiorstwa e uczestnictwo najpierw w ERM 2 a pniej w UGW pomogoby nam.

    Oczywicie euro nie jest recept na wszystko. Takich zjawisk w ekonomii nie ma. Mona byo sysze gosy na Sowacji, e wprowadzenie euro uchroni ich przed wiatowym kryzysem gospodarczym. Tak nie bdzie, cho oczywicie warto pamita, e niestabilno waluty jest potnym czynnikiem wpywajcym na gospodark.

    W opracowaniach dotyczcych Unii Europejskiej lub Unii Gospodarczej i Walutowej autorzy koncentruj si gwnie na zagadnieniach zwizanych z oglnymi aspektami funkcjonowania takich organizmw, czyli kwestiach prawnych, kryteriach konwergencji lub te sposobach osignicia czonkostwa w tych strukturach. Mao uwagi powica si natomiast teorii optymalnych obszarw walutowych, ktre s istotnym elementem prawidowego funkcjonowania unii monetarnej. Tezy tych teorii zwarte s m.in.

  • 25

    Nr 3(31) 2012 Studia BAS

    w tzw. czterech swobodach wolnoci przepywu: osb, kapitau, usug i towarw, regulowanych Traktatem ustanawiajcym Wsplnot Europejsk. Polsk jako czonka Unii Europejskiej z aspiracjami do szybkiego uczestnictwa w Unii Gospodarczej i Walutowej czeka duga droga, zanim speni wszystkie warunki niezbdne do wprowadzenia euro. W procesie akcesji do UGW nasz kraj powinien uwzgldni zalecenia zawarte w teoriach optymalnych obszarw walutowych, a nie tylko kryteria z Maastricht.

    Warto znale odpowied na pytanie: czy jako kandydat do strefy euro speniamy lub te bdziemy spenia w najbliszym czasie kryteria optymalnego obszaru walutowego30. Naley take przeprowadzi analiz nie tylko pod ktem kryteriw konwergencji i czasu, jaki jest potrzebny na ich osignicie, ale rwnie analiz zwizan z naszym dostosowaniem do czonkostwa we wsplnym obszarze walutowym, bazujc na teorii optymalnych obszarw walutowych. Kryteria fiskalne i monetarne zawarte w traktacie z Maastricht mona zaliczy do warunkw konwergencji nominalnej, zwizanych z osigniciem przez pastwo kandydujce do strefy walutowej pewnych wartoci liczbowych. Jednak zdaniem autora wyrana jest potrzeba konwergencji realnej, czyli takiego dostosowania si gospodarki pastwa ubiegajcego si o wprowadzenie wsplnej waluty, ktre umoliwi mu pynne i dugookresowe funkcjonowanie w strefie wsplnego pienidza.

    Od momentu transformacji ustrojowej w 1989 r. polska gospodarka przestawia si z rynkw byego bloku socjalistycznego na kraje UE. To przestawienie jest na tyle skuteczne, e nasze przedsibiorstwa powoli zyskuj szans, aby skutecznie konkurowa z firmami dziaajcymi na wsplnotowym rynku. Niemniej proces wchodzenia do UGW stawia nowe wyzwania i trudnoci przed polskimi podmiotami gospodarczymi, ktre bd musiay zainwestowa czas i pienidze w niezbdne dostosowania. Do istotnych elementw tego procesu mona zaliczy np. techniczne przygo

    30 Optymalno obszaru walutowego mona okreli jako zdolno regionu gospodarczego do lepszego zaspokajania potrzeb zamieszkujcej go ludnoci po wprowadzeniu regu obszaru walutowego, w stosunku do okresu przed ich wprowadzeniem. Ta oglna definicja zawiera w sobie wszystkie kryteria optymalnego obszaru walutowego zgaszane przez rnych ekonomistw, a wic m.in.: utrzymanie penego zatrudnienia, absorbowanie zewntrznych szokw gospodarczych, stabilizacj cen wewntrznych, zbilansowanie patnoci zagranicznych, mobilno kapitau, mobilno siy roboczej, stopie otwartoci gospodarki, dywersyfikacj produkcji. Osignicie tych kryteriw warunkuje niezakcony wzrost gospodarczy, przysparzajcy bogactwa materialnego ludnoci skupionej na terenie optymalnego obszaru walutowego, w stosunku do sytuacji, kiedy na omawianym obszarze on nie powstaby. Teorie optymalnych obszarw walutowych s zwizane z zagadnieniami dotyczcymi funkcjonowania stref walutowych.

  • 26

    Studia BAS Nr 3(31) 2012

    towanie do przyjcia euro, czyli: dostosowanie systemw ksigowych, sposobw fakturowania, przeliczania cen czy te rozpoznawania faszywych banknotw i monet euro.

    Natomiast o jakoci ycia, wzrocie dochodu narodowego, poziomie bezrobocia itd. bardziej decyduj inne czynniki ni wasna czy obca (wsplna) waluta. Podstawowy warunek jest jednak taki, e inflacja pozostaje na niskim poziomie. Mona tu wymieni korzystne rozwizania podatkowe, swoboda w prowadzeniu dziaalnoci gospodarczej, elastyczny nadzr finansowy, dobry stan rodowiska naturalnego, sie drg itd.

    Podsumowanie

    Kryzys subprime i kryzys zaduenia istotnie wpyn na gospodark Unii Europejskiej. Zmagania z nim trwaj ju ponad dwa lata. Zdaniem autora najgorsze jest to, e nic nie zapowiada, by gospodarka wiatowa szybko sobie z nim poradzia. Sposobw na wychodzenie z kryzysu byo ju wiele. Pocztkowo wydawao si, e wystarcz setki miliardw rzucane przez banki centralne, ktre miay wspomc systemy finansowe, a wraz z nimi gospodarki. Nastpnie ogromne pienidze musiay wydawa poszczeglne rzdy na wzmacnianie bankw uginajcych si pod ciarem zych kredytw. A wszystko to w warunkach wyjtkowo niskich stp procentowych.

    W walce z kryzysem dawno ju odeszo si od stosowania standardowych metod. By moe teraz przychodzi czas najprostszych rozwiza, np. pomysy konkurencyjnego osabiania walut. Im sabsza waluta, tym bardziej konkurencyjny eksport jej posiadacza31. Ale jeli na ten sam pomys rwnoczenie wpada wiele krajw z czym mamy do czynienia wanie w tej chwili nikt nie odnosi korzyci. Jedynym wymiernym skutkiem moe si natomiast okaza masa pustego pienidza wykreowanego na potrzeby dewaluacji. A pniej wzrost inflacji. W skali globalnej nie wydaje si to dzi szczeglnym problemem. Ale czy tak samo bdzie np. za p roku? Trudno jest to przewidzie w warunkach kryzysu gospodarczego. Sabsza waluta jako wsparcie eksportu zostaa w 2010 r. wykorzystana przez Niemcy, Francj i Hiszpani. Take w dotknitych kryzysem Irlandii i Hiszpanii sabsze euro pomogo przyspieszy wzrost PKB w I poowie 2011 r. Gwne rynki, na ktrych dochodzio do zwikszania importu, to kraje Azji, gdzie waluty zwizane s z silnym dolarem.

    31 . Wilkowicz, Kocz si pomysy na walk z kryzysem, Rzeczpospolita z 5 padziernika 2010 r.

  • 27

    Nr 3(31) 2012 Studia BAS

    Prognozy nie s wic zbyt optymistyczne. Kryzys tak naprawd jeszcze si nie skoczy. By moe najgorsze przez nami. Trzeba mie nadziej, e ewentualnie kolejna jego fala w mniejszym stopniu dotknie gospodarki pastw Unii Europejskiej.

    Bibliografia

    C. Adamczyk, Krajobraz po burzy, Rzeczpospolita z 10 wrzenia 2010 r.A. CielakWrblewska, Kryzys zmieni mechanizmy euro, Rzeczpospolita z 27 stycz

    nia 2009 r.Eurorecesja, Gazeta Bankowa z 23 lutego 2009 r.A. Fandrejewska, T. Serwetnyk, Islandzki dramat, Rzeczpospolita z 10 padzier

    nika 2008 r. Finanse, J. Ostaszewski (red.), Difin, Warszawa 2010.Fitch obniy rating Irlandii, Rzeczpospolita z 6 padziernika 2010 r.Giedy pikuj po fatalnych danych z USA, Dziennik z 15 stycznia 2009 r.E. Glapiak, Recesja u bram Europy, Rzeczpospolita z 9 padziernika 2008 r.Interim forecast, September 2010, European Commision, Economic and Financial

    Affairs.M. Kuk, Banki centralne tn stopy, by ratowa gospodark, Rzeczpospolita z 9 sierp

    nia 2008 r.M. Kuk, Strefa euro zmaga si z recesj, Rzeczpospolita z 27 stycznia 2009 r.Nowe wyzwania w zakresie ekonomii i polityki gospodarczej po kryzysie subprime,

    J. Ostaszewski (red.), Oficyna Wydawnicza SGH, Warszawa 2010.W.M. Orowski, Dziesi przyczyn kryzysu i ich analiza [w:] Globalny kryzys finanso

    wy i jego konsekwencje w opiniach ekonomistw polskich, ZBP, Warszawa2009. J. Ostaszewski, M. Matusewicz, Dylematy zwizane z integracj Polski ze stref euro

    [w:] Bankowo w Unii Europejskiej szanse i zagroenia, Oficyna Wydawnicza SGH, Warszawa 2009.

    Polacy chc informacji o zamianie zotego na euro, Rzeczpospolita online z 15 padziernika 2008 r.

    Polska w strefie euro. Szanse i zagroenia, J. Ostaszewski (red.), Oficyna Wydawnicza SGH, Warszawa 2010.

    Polskie firmy chc przyjcia euro, www.news.money.pl z 19 czerwca 2008 r.Portugalczycy ratuj banki, Rzeczpospolita z 13 padziernika 2008 r.A. Sojewska, Europa chce mie swj system zapobiegajcy kryzysom, Rzeczpospo

    lita z 1314 wrzenia 2008 r.A. Sojewska, Polska nie bdzie ju samotn zielon wysp, Rzeczpospolita z 14 wrze

    nia 2010 r. Spadamy czy schodzimy to zaley od nas, Gazeta Wyborcza z 24 listopada 2008 r.

  • 28

    Studia BAS Nr 3(31) 2012

    wiatowa gospodarka ma znowu zwolni, Rzeczpospolita z 5 padziernika 2010 r.I. Trusewicz, Wiking pacze pod bankiem, Rzeczpospolita z 10 padziernika 2008 r.D. Walewska, E.Wicaw, Banki w rkach rzdw, Rzeczpospolita z 28 lutego

    1 marca 2009 r.. Wilkowicz, Kocz si pomysy na walk z kryzysem, Rzeczpospolita z 5 pa

    dziernika 2010 r.

    www.finanse.egospodarka.pl www.forsal.pl www.reuters.com

  • 29

    www.bas.sejm.gov.plStudia BASNr 3(31) 2012, s. 2942

    Magorzata Mikita*

    Rynek finansowy Unii Europejskiej wyzwania

    Challenges to financial markets in the EU: In this article, the author focuses on two challenges that aim to increase the security of the EUs financial market operations: namely, more effective supervision of financial conglomerates at the EU level, and improving the transparency of sovereign wealth funds (SWFs). The first part of the article presents the EU actions with regard to financial market integration; i.e., current integration activities and planned changes to European financial market regulations. The second part looks at the challenges facing financial markets in the European Union. The author concludes that the main priority for the EU should be strengthening its economic governance and ensuring stability of its operations.

    Sowa kluczowe: polityka finansowa, rynek finansowy UE, strefa euro, kryzys finansowy, stabilno finansowa

    Keywords: financial policy, EU financial market, eurozone, financial crisis, financial stability

    * Doktor nauk ekonomicznych, adiunkt w Katedrze Finansw i Bankowoci Uczelni azarskiego w Warszawie; email: malgorzata.mikita@lazarski.pl.

    Wstp

    Obserwacja rynku finansowego Unii Europejskiej pozwala stwierdzi, e na przestrzeni ostatnich kilkudziesiciu lat zaszy na nim istotne zmiany. Obejmuj one zarwno zmiany jakociowe, wyraajce si w podniesieniu jakoci oferowanych usug, jak te zmiany ilociowe, wynikajace m.in. z pojawienia si nowych instrumentw finansowych (np. produktw pochodnych czy instrumentw strukturyzowanych), czy te nowych uczestnikw tego rynku (np. funduszy Private Equity, funduszy hedgingowych czy pastwowych funduszy inwestycyjnych PFI). rdem obserwowanych zmian s z jednej strony liberalizacja

  • 30

    Studia BAS Nr 3(31) 2012

    finansowa, globalizacja i postp technologiczny, z drugiej natomiast dziaania w zakresie ksztatowania rynku finansowego podejmowane na szczeblu UE.

    Unia Europejska dy do stworzenia jednolitego rynku finansowego obejmujcego wszystkie kraje czonkowskie. Jego istot jest zapewnienie swobody przepywu kapitau w ramach krajw czonkowskich, a take swobody wiadczenia usug finansowych w ramach tej grupy krajw. Prace nad tworzeniem jednolitego rynku finansowego trwaj od wielu lat, niemniej nie mona mwi, e zostay ju zakoczone. Dotychczas nie udao si stworzy jednolitego rynku finansowego. Wrd barier utrudniajcych ten proces mona wskaza due zrnicowanie krajw czonkowskich pod wzgldem struktury rynkw finansowych, jak te poziomu ich rozwoju. Ponadto obserwuje si rozbienoci w zakresie polityki ekonomicznej poszczeglnych krajw1. Dodatkowym czynnikiem utrudniajcym ten proces okaza si globalny kryzys finansowy zapocztkowany w roku 2007. Kryzys ten z jednej strony osabi dziaania integracyjne UE (gwnie w latach 20072008), z drugiej natomiast wpyn na zmian ich kierunku. Kraje czonkowskie Unii widzc sabo rynku finansowego, ktry nie by w stanie oprze si fali kryzysu nadcigajcej z kontynentu amerykaskiego, postanowiy zintensyfikowa dziaania w celu wzmocnienia rynku finansowego UE.

    Celem artykuu jest nakrelenie wyzwa, przed jakimi stoi rynek finansowy Unii Europejskiej. Niewtpliwie ich liczba i rnorodno s due. Mona wskaza zarwno wyzwania, ktrych celem jest zwikszenie bezpieczestwa dziaania rynku finansowego, jak te te, ktre zmierzaj do poprawy efektywnoci jego dziaania czy wzrostu przejrzystoci. Autorka skupia swoj uwag na dwch wyzwaniach, sucych zwikszeniu bezpieczestwa dziaania rynku finansowego Unii, tj. koniecznoci opracowania skutecznego nadzoru nad konglomeratami finansowymi na szczeblu UE oraz poprawie przejrzystoci dziaania pastwowych funduszy inwestycyjnych.

    Artyku skada si z trzech czci. W pierwszej z nich przedstawiono istot i znaczenie rynku finansowego dla gospodarki. W czci drugiej zwrcono uwag na dziaania Unii zmierzajce do integracji rynku finansowego. Zaprezentowano dotychczasowe dziaania integracyjne UE oraz nowe plany w zakresie zmian na europejskim rynku finansowym. Podkrelono, e celem wprowadzanych zmian jest zapewnienie stabilnoci dziaania rynku, zwikszenie jego efektywnoci oraz poprawa stopnia integracji finansowej. W czci trzeciej nakrelono wyzwania, przed jakimi stoi rynek finansowy UE. Opisane wyzwania skupiaj si wok potrzeby zwikszenia bezpieczestwa

    1 Governor Draghis speech at the Integrated and Stable Financial Markets Conference, Bruksela, 2 maja 2011 r., http://ec.europa.eu [dostp 1 lipca 2011 r.].

  • 31

    Nr 3(31) 2012 Studia BAS

    dziaania tego rynku. Dotycz koniecznoci wprowadzania zmian w zakresie dziaania konglomeratw finansowych oraz pastwowych funduszy inwestycyjnych. Cao zakoczono wnioskami, gdzie podkrelono, e gwnym priorytetem dziaania UE w zakresie reformowania rynku finansowego powinno by denie do zapewnienia stabilnoci jego dziaania.

    Rynek finansowy istota i znaczenie dla gospodarki

    Jednym z podstawowych warunkw sprawnego funkcjonowania kadej gospodarki jest zbudowanie stabilnego i efektywnie dziaajcego rynku finansowego. Rynek ten umoliwia rozliczanie si i dokonywanie patnoci midzy uczestnikami rynku. To uatwia wymian dbr i usug midzy nimi, jak te zapewnia transfer kapitaw od podmiotw posiadajcych jego nadwyki do podmiotw deficytowych, co wyranie przyczynia si zwikszenia efektywnoci alokacji kapitau. Wielu ekonomistw (wrd nich jako pierwszy J. Schumpeter w 1955 r.2) zwracao uwag na istnienie wyranej zalenoci midzy stopniem rozwoju rynku finansowego a wzrostem gospodarczym kraju. Podkrelano, i stopie rozwoju rynku finansowego warunkuje tempo rozwoju gospodarczego danego kraju. Zaleno t pokazay badania empiryczne przeprowadzone przez R. Levinea i R. Kinga3 oraz badania T. Ghirmaya4, F. Halicioglua5, WanChun Liua i ChenMin Hsua6 czy S.H. Lawa, W.N.W. AzmanSainia, P. Smitha7. Wniosek o istnieniu wyranej zalenoci midzy stopniem rozwoju rynku finansowego a wzrostem gospodarczym zosta dodatkowo poparty przez badanie prowadzone w latach 19901997 przez OECD8. Denie krajw do rozwoju rynku finansowego ma zatem take swoje rdo w deniu do osigania jak najwikszego wzrostu gospodarczego.

    2 Idem, A theory of development, Harvard University Press, Cambridge, MA, 1955. 3 R. King, G.R. Levine, Finance and growth: Schumpeter might be right, The Quar

    terly Journal of Economics, sierpie 1993, s. 717737.4 T. Ghirmay, Fianncial Development and Economic Growth in SubSaharan Afri

    cal Countries: Evidence from Time Serios Analysis, Africal Development Review 2004, t. 16, s. 415432.

    5 F. Halicioglu, The Financial Development and Economic Growth Negus for Turkey, MPRA Paper 2007, nr 3566.

    6 WanChun Liu, ChenMin Hsu, The role of financial development in economic growth: The experiences of Tajwan, Korea and Japan, Journal of Asian Economics 2006, t. 17, nr 4, s. 667690.

    7 S.H. Law, W.N.W. AzmanSaini, P. Smith, Finance and Growth in a small open emerging market, MPRA Paper 2006, nr 715, s. 1.

    8 Zrozumie wzrost gospodarczy. Analiza na poziomie makroekonomicznym, poziomie brany i poziomie firmy, J.P. Cotis (red.), Oficyna Ekonomiczna, Krakw 2005.

  • 32

    Studia BAS Nr 3(31) 2012

    Gwnymi uczestnikami rynku finansowego w kadym kraju s: przedsibiorstwa, gospodarstwa domowe, instytucje finansowe, instytucje nadzorujce rynek, instytucje obrotu instrumentami finansowymi oraz pastwo. Podmioty te odgrywaj rne role na rynku finansowym. Cz z nich (np. przedsibiorstwa, gospodarstwa domowe, pastwo) wystpuje w roli dawcw i biorcw kapitau. Cz z nich (np. instytucje nadzorujce rynek, pastwo) tworz warunki do bezpiecznego dziaania rynku finansowego. Instytucje finansowe (np. banki, fundusze inwestycyjne) dziaaj jako porednicy midzy podmiotami posiadajcymi nadmiar kapitau a tymi, ktrzy go potrzebuj. Instytucje obrotu instrumentami finansowymi (giedy papierw wartociowych, instytucje obrotu pozagiedowego, instytucje depozytowe, domy maklerskie) tworz techniczne warunki do sprawnego przebiegu transakcji midzy uczestnikami rynku.

    Pojcie rynku finansowego mona odnosi do jednego kraju, wwczas mwi si o krajowym rynku finansowym (wewntrznym), lub te do grupy krajw, wwczas mwi si o rynku midzynarodowym (zewntrznym). Rynek midzynarodowy obejmuje transakcje finansowe dokonywane na terenie wielu krajw. Nie podlega on regulacjom prawnym jednego konkretnego pastwa. Najwikszym midzynarodowym rynkiem finansowym jest obecnie rynek finansowy UE. Obejmuje on swym zasigiem kraje czonkowskie UE.

    Jednolity rynek finansowy jako cel dziaa integracyjnych UE

    Celem, powoanej w 1992 r. w Maastricht, Unii Europejskiej jest utworzenie unii gospodarczej i walutowej, czyli obszaru o zharmonizowanej polityce gospodarczej i wsplnej walucie. Realizacja tego celu wymaga wprowadzania wielu zmian w rnych obszarach ycia gospodarczego UE. Jednym z tych obszarw jest rynek finansowy. Unia dy do zbudowania rynku o swobodnym przepywie kapitau midzy krajami czonkowskimi. Rynek ten ma zapewni konsumentom swobodny i nieograniczony dostp do wszystkich instytucji finansowych UE i ich produktw, a instytucjom finansowym umoliwi dziaanie we wszystkich krajach UE na takich samych zasadach, jakie obowizuj podmioty krajowe.

    Pomys stworzenia rynku o swobodnym przepywie kapitau pojawi si ju w 1957 r., kiedy to sze krajw europejskich (Belgia, Francja, Holandia, Luksemburg, RFN, Wochy) podpisay traktat rzymski powoujcy do ycia Europejsk Wsplnot Gospodarcz (EWG). Jako cel dziaania EWG przyjto utworzenie tzw. wsplnego rynku w ramach krajw czonkowskich, tj. rynku o swobodnym przepywie dbr, usug, siy roboczej i kapitau.

  • 33

    Nr 3(31) 2012 Studia BAS

    Okresem szczeglnej intensyfikacji prac integracyjnych w ramach rynku finansowego byy lata 19992004. W okresie tym opracowano wiele dokumentw (dyrektyw, rozporzdze, rekomendacji) dotyczcych rnych zagadnie zwizanych z dziaaniem rynku finansowego. Wrd nich znalaza si m.in. dyrektywa dotyczca obrotu instrumentami finansowymi na rynku europejskim (Markets in Financial Instrument Directive, MIFID), dyrektywa dotyczca standaryzacji informacji zawartych w prospektach emisyjnych (Prospectus Directive), dyrektywa dotyczca dziaania funduszy inwestycyjnych na rynku UE (UCITS III), dyrektywa okrelajca zasady, jakie musz by przestrzegane przez uczestnikw rynku papierw wartociowych (Settlemet finalisty and the Financial Collateral Directives), dyrektywa okrelajca wymogi kapitaowe dla bankw (Capital Requirements Directive, CRD). Prace nad ujednoliceniem pewnych rozwiza w zakresie dziaania rynku finansowego byy prowadzone w ramach programu o nazwie Financial Services Action Plan (FSAP, Plan dziaania w zakresie usug finansowych)9. W ramach tego programu UE stworzya podstawy prawne dziaania jednolitego rynku finansowego. Podja prb harmonizacji krajowych rynkw finansowych poprzez ujednolicenie przepisw regulujcych ich funkcjonowanie.

    Proces wdraania wytycznych UE wypracowanych w ramach FSAP rozpocz si w 2005 r. W grudniu 2005 r. UE wydaa dokument zatytuowany Biaa ksiga polityki usug finansowych na lata 20052010 (White Paper. Financial services policy 20052010). W dokumencie tym podkrelono konieczno integracji rynku finansowego poprzez wdraanie rozwiza wypracowanych na szczeblu UE do prawodawstwa poszczeglnych krajw czonkowskich. Dodatkowo zwrcono uwag na zwikszanie wsppracy organw nadzorujcych rynki finansowe w poszczeglnych krajach oraz konieczno poprawy przejrzystoci przepisw prawnych. Poszczeglne kraje UE rozpoczy wdraanie rozwiza wypracowanych na szczeblu UE do swojego prawodawstwa, jakkolwiek proces ten okaza si bardzo czasochonny (trwa do chwili obecnej).

    Momentem przeomowym w integracji rynku finansowego UE byy lata 20072009. Globalny kryzys finansowy, ktry rozpocz si w 2007 r. na rynku kredytw hipotecznych w Stanach Zjednoczonych, wywar istotny negatywny wpyw na dziaanie rynku finansowego UE (szczeglnie na dziaanie funduszy inwestycyjnych i bankw). Okazao si, e mimo wieloletnich de UE do zbudowania stabilnego rynku finansowego nie osignito podanych efektw. Stabilno rynku finansowego UE zostaa zachwiana

    9 Wydany w Brukseli w 1999 r.

  • 34

    Studia BAS Nr 3(31) 2012

    pod wpywem wydarze na rynku amerykaskim. Stopie integracji rynku finansowego okaza si by duo mniejszy ni sdzono przed kryzysem10. Co wicej, zrodzio si pytanie, czy rozwizania przyjte przez UE w celu integracji rynku finansowego nie zmniejszaj odpornoci tego rynku na negatywne impulsy pynce z zewntrz (np. z rynku amerykaskiego)?

    Prace nad wprowadzaniem zmian na rynku finansowym UE zostay zintensyfikowane. W 2009 r. Komisja Europejska wydaa dokument Driving European Recovery, a nastpnie w 2010 r. Regulating Financial Services for Sustainable Growth. W dokumentach tych nakrelono kierunek rozwoju jednolitego rynku finansowego UE.

    Istotn zmian wprowadzon przez UE od 1 stycznia 2011 r. jest utworzenie Europejskiego Systemu Organw Nadzoru Finansowego (European System of Financial Supervisors, ESFS) oraz Europejskiej Rady Ryzyka Systemowego (European Systemie Risk Board, ESRB) 11. Instytucje te sprawuj nadzr nad rynkiem finansowym UE.

    ESFS to sie instytucji obejmujca organy nadzorujce rynek finansowy w poszczeglnych krajach czonkowskich UE oraz trzy nowo utworzone podmioty, tj.:

    1) Europejski Organ Nadzoru Bankowego (European Banking Authority),

    2) Europejski Organ Nadzoru Gied i Papierw Wartociowych (European Securities and Markets Authority),

    3) Europejski Organ Nadzoru Ubezpiecze i Pracowniczych Programw Emerytalnych (European Insurance and Occupational Pensions Authority).

    Celem dziaania ESFS jest wypracowanie wsplnych standardw nadzorczych i regulacyjnych dla europejskiego rynku finansowego. Europejski Organ Nadzoru Bankowego ma ponadto moliwo bezporedniego oddziaywania na krajowe instytucje finansowe, ktre nie przestrzegaj wytycznych UE w zakresie nadzoru ostronociowego.

    ESRB peni rol organu wczesnego ostrzegania w sytuacjach zwikszonego prawdopodobiestwa utraty stabilnoci przez europejski system finansowy. Dziaania Rady polegaj na obserwacji rynku i wydawaniu od

    10 European Commission, European Financial Stability and Integration Report 2010, Bruksela 2011, s. 6.

    11 European Commission, Regulating financial services for sustainable growth, A progress report, Bruksela 2011.

  • 35

    Nr 3(31) 2012 Studia BAS

    powiednich zalece w przypadku pojawienia si zwikszonego ryzyka systemowego.

    Obok zmian dotyczcych zintegrowanego nadzoru nad rynkiem finansowym UE, pojawiaj si rwnie plany opracowania systemu zarzdzania ryzykiem w sytuacjach kryzysowych. W poowie 2013 r. UE planuje utworzenie Europejskiego Mechanizmu Stabilizacyjnego (European Stability Mechanism ESM) o wartoci 500 mld euro, ktry bdzie wspiera kraje strefy euro w sytuacjach kryzysowych. Ma on zastpi European Financial Stabilisation Mechanism (EFSM) oraz European Financial Stability Facility (EFSF)12. Nowy system zarzdzania kryzysem ma ograniczy bezporedni pomoc pastwa instytucjom finansowym zagroonych upadkiem.

    Kolejna istotna zmiana w zakresie rynku finansowego UE dotyczy wymogw kapitaowych dla bankw i funduszy inwestycyjnych. W lipcu 2011 r. Komisja Europejska opublikowaa propozycj dyrektywy, ktra mwi o zaostrzeniu wymogw kapitaowych (CRD IV Directive Capital Requirements Package)13. Dyrektyw opracowano na podstawie zalecenia Komitetu Bazylejskiego. Planowany termin wejcia w ycie dyrektywy to koniec 2012 r. Przepisy maj by wdraane stopniowo. Przewiduje si, e w peni zaczn obowizywa od 2019 r. Zgodnie z wytycznymi Komitetu Bazylejskiego wysoko kapitau podstawowego bankw (tzw. core Tier 1) powinna wynosi co najmniej 4,5% aktyww bankw (waonych ryzykiem). Oznacza to wzrost o 2,5 pkt proc. w stosunku do wymogw, ktre obowizuj obecnie. Ponadto Komitet Bazylejski zaleci, aby banki utrzymyway tzw. kapitaowy bufor bezpieczestwa w wysokoci 2,5% aktyww. Zgodnie z wytycznymi Komitetu kapita wasny bankw powinien wzrosn do 10,5% (obecnie jest to 8%)14.

    Nowe regulacje wprowadzono w zakresie ochrony konsumentw, tj. nowy system gwarancji depozytw (Deposit Guarantee Schemes, DGS) oraz system rekompensat dla inwestorw (Investor Compensation Schemes, ICS). Od pocztku 2011 r. podwyszono minimaln warto pokrycia depozytw w ramach DGS oraz ICS (w DGS do 100 000 euro, a w ICS do 50 000 euro)15.

    12 European Central Bank (ECB), Monthly Bulletin, lipiec 2011, s. 74.13 European Commission, Proposal for a directive of the European Parliament and

    of the Council on the access to the activity of credit institutions and the prudential supervision of credit institutions and investment firms, Bruksela, 20 lipca 2011 r.

    14 Basel Committee on Banking Supervision, Basel III: A Global Regulatory Framework for More Resilient Banks and Banking Systems, Bazylea 2010, s. 28.

    15 European Commission, Regulating, op. cit.

  • 36

    Studia BAS Nr 3(31) 2012

    W nowych regulacjach obowizujcych uczestnikw europejskiego rynku finansowego UE przewiduje ponadto okrelenie nowych zasad dotyczcych adu korporacyjnego w instytucjach finansowych, nowych zasad w zakresie rachunkowoci oraz w zakresie wynagrodze i premii wypacanych pracownikom instytucji finansowych16. Efektem tych zmian ma by wzrost efektywnoci zarzdzania ryzykiem oraz zwikszenie przejrzystoci dziaania uczestnikw rynku finansowego.

    Duo uwagi powica si rynkom inwestycji alternatywnych. UE rozwaa wprowadzenie nowych wymaga w zakresie transakcji instrumentami pochodnymi, krtkiej sprzeday i transakcji swapowych17. Ponadto planuje okrelenie nowych zasad w zakresie dziaania alternatywnych funduszy inwestycyjnych. 29 kwietnia 2009 r. Komisja Europejska opublikowaa propozycj nowej dyrektywy odnoszcej si do funduszy inwestycji alternatywnych (Alternative Investment Fund Managers). Proponuje w niej wprowadzenie zasady, e tylko fundusze, ktre otrzymaj tzw. paszport europejski (european passport), bd mogy oferowa swoje usugi na terenie UE. Wprowadza te wiele wymaga dotyczcych sposobw dziaania funduszy oraz raportowania18.

    Planuje si take wprowadzenie nowych zasad dotyczcych tworzenia agencji ratingowych i kontroli nad nimi. Globalny kryzys finansowy unaoczni sabo tych agencji. Oceny wystawiane przez nie dla instrumentw finansowych tworzonych podczas procesu sekurytyacji kredytw hipotecznych w USA byy niewiarygodne. Zwikszenie przejrzystoci dziaania agencji ratingowych, jak te wypracowanie zasad w zakresie kodu etycznego (ethical codes), ktry powinien by przez nie przestrzegany, wpynoby niewtpliwie na popraw ich wizerunku jako instytucji cieszcych si zaufaniem publicznym19.

    Celem wszystkich nowych regulacji finansowych proponowanych przez UE jest zwikszenie efektywnoci dziaania rynku finansowego przy jednoczesnym zapewnieniu odpowiedniego stopnia jego stabilnoci, przejrzystoci i pynnoci.

    16 European Commission, Towards, op. cit. 17 Ibidem.18 P. Athanassiou, The draft AIFM Directive and the future of Europeana Aleternative

    Investment Fund regulation, Center for Economic Studies and the Ifo Institute for Economic Research (CESifo) DICE Report, Journal for Institutional Comparisons 2010, t. 8, nr 1, s. 8.

    19 Rating Agencie: How regulation might help, Center for Economic Studies and the Info Institute for Economic Research (CESifo) DICE Report, Journal for Institutional Comparisons 2010, t. 8, nr 1, s. 14.

  • 37

    Nr 3(31) 2012 Studia BAS

    Wyzwania, przed jakimi stoi UE w zakresie reformowania rynku finansowego

    Przyszy kierunek rozwoju rynkw finansowych krajw UE powinien uwzgldnia trendy, jakie obserwujemy na globalnym rynku finansowym. Do najistotniejszych z nich naley zaliczy:

    wzrastajc rol konglomeratw finansowych dziaajcychw skaliglobalnej oraz

    wzrastajcrolpastwowychfunduszyinwestycyjnych.

    Nazwa konglomerat finansowy obejmuje grup spek dziaajcych w sektorze finansowym, tj. na rynku bankowym, rynku papierw wartociowych i rynku ubezpieczeniowym. Zgodnie z wytycznymi UE nazwa ta dotyczy tych grup spek, ktre swym dziaaniem obejmuj przynajmniej dwa z wymienionych sektorw20. Pojcie to funkcjonuje obok poj: koncern, holding czy grupa kapitaowa. S one tosame. Konglomeraty powstaj zazwyczaj w wyniku fuzji przedsibiorstw, przej lub poprzez zawizywanie aliansw strategicznych, ale moliwe jest take tworzenie konglomeratu od podstaw tzn. w drodze powoywania przez jedn spk nowych spek. Spki wchodzce w skad konglomeratu maj nadziej, i taka forma dziaania przyczyni si do obnienia ryzyka ich dziaalnoci (przez wiksz jego dywersyfikacj) oraz zwikszenia zyskw (przez obnienie jednostkowych kosztw dziaania oraz zwikszenie skali dziaania).

    Obok korzyci wynikajcych z dziaania konglomeratw finansowych mona wskaza te pewne zagroenia. Konglomeraty finansowe zwikszaj ryzyko systemowe (tj. ryzyko zaamania si systemu finansowego kraju w wyniku jakiego wstrzsu zewntrznego). Kopoty finansowe pojedynczego konglomeratu mog wywrze ogromny negatywny wpyw na globalny system finansowy. Szczeglnie dotyczy to konglomeratw o znaczeniu systemowym, czyli duych konglomeratw dziaajcych w skali midzynarodowej (aktywa najwikszych konglomeratw przekraczaj 1 bln euro).

    W listopadzie 2011 r. UE wydaa dyrektyw dotyczc dodatkowego nadzoru nad podmiotami finansowymi konglomeratu finansowego21. W dyrektywie podkrelono konieczno monitorowania ryzyka grupowe

    20 Supervision of Financial Conglomerates, Report of BIS/IAIS/IOSCO, Joint Fo Joint FoForum on Financial Conglomerates, luty 1999 r., s. 7.

    21 Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady 2011/89/UE z 16 listopada 2011 r. w sprawie zmiany dyrektyw 98/78/WE, 2002/87/WE, 2006/48/WE i 2009/138/WE w odniesieniu do dodatkowego nadzoru nad podmiotami finansowymi konglomeratu finansowego.

  • 38

    Studia BAS Nr 3(31) 2012

    go, na ktre naraony jest konglomerat (ryzyko grupowe obejmuje ryzyko zaraania, czyli ryzyko rozprzestrzeniania si kopotw finansowych pojedynczych spek wchodzcych w skad konglomeratu na ca grup).

    Obecny nadzr nad konglomeratami finansowymi nie zapewnia bezpieczestwa dziaania rynku finansowego UE. Podmioty te nie s w peni monitorowane, co wyranie zwiksza ryzyko systemowe. Nieodzownym krokiem UE jest powoanie podmiotu sprawujcego nadzr nad konglomeratami finansowymi. Jego zadaniem powinno by gromadzenie informacji istotnych z punktu widzenia oceny sytuacji finansowej na rynku UE, a take kontrola, czy konglomeraty przestrzegaj wytycznych UE w zakresie adekwatnoci kapitaowej, koncentracji ryzyka, jak te wytycznych w zakresie transakcji dokonywanych midzy spkami konglomeratu. Do kompetencji nadzorcy powinno nalee take planowanie dziaa w sytuacjach kryzysowych.

    Kolejnym wyzwaniem dla UE w zakresie zwikszenia bezpieczestwa dziaania rynku finansowego jest podjcie dziaa zmierzajcych do zwikszenia przejrzystoci dziaania pastwowych funduszy inwestycyjnych (PFI).

    Pastwowe fundusze inwestycyjne to fundusze tworzone i kontrolowane przez pastwa. Zasilane s kapitaami pochodzcymi najczciej z dochodw uzyskiwanych przez dany kraj ze sprzeday surowcw naturalnych (np. ropy naftowej, gazu ziemnego, diamentw, miedzi), jak te z nadwyki dochodw z handlu zagranicznego, z prywatyzacji majtku pastwowego czy nadwyek budetowych. Celem dziaania funduszy jest pomnaanie kapitaw, ktre w przyszoci maj zapewni zmniejszenie zalenoci budetu i gospodarki konkretnego kraju od waha cen surowcw, posuy do finansowania rozwoju spoecznoekonomicznego kraju lub te wspomaga krajowe systemy emerytalne. Najwicej PFI zostao utworzonych na Bliskim Wschodzie i w Azji. Krajami, ktre wyranie dominuj na tym rynku (jeli chodzi o wielko aktyww ulokowanych w PFI), s Chiny (ulokowane aktywa wynosz 1411 mld dolarw USA) oraz Zjednoczone Emiraty Arabskie (783 mld dolarw USA)22. Przykadami innych krajw, ktre utworzyy PFI, s: Bahrajn, Iran, Kuwejt, Oman, Katar, Palestyna, Arabia Saudyjska, Azerbejdan, Hongkong, Kazachstan, Malezja, Mongolia, Singapur, Korea Poudniowa, Tajwan, Turkmenistan, Wietnam. Udzia aktyww PFI utworzonych przez kraje Bliskiego Wschodu oraz kraje azjatyckie w oglnej wielkoci aktyww PFI dziaajcych na wiecie wynosi 75%23. W Europie tylko 5 krajw utworzyo PFI (Norwegia, Irlandia, Rosja,

    22 Sovereign Wealth Funds, The City UK, luty 2012 r., http://www.thecityuk.com [dostp 1 marca 2012 r.].

    23 Ibidem.

  • 39

    Nr 3(31) 2012 Studia BAS

    Francja i Wochy). Wielko aktyww funduszy europejskich stanowi 17% ogu aktyww PFI24.

    Wyranym zjawiskiem obserwowanym od kilku lat na rynku PFI jest rozwj tego rynku. Ronie liczba funduszy oraz ich aktywa. Obecnie na wiecie dziaa 60 PFI, z czego 21 powstao w cigu ostatnich 7 lat25. czne aktywa PFI wynosz obecnie 4,8 bln dolarw USA, podczas gdy jeszcze w roku 2002 byo to 1,2 bln dolarw USA26. PFI staj si istotnym globalnym inwestorem instytucjonalnym, obok takich podmiotw, jak: fundusze emerytalne, fundusze ubezpieczeniowe, klasyczne fundusze inwestycyjne. Aktywa PFI przewyszaj czn wielko aktyww funduszy hedgingowych i funduszy Private Equity dziaajcych na wiecie27.

    Dotychczasowe dziaania PFI na wiecie nie wywoay adnych negatywnych skutkw dla dziaania rynkw finansowych. Co wicej, podkrela si ich pozytywny wpyw na te rynki (w czasie ostatniego kryzysu PFI wspary finansowo najwiksze banki). Niemniej przewidywania dotyczce przyszoci budz pewne obawy. Dotycz one dwch kwestii. Po pierwsze, s to obawy zwizane z motywami decyzji inwestycyjnych podejmowanych przez PFI. Rodzi si ryzyko, e PFI mog podejmowa prby przejcia kontrolnego pakietu akcji w spkach o strategicznym znaczeniu dla bezpieczestwa narodowego rnych krajw (PFI chtnie inwestuj w akcje nabywane na rynku publicznym). Po drugie, obawy dotycz destabilizacji rynkw finansowych. Wielu ekonomistw podkrela, i PFI zwikszaj ryzyko niestabilnoci rynku finansowego z uwagi na ma przejrzysto dziaania (brak obowizkw sprawozdawczych oraz niestosowanie si do zasad przejrzystoci, jakimi objte s klasyczne fundusze inwestycyjne i emerytalne).

    Problem maej przejrzystoci rynku PFI to niewtpliwie temat, na ktrym UE powinna skupi wiksz uwag. Kraje UE staj si w coraz wikszym stopniu odbiorcami inwestycji czynionych przez PFI (szczeglnie inwestycji czynionych przez PFI z krajw Bliskiego Wschodu i Afryki Pnocnej). Brak przejrzystoci ich dziaania moe zachwia stabilnoci rynku finansowego UE.

    Jak dotychczas UE nie podja adnych krokw, zmierzajcych do monitorowania dziaalnoci tych funduszy. Prby takie podjto na arenie midzynarodowej, powoujc w 2008 r. Midzynarodow Grup Robocz do spraw Pastwowych Funduszy Majtkowych (International Working

    24 Ibidem.25 SWF Institute, http://www.swfinstitute.org [dostp 13 marca 2012 r.].26 Sovereign Wealth Funds, The City UK, op. cit.27 Ibidem.

  • 40

    Studia BAS Nr 3(31) 2012

    Group of Sovereign Wealth Funds, IWG). Opracowaa ona specjalne wytyczne dotyczce dziaania PFI (skierowane do PFI,