Top Banner
BARBARA NITA Europeizacja prawa karnego a standardy konstytucyjne państw członkowskich Unii Europejskiej e europeanisation of criminal law and the constitutional standards in the member states of the European Union Zeszyt 34
156

Europeizacja prawa karnego a standardy konstytucyjne ... · członkowskich Unii Europejskiej (dalej także jako UE) zasadę nad-rzędności konstytucji z zasadą pierwszeństwa prawa

Mar 01, 2019

Download

Documents

Lam Huong
Welcome message from author
This document is posted to help you gain knowledge. Please leave a comment to let me know what you think about it! Share it to your friends and learn new things together.
Transcript

B A R B A R A N I TA

Europeizacja prawa karnego a standardy konstytucyjne pastw czonkowskich Unii Europejskiej

The europeanisation of criminal law and the constitutional standards

in the member states of the European Union

Zeszyt 34

Europeizacja prawa karnego a standardy konstytucyjne pastw czonkowskich

Unii Europejskiej*___

The europeanisation of criminal law and the constitutional standards in the

member states of the European Union**

* Opracowanie powstao w wyniku bada prowadzonych przez Autork w Bibliotece Europejskiego Instytutu Uniwersyteckiego we Florencji w 2007 r. w ramach pro-gramu Summer Fellowship w oparciu o grant Centrum Europejskiego Natolin.

** The paper has been based on the research conducted by the Author in the Libraryof the European University Institute in Florence in 2007 within the project Summer Fellowship sponsored by the European Centre Natolin.

CENT RUM EUROPE JSKIE NATOL IN

WARSZ AWA 2009

redakcja w jzyku polskim

EL BIE TA NOW ICKA-RO EKredakcja w jzyku angielskim

JAROS AW BR Z EZ ISKI

tumaczenie na jzyk angielski

AGENCJA TUMACZ Y Z AWODOWYCH LETTERMAN SPKA Z O.O.

skad i druk

NAJ-COMP, UL. MINERSKA 1 04-506 WARSZ AWA

projekt graficzny

WO JCIECH SOBOL E WSKI

wydawca / published by

CENT RUM EUROPE JSKIE NATOL IN, UL. NOWO URSY NOWSKA 84 02-797 WARSZ AWA

T EL. 022 545 98 00 FAX 022 649 12 99 FUNDACJA@NATOL IN.ED U.PL W W W.NATOL IN.ED U.PL

ISSN 1732-0445

4

Spis treci

1. Pierwszestwo prawa europejskiego a nadrzdny charakter konstytucji ..................................................................................... 7

2. Zasada wzajemnego uznawania orzecze jako metoda wsppracy w III flarze Unii Europejskiej a gwarancje konstytucyjne pastw czonkowskich UE ................................... 13

3. Interpretacja wyrae uytych w przepisach rangi konstytucyjnej zawierajcych gwarancje ograniczajce dopuszczalno ekstradycji .......................................................... 28

4. Relacje pomidzy przepisami krajowymi transponujcymi przepisy UE w III filarze a Konstytucj ...................................... 35

5. Konstytucyjny nakaz przestrzegania zobowiza midzynarodowych a perspektywy penej implementacji decyzji ramowej w sprawie ENA ................................................ 46

6. Perspektywy integracji europejskiej na obszarze prawa karnego w wietle orzecze sdw konstytucyjnych pastw czonkowskich UE ...................................................................... 51

7. Perspektywy integracji europejskiej na obszarze prawa karnego w wietle zmian legislacyjnych, ktre nastpiy w wyniku orzecze kwestionujcych konstytucyjno ENA ....................... 56

8. Podsumowanie ............................................................................. 76

O Autorce ........................................................................................ 78

5

Table of contents

1. Primacy of European law and the superior nature of the Constitution ................................................................................ 81

2. The principle of mutual recognition of judicial decisions as a method of co-operation in the Third Pillar of the European Union vis--vis constitutional guarantees in the EU Member States .......................................................................................... 87

3. Interpretation of expressions used in the provisions of constitutional rank containing guarantees that restrict the admissibility of extradition ........................................................ 103

4. Relations between national provisions transposing the EU provisions in the third-pillar and the Constitution ................... 110

5. Constitutional imperative to observe international commitments considered vis--vis the perspective of full implementation of the Framework Decision on the EAW ............................................ 122

6. Perspectives of European integration in the field of criminal law in the context of the decisions of constitutional courts of the EU Member States ............................................................. 127

7. Perspectives of European integration in the domain of criminal law in the context of legislative amendments following the decisions questioning the constitutionality of the EAW ........... 132

8. Conclusion ................................................................................ 154

On the Author ............................................................................... 156

7

1. PIER WSZ ESTWO PRAWA EUROPEJSKIEGO A NADR Z DNY CHARAKTER KONST Y TUCJI

Pytanie o to, jak pogodzi gwarantowan przez konstytucje pastw czonkowskich Unii Europejskiej (dalej take jako UE) zasad nad-rzdnoci konstytucji z zasad pierwszestwa prawa europejskiego oraz wtpliwo, czy organy sprawujce kontrol konstytucyjnoci prawa w pastwach czonkowskich UE s uprawnione do badania konstytu-cyjnoci przepisw prawa europejskiego od dawna s przedmiotem za-interesowania doktryny1.

W kwestii tej, w aspekcie relacji midzy prawem konstytucyjnym a t czci prawa europejskiego, ktra naley do prawa wsplnotowe-go, wielokrotnie ju wypowiaday si organy powoane do sprawowania kontroli konstytucyjnoci prawa w pastwach czonkowskich UE oraz Europejski Trybuna Sprawiedliwoci (dalej ETS).

Stanowisko ETS, wyraone m. in. w wyrokach: z 5 marca 1963 r. (sygn. 26/62) w sprawie Van Gend en Loos, z 17 grudnia 1970 r. (sygn. 11/70) w sprawie Internationale Handelsgesellschaf, z 22 grudnia 1998 r. (sygn. C-10/97 do C 22/97) w sprawie IN.CO.GE.90, z 13 stycznia 2004 r. (sygn. C-453/00) w sprawie Khne & Heitz konsekwentnie eks-ponuje zasad pierwszestwa prawa wsplnotowego2.

1 Bliej zob. S. BIERNAT: Wykadnia prawa krajowego w zgodzie z prawem Wsplno-ty Europejskiej (w:) Implementacja prawa integracji europejskiej w krajowych po-rzdkach prawnych, C. MIK (red.), Toru 1998, s. 123 i n.; P. ROSIAK: Prawo wspl-notowe w orzecznictwie polskich sdw i Trybunau Konstytucyjnego, Kwartalnik Prawa Publicznego nr 4/2002, s. 120; K. KOWALIK-BACZYK: Prowsplnotowa wy-kadnia prawa polskiego, Europejski Przegld Sdowy nr 3/2005, s. 9 i n. oraz ob-szernie powoywane tam pimiennictwo oraz J. GALSTER, Z. WITKOWSKI: Akcesja Rzeczypospolitej Polskiej do Unii Europejskiej. Konsekwencje dla sadownictwa (w:) Sdy i trybunay w konstytucji i w praktyce, Warszawa 2005, s. 143 i n.

2 Powoane orzeczenia s dostpne na stronie internetowej http://www.europa.eu.int

8

EUROPEIZACJA PRAWA KARNEGO A STANDARDY KONSTYTUCYJNE...

W wypowiedziach organw powoanych do sprawowania kontroli konstytucyjnoci prawa w pastwach czonkowskich UE nie ma nato-miast jednolitoci stanowisk w tej mierze. Spraw komplikuj tu zwasz-cza odmienne zaoenia konstytucyjne w kwestii miejsca prawa europej-skiego i jego relacji w stosunku do wewntrznego systemu prawnego3.

Niezalenie od tych odmiennoci wszystkie pastwa czonkowskie UE uznaj, e ze wzgldu na zasad pierwszestwa prawa europejskie-go nad prawem krajowym, w przypadku zaistnienia sprzecznoci prawo wewntrzne, ktre nie ma rangi konstytucyjnej, musi ustpi przed pra-wem europejskim.

Warto w tym kontekcie przywoa, w szczeglnoci, orzeczenie woskiego sdu konstytucyjnego (Corte Constitutionale) z 5 czerw-ca 1984 r. (sygn. 170/84) w sprawie Granital stwierdzajce, e w razie ujawnienia si sprzecznoci midzy prawem konstytucyjnym a prawem europejskim w procesie stosowania prawa niedopuszczalne jest wyst-pienie przez sd orzekajcy do Sdu Konstytucyjnego o przeprowadze-nie kontroli konstytucyjnej w tym zakresie. Zaistnienie takiej sprzecz-noci uprawnia bowiem sd do odmowy zastosowania przepisw prawa krajowego i oparcia orzeczenia bezporednio na przepisie prawa euro-pejskiego4. Identyczna teza pojawia si take w wyroku niemieckiego Zwizkowego Trybunau Konstytucyjnego (Bundesverfassungsgerich, da-lej take jako ZTK) z 9 czerwca 1971 r. (sygn. 2 BvR 225/69) w sprawie mleko w proszku5 oraz w wyrokach austriackiego Sdu Konstytucyjnego (Verfassungsgerichtshof): z 26 czerwca 1997 r. (sygn. B 877/96) w spra-wie studia weterynaryjne i z 5 marca 1999 r. (sygn. B 3073/96) w spra-wie fundusz wynagrodze farmaceutw6. Tak te w decyzji z 10 czerwca

3 Bliej A. ALBI: Supremacy of EC Law in the New Member States. Bringing Parlia-ments into the Equation of ,,Co-operative Constitutionalism, European Constitu-tional Law Review, 3/2007, s. 2567.

4 GC 1984 r., s. 1098 i n. 5 BVerfGE 31, 145. 6 Orzeczenia dostpne na stronie internetowej: http://www.ris.bka.gv.at/vgh/

9

BARBARA NITA

2004 r. (sygn. 2004-496 DC) stwierdzia francuska Rada Konstytu-cyjna (Conseil Constitutionnel)7.

Inaczej rzecz si przedstawia w przypadku zaistnienia kolizji mi-dzy prawem europejskim a prawem konstytucyjnym.

Monistycznie pojmowana zasada pierwszestwa prawa europej-skiego zakada jego nadrzdno nad prawem wewntrznym pastw czonkowskich UE, w tym take nad prawem konstytucyjnym. T koncepcj przyjy pastwa, ktre nie uznaj suwerennoci za istotn warto konstytucyjn, w tym w szczeglnoci: Estonia, Czechy, Ho-landia oraz Sowenia8. Takie rozwizanie przyjte jest take w art. 133 konstytucji austriackiej z 1 padziernika 1920 r. Pierwszestwo prawa wsplnotowego w stosunku do prawa wewntrznego rangi konstytucyj-nej austriacki Sd Konstytucyjny wyranie potwierdzi w wyroku z 28 listopada 2003 r. (sygn. KR 1/00) w sprawie Rechnungshof9.

Zasada pierwszestwa prawa europejskiego pojmowana pluralistycz-nie nakazuje podjcie prby wyoenia prawa krajowego, w tym take tego, ktre ma rang konstytucyjn, w zgodzie z prawem europejskim. W przypadku sprzecznoci midzy prawem europejskim a prawem kon-stytucyjnym pierwszestwo ma jednak konstytucja. Ta koncepcja przyj-ta jest w szczeglnoci w systemach litewskim10 oraz rumuskim11.

Znamienne jest tu take stanowisko, jakie zaj przez polski Trybuna Konstytucyjny (dalej take jako TK) w wyroku z 11 maja 2005 r. (sygn. K

7 JO z 20 czerwca 2004 r., s. 11182. 8 C. GREWE: The Interaction between European Law and National Law In the Case

Law of Constitutional Courts, referat wygoszony na konferencji nt. ,,Comparing Constitutional Adjudication: Comparative Interpretation of European Constitu-tional Jurisprudence na Uniwersytecie w Trydencie (Wochy) w dniu 9 sierpnia 2007 r. w zbiorach autorki.

9 Orzeczenia dostpne na stronie internetowej: http://www.ris.bka.gv.at/vgh/10 Wyrok litewskiego Sdu Konstytucyjnego z 14 marca 2006 r., sygn.17/02-24/02-

-06/03-22/04, dostpny na astronie internetowej http://www.lrkt.lt/dokumentai/2006/r060314.htm

11 Wyrok rumuskiego Sdu Konstytucyjnego z 17 maja 2007 r., sygn. 59D/2007 w zbiorach autorki.

10

EUROPEIZACJA PRAWA KARNEGO A STANDARDY KONSTYTUCYJNE...

18/04)12. Z jednej strony TK stwierdzi w nim brak swojej kompetencji do dokonywania samoistnej oceny konstytucyjnoci prawa pierwotnego UE. Z drugiej jednak, powoujc si na tre art. 188 pkt 1 Konstytucji RP, uzna si za waciwy do kontroli konstytucyjnoci traktatu akcesyj-nego, jako ratyfikowanej przez Polsk umowy midzynarodowej.

Duski Sd Najwyszy z kolei, w wyroku z 6 czerwca 1998 r. (sygn. I 361/1997) w sprawie Maastricht13, mimo przekazania przez Dani ETS kompetencji do badania wanoci aktw prawnych Wsplnoty, dopuci wyjtkowo moliwo odmowy zastosowania przez sdy aktu prawnego Wsplnoty, jeeli ten akt mimo e zosta utrzymany przez ETS wyszed poza zakres kompetencji przekazanych Wsplnocie zgodnie z ustaw dusk.

Francuska Rada Stanu (Conseil dEtat) w orzeczeniu z 24 grudnia 2004 r. stwierdzia, ze francuski system prawny jest cile zintegrowa-ny z systemem europejskim. Wczeniej jednak, w wyroku z 3 grudnia 2001 r. (sygn. 226514) w sprawie Syndicat, wyranie stwierdzia, e za-sada pierwszestwa prawa wsplnotowego nie moe podwaa w krajo-wym porzdku prawnym najwyszej mocy konstytucji14.

Na szczegln uwag zasuguje tu wyrok niemieckiego Zwiz-kowego Trybunau Konstytucyjnego z 12 padziernika 1993 r. (sygn. 2 BvR 2134, 2159/92), zapady w sprawie Maastricht15, kontynuujcy lini przyjt we wczeniejszym orzeczeniu z 22 padziernika 1986 r. (sygn. 2 BvR 197/83) w sprawie Solange II16. W odniesieniu do aktw wtrnego prawa UE niemiecki sd konstytucyjny zadeklarowa w nim kooperacj z ETS w sprawowaniu kontroli dopuszczalnoci stosowania w Niemczech aktw tego prawa, polegajc na ograniczeniu si przez ZTK do roli generalnego gwaranta przestrzegania standardu praw pod-

12 OTK nr 5A/2005, poz. 49. 13 Dokument w zbiorach autorki. 14 Dokument w zbiorach autorki. 15 BVerfGE 89, 155. 16 BVerfGE 73, 339.

11

BARBARA NITA

stawowych przyjtych w ustawie zasadniczej. Linia wytyczona przez orzeczenia zapade w sprawach Solange II i Maastricht znalazy konty-nuacj w wyroku z 7 czerwca 2000 r. (sygn. 2 BvL I/97) w sprawie rynek bananw17, z tym e w tej sprawie Zwizkowy Trybuna Konstytucyjny zaostrzy warunki formalnej dopuszczalnoci badania konstytucyjnoci pochodnego prawa wsplnotowego, nakadajc na inicjatora postpo-wania obowizek wskazania argumentw uprawdopodabniajcych co najmniej rnic w poziomie ochrony danego prawa podstawowego w prawie wsplnotowym.

Przez dugi czas te wtpliwoci i spory nie dotyczyy prawa karne-go. Bowiem jeszcze do niedawna prawo europejskie nie reglamentowao tej dziedziny prawa. Prawo karne tradycyjnie pozostawao domen su-werennoci pastwowej18. Wraz z powstaniem Wsplnoty Europejskiej oraz wicej si z ni swobody przepywu towarw, w zwizku z ko-niecznoci podjcia skutecznej walki z przestpczoci o charakterze ponadnarodowym, w tym zwaszcza z przestpczoci zorganizowan, powstaa konieczno fragmentarycznej reglamentacji take na pasz-czynie tej dziedziny prawa.

Wkroczenie prawa europejskiego w t szczeglnie delikatn dzie-dzin, bdc przecie fundamentem suwerennoci pastwowej, zak-tualizowao take w kontekcie prawa karnego pytanie o relacje pomidzy uregulowaniami z zakresu prawa europejskiego a prawem wewntrznym rangi konstytucyjnej w pastwach czonkowskich UE.

Metoda wsppracy, na ktrej oparte s rda prawa w III filarzeUE, spowodowaa, e ani argumenty powoywane w dyskusji dotyczcej relacji midzy prawem wsplnotowym a prawem konstytucyjnym, ani orzecznictwo sdw konstytucyjnych i ETS dotyczce tej kwestii nie nadaway si do prostego przeniesienia na t paszczyzn.

17 BVerfGE 102, 147. 18 A. GRZELAK, F. JASISKI: Przekazanie zamiast ekstradycji. Europejski nakaz aresz-

towania konsekwencj wzajemnego zaufania do systemu wymiaru sprawiedliwoci pastwa czonkowskiego Unii Europejskiej, Rzeczpospolita nr 257/2003, s. C3.

12

EUROPEIZACJA PRAWA KARNEGO A STANDARDY KONSTYTUCYJNE...

Sytuacj niewtpliwie komplikuje tu dodatkowo mnogo i szczego-wo regulacji konstytucyjnych dotyczcych bezporednio prawa karnego.

Szczeglne miejsce wrd wypowiedzi organw powoanych do sprawowania kontroli konstytucyjnoci prawa w pastwach czonkow-skich UE, dotyczcych relacji midzy prawem europejskim w III fila-rze a ich prawem wewntrznym rangi konstytucyjnej, zajmuj te, kt-re wi si z implementacj decyzji ramowej Rady Unii Europejskiej nr 2002/584/JHA z 13 VI 2002 r. o europejskim nakazie aresztowania i procedurach dostarczania midzy pastwami czonkowskimi19.

Decyzja ramowa w sprawie europejskiego nakazu aresztowania (da-lej take jako ENA) wprowadzia doniose zmiany w procedurze ekstra-dycyjnej, realizowanej dotychczas przede wszystkim na podstawie euro-pejskiej konwencji o ekstradycji z 1957 r. Ze wzgldu na zastrzeenia czynione przy jej ratyfikacji oraz niezadowalajce postpy w ratyfikacjikonwencji majcych j usprawni, ekstradycja - rwnie midzy pa-stwami czonkowskimi UE - pozostawaa bowiem mao skuteczna20.

Moc art. 34 ust. 1 decyzji ramowej pastwa czonkowskie UE zo-stay zobowizane do podjcia dziaa dostosowawczych zapewniaj-cych implementacj ENA do ich wewntrznych systemw prawnych najpniej do 31 grudnia 2003 r. W przypadku Polski oraz pozostaych pastw, ktre po tej dacie przystpiy do UE, terminem kocowym by dzie ich przystpienia do UE.

W doktrynie zgaszano wtpliwoci co do szans na terminow im-plementacj decyzji ramowej przez wszystkie pastwa czonkowskie UE, m. in. ze wzgldu na niezgodno niektrych zaoe, na ktrych opiera si ENA, z gwarancjami zapisanymi w ich konstytucjach. r

19 Ilekro w dalszej czci opracowania bdzie mowa o decyzji ramowej bez bliszego jej okrelenia, chodzi o decyzj ramow Rady UE z 13 VI 2002 r. o europejskim na-kazie aresztowania i procedurach dostarczania midzy pastwami czonkowskimi.

20 S. ALEGRE, M. LEAF: European Arrest Warrant. A solution ahead of its time?, Lon-don 2003, s. 6; M. PACHTA: Europejski nakaz aresztowania (wydania): kopotliwa rewolucja w ekstradycji, Studia Europejskie nr 3/2002, s. 5153.

13

2. Z ASADA WZ AJEMNEGO UZNAWANIA OR Z ECZ E JAKO METODA WSPPRAC Y W III FLAR Z E UNII EUROPEJSKIEJ A GWARANCJE KONST Y TUC Y JNE PASTW CZONKOWSKICH UE

ENA jest decyzj wydawan przez organ sdowy pastwa czon-kowskiego UE w celu aresztowania i przekazania do pastwa wniosku-jcego osoby, ktrej nakaz dotyczy - umoliwiajc prowadzenie prze-ciwko niej postpowania karnego, albo wykonanie kary lub zastosowanie rodka zabezpieczajcego polegajcego na pozbawieniu wolnoci.

Koncepcja, na ktrej opiera si ENA, jest osadzona w specyficznychrealiach obecnego etapu rozwoju stosunkw spoecznych, politycznych i prawnych w ramach UE. Pozostaje w zwizku z - przyjt w konwencji wykonawczej z 19 czerwca 1990 r. z Schengen dotyczcej stopniowego znoszenia kontroli na wsplnych granicach21 - zasad swobodnego prze-pywu osb w ramach UE. Negatywn konsekwencj swobodnego prze-pywu osb i braku kontroli na wsplnych granicach wewntrznych s komplikacje w ciganiu i sdzeniu sprawcw. Wie si z tym koniecz-no poszukiwania nowych, efektywnych form walki z przestpczoci.

Usprawnienie postpowania ekstradycyjnego, zwaszcza w zwiz-ku z koniecznoci podjcia skutecznej walki z ponadpastwow przestpczoci zorganizowan (w tym terrorystyczn), nie jest jedy-nym celem ENA.

Punkt pity preambuy decyzji ramowej wskazuje tu take na de-nie do stworzenia obszaru wolnoci, bezpieczestwa i sprawiedliwoci poprzez zniesienia ekstradycji miedzy pastwami czonkowskimi UE oraz zastpienie jej systemem dostarczania midzy wadzami sdowy-

21 Dz. Urz. UE z 22 wrzenia 2000 r., L 239, s. 19 wyd. spec. (wersja polska), Dz. Urz. UE, rozdz. 19, t. 2, s. 9.

14

EUROPEIZACJA PRAWA KARNEGO A STANDARDY KONSTYTUCYJNE...

mi. W zamierzeniu twrcw decyzji ramowej ENA mia zatem stano-wi istotny krok na drodze do europeizacji prawa karnego22.

W pimiennictwie podkrela si, e zasadnicze ramy prawne ENA zostay zakrelone traktatem amsterdamskim z 1997 r., ktry wprowa-dzi nowe rdo prawa europejskiego decyzj ramow, wic dla wszystkich pastw czonkowskich UE i obligujc je do implementacji jej uregulowa do ich wewntrznych systemw prawnych23.

Jak wskazano, decyzja ramowa w sprawie europejskiego nakazu aresztowania pozostaje w zwizku z przyjt w konwencji z Schengen zasad swobodnego przepywu osb w ramach UE. Negatywn, a nie-uchronn konsekwencj swobodnego przepywu osb oraz rezygnacji z kontroli na wewntrznych granicach w ramach Unii Europejskiej jest, z jednej strony, wzrost przestpczoci, z drugiej za - atwo uchyla-nia si przed wymiarem sprawiedliwoci. Std na szczycie w Tampere w 1999 r. Rada Unii Europejskiej wskazaa jako priorytetowe zadanie uksztatowania wsplnego obszaru wsppracy midzy organami s-

22 Na temat genezy tej instytucji, poprzedzajcych j instrumentw prawnych oraz szczegowych uregulowa decyzji ramowej zob. R. BLEKXTOON, W. VAN BALLE-GOOIJ (red.): Handbook on the European Arrest Warrant, the Hague 2005, passim. Co do zmian, jakie w ,,klasycznej procedurze ekstradycyjnej wprowadzia ta insty-tucja, zob. zwaszcza opublikowane tam artykuy: M. PACHTY, W. VAN BALLEGOOIJ: The Framework Decision on the European Arrest Warrant and Surrender Proce-dures Between Member States of the European Union, s. 13 i n. i O. LAGODNEGO: Extradition Without a Granting Procedure : The Concept of Surrender, s. 39 i n.; D. ROHLFF: Der Europische Haftbefehl, Frankfurt am Main 2003, s. 26 i s. 29. Zob. take N. KEIJZER: The European Arrest Warrant Framework Decision betweenPast and Future (w:) Constitutional Challenges to the European Arrest Warrant, E. GUILD (red.), Nijmegen 2006, s. 13 i n.; B. GILMORE: The EU Framework Decisionon the European Arrest Warrant: An Overview from the Perspective of Interna-tional Criminal Law, ERA-Forum nr 3/2002, s. 144 i n. oraz A. GRSKI, A. SAKOW-ICZ: Europejski nakaz aresztowania uwagi de lege ferenda na gruncie nowelizacji Kodeksu postpowania karnego [w:] Problemy znowelizowanej procedury karnej, Z. SOBOLEWSKI, G. ARTYMIAK, CZ. P. KAK [red.], Krakw 2004, s. 201 i n.

23 P. KRUSZYSKI: Europejski nakaz aresztowania jako realizacja idei wzajemnej wsppracy w zakresie wymiaru sprawiedliwoci midzy pastwami Unii Euro-pejskiej (w:) Wspczesne problemy procesu karnego i jego efektywnoci. Ksiga pamitkowa prof. Andrzeja Blusiewicza, A. MAREK (red.), Toru 2004, s. 191.

15

BARBARA NITA

dowymi pastw czonkowskich UE24, wytyczajc sobie jako cel dopro-wadzenie do stanu, w ktrym wsppraca sdowa w sprawach karnych bdzie si opiera na zasadzie wzajemnego uznawania orzecze25.

Zasada wzajemnego uznawania orzecze obcych organw wy-miaru sprawiedliwoci, zakorzeniona w art. 28 traktatu ustanawiaj-cego Wsplnot Europejsk (dalej TWE), genetycznie zwizana jest z prawem prywatnym26. Na grunt prawa karnego zostaa przeoona ze wskazaniem na wspln dla wszystkich pastw czonkowskich UE baz, jak stanowi standardy ochrony praw czowieka, wyznaczo-ne przez wic je wszystkie Europejsk Konwencj Praw Czowieka (dalej EKPCz)27. Ma to zapobiega racym odmiennociom poziomu ochrony tych praw w poszczeglnych pastwach28. Warto tu zwrci uwag, e na krtko przed rozszerzeniem UE o nowe 10 pastw, w tym

24 M. PACHTA: Europejski nakaz aresztowania, s. 54. 25 Bliej zob. M. KULA: Ewolucja III filaru Unii Europejskiej (w:) Zwalczanie prze-

stpczoci w Unii Europejskiej. Wsppraca sdowa i policyjna w sprawach kar-nych, Warszawa 2006, s. 23 i n. oraz A. GRSKI, A. SAKOWICZ: Europejski nakaz aresztowania i jego implementacja do prawa krajowego, tame, s. 359 i n.; M. WA-SMEIER: The Battle of the Pillars; does the European Community have the Power to Approximate National Criminal Law, European Law Review nr 5/2004, s. 613--635; I. BANTEKAS: The Principle of Mutual Recognition in the EU Criminal Law,European Law Review nr 3/2007, s. 365385; L. YLI-VAKKURI: Building upon the Schengen Acquis, ERA-Forum nr 2/2001, s. 53 i n.

26 Bliej zob. D.C. HORNG: The Principle of Mutual Recognition, the European Unions Practice and Development, World Competition 1999, s. 135 i n.

27 Podkrela to R. BLEKXTOON we wstpie pracy zbiorowej powoanej w przypisie 22, s. 6. Tak te S. ALEGRE: Human rights and the future of extradition in the European Union: Implications of recent case law in the United Kingom, France and Spain, ERA-Forum nr 4/2003, s. 6869 oraz R. ESSER: Die Europische Menschenre-chtskonvention als zweiter Rahmen der Auslieferung in Europa, ERA-Forum nr 4/2003, s. 70 i n.; H.G. NILSSON: From Classical Judicial Cooperation to Mutual Recognition, Revue Internationale de Droit Penal nr 12/2006, s. 53 i n.

28 Bliej zob. B. NITA: Europejski nakaz aresztowania europeizacja prawa karnego a standardy konstytucyjne pastw czonkowskich UE, PiP nr 5/2007, s. 56 i n.; A. GRSKI, A. SAKOWICZ: Zasada wzajemnego uznawania orzecze organw wymia-ru sprawiedliwoci w sprawach karnych na obszarze Unii Europejskiej (w:) Zwal-czanie przestpczoci w Unii Europejskiej, s. 411 i n.

16

EUROPEIZACJA PRAWA KARNEGO A STANDARDY KONSTYTUCYJNE...

Polsk, w pimiennictwie anglojzycznym zgaszano jednak wtpliwo co do tego, czy standardy prawne pastw kandydujcych odpowiadaj w tym zakresie tym, ktre istniej w starych pastwach czonkow-skich29. Sytuacj niewtpliwie komplikuje te brak jednolitej europej-skiej procedury karnej, cho w ramach UE podejmowane s inicjatywy zmierzajce do stworzenia jej podwalin30.

ENA opiera si na zasadzie wzajemnego uznawania orzecze ob-cych organw wymiaru sprawiedliwoci. Wskazuje na to wyranie punkt szsty preambuy decyzji ramowej.

W istot koncepcji wzajemnego uznawania obcych orzecze wpi-sana jest akceptacja odmiennoci midzy poszczeglnymi systemami prawnymi i zaufanie do orzecze pochodzcych z obcych organw wy-miaru sprawiedliwoci.

Na gruncie prawa karnego na zasadzie tej opiera si koncepcja roz-strzygania problemw wicych si z kolizj jurysdykcji karnej zgod-nie z ponadpastwowym zakazem wynikajcym z zasady ne bis in idem, okrelonej w art. 54 konwencji wykonawczej z Schengen31.

Podkrelenia wymaga, e wedug konsekwentnej linii orzeczniczej ETS, obowizywanie zasady wzajemnego uznawania na gruncie art. 54 konwencji z Schengen nie zaley od harmonizacji czy chociaby zblienia si do siebie systemw prawnych pastw zwizanych kon-

29 S. ALEGRE, M. LEAF: European op. cit., s. 14, zob. Take M. MACKAREL: The Eu-ropean Arrest Warrant the Early Years: Implementing and Using the Warrant, European Journal of Crime,Criminal Law and Criminal Justice 2007, s 3765.

30 Na ten temat zob. M. KADRIC, O. SCHEIBER: Ausgangspunkt Tampere: Unterwegs zum europischen Strafprozess, Juridicum nr 4/2004, s. 207 i n.; H. KUCZYSKA: Problem kodeksu postpowania karnego dla Unii Europejskiej, Przegld Prawa Europejskiego nr 34/2005, s. 46 i n.

31 Bliej zob. B. NITA: Zasada ne bis in idem w midzynarodowym obrocie karnym, Pastwo i Prawo nr 3/2005, s. 18 i n.; teje: Rozstrzyganie problemw wicych si z kolizj jurysdykcji karnej pomidzy pastwami czonkowskimi Unii Euro-pejskiej w oparciu o zasad ne bis in idem, Materiay Robocze nr 6/06, Centrum Europejskie Natolin, Forum Wymiar Sprawiedliwoci i Sprawy Wewntrzne UE, Warszawa 2006, passim.

17

BARBARA NITA

wencj32. Stosowanie ponadpastwowego zakazu wynikajcego z art. 54 tej konwencji nie spowodowao w pastwach czonkowskich UE adnych komplikacji konstytucyjnych. Z perspektywy konstytucyjnej objcie zakazem wynikajcym z zasady ne bis in idem orzecze obcych przedstawia si jednak diametralnie odmiennie anieli ekstradycja.

W przypadku gdy wczeniejsze postpowanie zakoczyo si ska-zaniem i ukaraniem, obowizywanie zasady ne bis in idem w midzy-narodowym obrocie karnym opiera si na zaoeniu, e kara orzeczona przez sd obcy pochania win sprawcy i bezprawno przypisanego mu czynu. W konsekwencji ponowne ukaranie za ten sam czyn koli-dowaoby z - wynikajcym z zasady pastwa prawnego - nakazem pro-porcjonalnej reakcji karnej33. Kolejnych argumentw przemawiajcych za obowizywaniem tej zasady na gruncie midzynarodowym dostarcza zasada stabilnoci prawomocnych orzecze, bdca elementem zasady pewnoci i bezpieczestwa prawnego, wyprowadzonych z zasady demo-kratycznego pastwa prawnego. W odniesieniu do indywidualnej spra-wy mona z niej wyinterpretowa nakaz poprzestania na jednokrotnym orzeczeniu ostatecznie rozstrzygajcym spraw, i to zarwno wwczas, gdy zakoczyo si ona uniewinnieniem, jak i skazaniem. Z perspekty-wy konstytucyjnej zasady pastwa prawnego uregulowaniu nie uznaj-cemu, iby obce orzeczenie stanowio negatywn przesank procesow, nie mona jednak postawi zarzutu. Suwerenne pastwo nie jest bo-32 Na ten temat zob. B. NITA: O zasadzie ne bis in idem w art. 54 Konwencji wyko-

nawczej z Schengen, Europejki Przegld Sdowy nr 7/2006, s. 4 i n. oraz teje: Artyku 54 konwencji wykonawczej z Schengen w wyrokach ETS z 28.09.2006 r. w sprawach: C-467/04 postpowanie karne przeciwko Giuseppe Francesco Gaspa-riniemu i innym oraz C-150/05 Jean Leon Van Straaten przeciwko Niderlandom i Republice Woskiej, Europejski Przegld Sdowy nr 9/2007, s. 44 i n.

33 H. THOMAS: Das Recht auf Einmaligkeit der Strafverfolgung. Vom nationalen zum internationalen ne bis in idem, Baden-Baden 2002, s. 142; G. DANNECKER: Die Garantie des Grundsatzes ne bis in idem in Europa (w: ) Festschrift fr Gnter Kohlmann zum 70. Geburtstag, H.J. HIRSCH, J. WOLTER, U. BRAUNS (red.), Kln 2003, s. 600; W. SCHOMBURG: Germany. Concurrent National and International Criminal Jurisdiction and the Principle ne bis in idem, Revue International de Droit Penal nr 34/2002, s. 942.

18

EUROPEIZACJA PRAWA KARNEGO A STANDARDY KONSTYTUCYJNE...

wiem gwarantem pewnoci prawnej, jak miayby dawa prawomocne orzeczenia wydane przez obce organy wymiaru sprawiedliwoci.

Uzasadniajc obowizywanie zasady ne bis in idem wzgldami kon-stytucyjnymi, w niemieckim pimiennictwie podkrela si, i przedsta-wienie zarzutw wyznaczajce pocztek etapu postpowania in perso-nam pociga za sob ingerencj w wolno i godno oskaronego. Ustaje ona w momencie prawomocnego zakoczenia postpowania, rozstrzygajcego o winie oskaronego. Z ponownym postpowaniem przeciwko tej samej osobie o ten sam czyn wizaaby si za ponowna ingerencja w sfer jej praw i wolnoci, ktr mona by usprawiedliwi innymi wartociami, ktrych ochrona wymaga ponownego przeprowa-dzenia postpowania, np. deniem do osignicia stanu, w ktrym pra-womocne orzeczenie odpowiadaoby prawdzie materialnej34. Deniem do odkrycia prawdy materialnej mona by usprawiedliwi odstpstwo od zasady ne bis in idem w midzynarodowym obrocie karnym tylko przy zaoeniu, e obce orzeczenie jej nie gwarantuje.

W przypadku ENA sytuacja jest inna. Zakaz pyncy z zasady ne bis in idem, okrelonej w art. 54 konwencji z Schengen, dziaa na ko-rzy oskaronego. W przypadku ENA tak nie jest.

Zgaszane w pimiennictwie w zwizku z ide ENA wtpliwoci natury konstytucyjnej dotyczyy gwnie katalogu przyczyn odmowy wykonania nakazu europejskiego.

Jak ju bya o tym mowa, decyzje ramowe wi tylko co do wyzna-czonego celu, pozostawiajc wybr formy i stosowanych rodkw poszcze-glnym pastwom czonkowskim UE. Jeli chodzi o przesanki odmowy wykonania nakazu europejskiego, decyzja ramowa w sprawie ENA pozo-stawia pastwom czonkowskim bardzo niewielki margines swobody35.

34 O. LAGODNY: Strafrecht vor den Schranken der Grundrechte. Die Ermchtigung zum strafrechtlichen Vorwurf im Lichte der Grundrechtsdogmatik; dargestellt am Beispiel der Vorfeldkriminalisierung, Tbingen 1996, s. 96 i n.

35 Krytycznie w tej mierze B. VON HEINTSCHEL-HEINEGG, D. ROHLFF: Der Europische Haftbefehl, Goltdammers Archiv fr Strafrecht nr 1/2003, s. 44.

19

BARBARA NITA

Z perspektywy komplikacji konstytucyjnych, jakie w systemach prawnych pastw czonkowskich UE spowodowaa konieczno implementacji ENA, najistotniejsze znaczenie miao objcie przez decyzj ramow obo-wizkiem przykazywania w trybie ENA wasnych obywateli. Nie bez zna-czenia bya rwnie rezygnacja z - tradycyjnej w prawie ekstradycyjnym - przesanki uzaleniajcej przekazanie od wymogu podwjnej karalnoci czynu, z ktrym zwizany jest wniosek. Problemem przy transpozycji de-cyzji ramowej by rwnie brak przepisu, ktry dopuszczaby odmow wy-konania nakazu europejskiego dotyczcego sprawcy, ktry popeni prze-stpstwo z przyczyn politycznych.

Decyzja ramowa w sprawie ENA nie wskazaa jako przesa-nek odmowy wykonania nakazu europejskiego takich sytuacji, ktre wykluczaj przekazanie w przepisach rangi konstytucyjnej pastw czonkowskich UE.

Z tego powodu w pimiennictwie, zarwno polskim, jak i obcym, od momentu przyjcia decyzji ramowej nie brakowao gosw kry-tykujcych ENA36. Znamienny by zarzut, e implementacja decyzji ramowej nie moe przynie spodziewanych efektw w sytuacji, gdy nie szanuje praw chronionych w przepisach konstytucyjnych pastw czonkowskich UE37.

Brak moliwoci odmowy wykonania nakazu europejskiego w sytu-acji, gdy dotyczy on wasnych obywateli, nie stanowi problemu w zwi-zanych decyzj ramow pastwach czonkowskich UE kultury common law, tj. Wielkiej Brytanii oraz Irlandii. Obowizujce w tych pastwach wewntrzne przepisy regulujce ekstradycj nie przewiduj bowiem ogranicze w moliwoci stosowania ekstradycji ze wzgldu na obywa-telstwo osoby, ktrej ma ona dotyczy38.

36 Bliej B. NITA: Europejski nakaz aresztowania, s. 57. 37 P. GARLICK: The European Arrest Warrant and the ECHR [w:] Handbook on the

European Arrest Warrant, s. 167.38 Bliej zob. N. KEIJZER: The European Arrest Warrant Framework Decision between

Past and Future (w:) Constitutional Challenges, s. 22.

20

EUROPEIZACJA PRAWA KARNEGO A STANDARDY KONSTYTUCYJNE...

Dla wikszoci jednak pastw czonkowskich UE wynikajcy z de-cyzji ramowej obowizek ustanowienia przepisw dopuszczajcych sto-sowanie ENA wobec wasnych obywateli by sprzeczny z ich tradycj39.

Brak moliwoci odmowy wykonania nakazu europejskiego w za-kresie przekazywania wasnych obywateli by szczeglnie trudny do za-akceptowania w tych pastwach, ktrych przepisy rangi konstytucyjnej przewidyway explicite zakaz ekstradycji wasnych obywateli.

Warto w tym kontekcie podkreli, e Austria, ze wzgldu na zakaz wydawania wasnych obywateli, gwarantowany przez wewntrzny prze-pis rangi konstytucyjnej, tj. przez 12 ustawy o ekstradycji i pomocy prawnej (Auslieferungs- und Rechtshilfegesetz), zastrzega sobie w decyzji ramowej prawo do odmowy wykonywania ENA w sytuacji, gdy dotyczy on obywatela Austrii do czasu uchylenia tej gwarancji, najpniej jed-nak do 31 XII 2008 r.40

Konieczno implementacji decyzji ramowej rwnie przed pol-skim parlamentem postawia trudne zadanie dostosowania wewntrz-nych przepisw prawnych do takich standardw przyjtych przez Uni Europejsk, ktre - werbalnie przynajmniej - zdaway si pozostawa w ewidentnej sprzecznoci z gwarancjami wynikajcymi z przepisw konstytucji. Zgodnie bowiem z art. 55 ust. 1 Konstytucji RP w jej pier-wotnym brzmieniu niedopuszczalna bya ekstradycja obywatela pol-skiego. Ze wzgldu na tre art. 55 Konstytucji RP w polskim pimien-nictwie zgaszano wtpliwo co do moliwoci implementacji ENA bez jednoczesnej zmiany konstytucji. Autorzy dopuszczajcy tak mo-liwo podnosili tu, w szczeglnoci, argument, e przekazanie w trybie

39 Zob. take A. ZWIERZYSKA: Instytucja ekstradycji w konstytucjach wybranych pastw wspczesnych, Ruch Prawniczy, Ekonomiczny i Socjologiczny z. 1/2003, s. 23 i n.

40 Zob. art. 33 ust. 2 decyzji ramowej. Na temat austriackich dylematw zwizanych z implementacj decyzji ramowej zob. H. EPP: European Extradition in the 21st Century. Overcoming constitutional barriers The public law challenges for theEWA in national constitutional courts, artyku dostpny na stronie internetowej http://www.justice.org.uk/images/pdfs/eurepp.pdf, passim.

21

BARBARA NITA

ENA jest inn instytucj prawn anieli ekstradycja, z czego wywodzili, e gwarancja zapisana w tym przepisie Konstytucji nie chroni przed przekazaniem w trybie ENA41.

Z czasem okazao si, e problem wicy si z wynikajcym z de-cyzji ramowej nakazem przekazywania wasnych obywateli nie dotyczy tylko tych pastw czonkowskich UE, w ktrych przepisach rangi kon-stytucyjnych zapisany jest wyrany zakaz ekstradycji.

Problem konstytucyjnoci przekazywania w trybie ENA wasnych obywateli pojawi si rwnie na gruncie konstytucji cypryjskiej, cze-skiej i fiskiej, w ktrych nie ma przepisu wykluczajcego explicite eks-tradycj wasnych obywateli.

Problem konstytucyjnoci przepisw implementujcych ENA w kontekcie przekazywania wasnych obywateli pojawi si take w Niemczech. Artyku 16 ust. 2 niemieckiej ustawy zasadniczej w zda-niu pierwszym statuuje zakaz wydawania wasnych obywateli, nato-miast w zdaniu drugim dopuszcza wydanie pastwu czonkowskiemu UE oraz Midzynarodowym Trybunaom Karnym, o ile zachowane s zasady pastwa prawnego. Zdanie drugie, dopuszczajce moliwo wy-dawania obywateli niemieckich m. in. do pastw czonkowskich UE, zostao dodane do art. 16 ust. 2 ustawy zasadniczej ustaw o zmianie ustawy zasadniczej (Gesetz zur nderung des Grundgesetzes) z 29 XI 2000 r.42. Wczeniej przepis ten gwarantowa obywatelom niemieckim pen ochron przed ekstradycj43.

W niemieckim pimiennictwie w okresie poprzedzajcym transpo-zycj decyzji ramowej zgaszano zarzut kolizji zaoe, na ktrych opiera si ENA, z zasad demokratycznego pastwa prawnego. Kwestionowa-no te dopuszczalno drastycznej ingerencji w suwerenno pastwo-

41 W tej kwestii pojawiy si dwa przeciwstawne stanowiska zreferowane szczegowo w uzasadnieniu wyroku TK z 27 kwietnia 2005 r., P 1/05, OTK nr 4A/2005, poz. 42.

42 BGBl I, S. 1633. 43 Bliej zob. F. GEYER: The European Arrest Warrant in Germany. Constitutional Mis-

trust towards the Concept of Mutual Trust (w:) Constitutional challenges, s. 103.

22

EUROPEIZACJA PRAWA KARNEGO A STANDARDY KONSTYTUCYJNE...

w, jaka wie si z t instytucj. Wskazywano ponadto na naruszenie konstytucyjnego zakazu retroaktywnego dziaania prawa w sytuacji, gdy nakaz europejski wie si z czynem, ktry w chwili jego popenienia nie by zabroniony pod groba kary w pastwie wykonania44.

Ten ostatni problem dyskutowany by rwnie w pimiennictwie hiszpaskim45.

W polskim pimiennictwie z kolei wskazywano take na niezgod-no decyzji ramowej z art. 55 ust. 2 Konstytucji RP. W pierwotnym brzmieniu przepis ten przewidywa, e zakazana jest ekstradycja osoby podejrzanej o popenienie bez uycia przemocy przestpstwa z przy-czyn politycznych. Takiej przyczyny odmowy wykonania nakazu euro-pejskiego decyzja ramowa nie przewiduje.

Punkt 12 preambuy decyzji ramowej w sprawie ENA deklaruje nienaruszalno zasad konstytucyjnych pastw czonkowskich, odno-szcych si do poszanowania prawa do sprawiedliwego procesu. Punkt 13 wyklucza za dopuszczalno ekstradycji, jeeli wizaoby si z tym powane ryzyko, e w pastwie, do ktrego oskarony ma by wyda-ny, zostanie wobec niego zastosowana kara mierci, tortury lub inne kary lub dziaania nieludzkie lub poniajce. Ze wzgldu na zwizanie EKPCz w ramach UE niebezpieczestwo takie jest mao realne.

Porwnywalno poziomu ochrony praw i wolnoci obywatel-skich w poszczeglnych pastwach czonkowskich UE nie wyczerpuje wszystkich problemw wicych si z ide ENA. Usprawiedliwienia wymaga tu bowiem dopuszczalno ingerencji w konstytucyjnie gwa-rantowane prawa i wolnoci oskaronego, w tym m.in. w konstytucyj-

44 Por. B. SCHNEMANN: Europischer Haftbefehl und EU-Verfassungsentwurf auf schiefer Ebene, Zeitschrift fr Rechtspolitik nr 6/2003, s. 185189; tene: Eu-ropeizacja prawa karnego niebezpieczestwem dla demokratycznego pastwa prawnego?, Jurysta nr 78/2004, s. 78. Krytycznie do tych zarzutw J. MEYER: Die knftige Europische Verfassung und das Strafrecht [w:] Menschengerechtes Strafrecht. Festschrift fr Albin Eser zum 70. Geburtstag, Mnchen 2005, s. 797.

45 Bliej zob. M. JIMENO-BULNES: Spain and the European Arrest Warrant The Viewof a Key User (w:) Constitutional challenges, s. 168 i n.

23

BARBARA NITA

nie gwarantowan ochron przed wydaniem obcym organom wymiaru sprawiedliwoci oraz inne gwarancje konstytucyjne46.

Wtpliwoci konstytucyjne zgaszane w kontekcie ENA znala-zy czciowe potwierdzenie w orzecznictwie organw powoanych do sprawowania kontroli konstytucyjnoci prawa w pastwach czonkow-skich zwizanych decyzj ramow.

Wyrokiem z 27 kwietnia 2005 r. polski TK stwierdzi, e art. 607t 1 k.p.k. w zakresie, w jakim zezwala na przekazanie obywatela polskie-go do pastwa czonkowskiego UE na podstawie ENA, jest niezgodny z art. 55 ust. 1 Konstytucji RP. Orzekajc o niezgodnoci poddanego kontroli przepisu k.p.k. z art. 55 ust. 1 Konstytucji RP, TK skorzysta z wynikajcej z art. 190 ust. 3 Konstytucji moliwoci odroczenia utraty mocy obowizujcej przez niekonstytucyjny przepis, wskazujc maksy-malny dopuszczalny przez Konstytucj termin, tj. 18 miesicy od dnia ogoszenia wyroku w Dzienniku Ustaw. Termin ten upyn 5 listopada 2006 r.47. Ze wzgldu na zwizanie granicami zaskarenia TK nie zaj si innymi, zgaszanymi w pimiennictwie, wtpliwociami konstytu-cyjnymi dotyczcymi ENA. Chodzi tu, w szczeglnoci, o niezgodno tego instrumentu prawnego z art. 55 ust. 2 Konstytucji RP w jego pier-wotnym brzmieniu, zakazujcym ekstradycji osoby podejrzanej o po-

46 Na ten problem zwraca uwag M. BSE: Das Prinzip der gegenseitigen Anerken-nung in der transnationalen Strafrechtspflege in der EU [w:] FragmentarischesStrafrecht. Beitrge zum Strafrecht, Strafprozerecht und zur Strafrechtsverglei-chung. Festschrift fr Manfred Mainwald, C. MOMSEN, R. BLOY, P. RACKOW [red.], Frankfurt am Main 2003, s. 236.

47 W kontekcie tej czci sentencji wyroku w pimiennictwie karnoprocesowym od-yy spory dotyczce zwizania sdw orzeczeniem Trybunau. Przez pewien czas po zapadniciu wyroku orzecznictwo sdowe w kwestii przekazywania wasnych obywateli w trybie ENA nie byo jednolite. Wtpliwoci co do moliwoci wykona-nia nakazu europejskiego w okresie odroczonej utraty mocy obowizujcej zakwe-stionowanego przez TK przepisu rozstrzygno ostatecznie postanowienie Sdu Najwyszego z 13 grudnia 2005 r., sygn. III KK 318/05, OSNKW nr 4/2006, poz. 37. Zob. take glosy do tego postanowienia: krytyczn autorstwa P. Hofmaskiego, opublikowan w Europejskim Przegldzie Sdowym 2006, nr 7, s. 4446, oraz aprobujc B. Nity: Przegld Sejmowy 2006, nr 5 (76), s. 160 i n.

24

EUROPEIZACJA PRAWA KARNEGO A STANDARDY KONSTYTUCYJNE...

penienie przestpstwa bez uycia przemocy z przyczyn politycznych, bez wzgldu na jej obywatelstwo.

W niespena trzy miesice pniej, wyrokiem z 18 lipca 2005 r., niemiecki Zwizkowy Trybuna Konstytucyjny powoujc si na zasa-d proporcjonalnoci, orzek o niekonstytucyjnoci caej ustawy o ENA i stwierdzi jej niewano48. Z uzasadnienia wyroku nie wynika, iby ZTK uzna, e ENA sam przez si jest z perspektywy konstytucyjnej nieporporcjonalnym instrumentem prawnym. Ze wzgldu na narusze-nie w ustawie implementujcej ENA wymogw pyncych z konstytu-cyjnej zasady proporcjonalnoci sformuowa natomiast w odniesieniu do ustawodawcy zwykego kilka zarzutw. Stwierdzi przede wszystkim, e przy transpozycji decyzji ramowej ustawodawca zwyky nie skorzy-sta z moliwoci ograniczenia przekazywania w trybie ENA wasnych obywateli, jak stwarza art. 4 pkt. 7 decyzji ramowej. Drugi zarzut doty-czy braku sdowej kontroli orzeczenia o przekazaniu. ZTK stwierdzi ponadto, e na gruncie prawa krajowego ustawodawca nie sprecyzowa naleycie przyczyn odmowy wykonania nakazu europejskiego. Konsty-tucyjnym wzorcami kontroli w tej sprawie byy: art. 19 ust. 4 ustawy zasadniczej oraz art. 2 ust. 1 w zwizku z art. 20 ust. 3, art. 16 ust. 2 oraz z art. 19 ust. 4 ustawy zasadniczej (Grundgesetz)49.

Te dwa orzeczenia spotkay si z niejednolit, w przewaajcej mierze jednak bardzo krytyczn ocen w pimiennictwie50. Zbie-

48 Wyrok ten zosta opublikowany w Neue Juristische Wochenschrift 2005, s. 2289. Jego sentencja wraz z uzasadnieniem jest te dostpna na stronie internetowej nie-mieckiego ZTK: http://www.bundesverfassungsgericht.de.

49 Bliej zob. U. BUERMEYER: Grundrechtsschutz in Deutschland und Europa: Das BVerfG hebt die Umsetzung des Rahmenbeschlusses ber den Europischen Haftbefehl auf, Hchstrichrechtliche Rechtsprechung 2005, 273283.

50 Krytycznie wobec stanowiska TK ustosunkowali si w glosach do tego wyroku: W. CZAPLISKI: Pastwo i Prawo 2005, nr 9, s. 107112; P. HOFMASKI: Pastwo i Prawo 2005, nr 9, s. 113117; P. KRUSZYSKI: Palestra 2005, nr 78, s. 290 i n. Tak te S. WALTO: Proces karny. Zarys systemu, Warszawa 2005, s. 596 i s. 598; A. GRSKI, A. SAKOWICZ: Bariery prawne integracji europejskiej, Materiay Robo-cze 2005, nr 3, s. 21 i n.; tyche: Europejski nakaz aresztowania i jego implementa-

25

BARBARA NITA

ne w odniesieniu do orzecze obu sdw byy zarzuty wystpienia przeciwko procesowi integracji europejskiej. W pimiennictwie nie-mieckim orzeczenie zapade w sprawie ENA okrelono wrcz jako Solange III, wskazujc krytycznie, e ZTK dwanacie lat po wyro-ku w sprawie Maastricht i dziewitnacie lat po wyroku w sprawie Solange II uzna za potrzebne odmienne spojrzenie na konstytu-cyjne granice integracji europejskiej51. Zdecydowanie negatywnie do wyroku polskiego TK ustosunkowaa si Komisja Kodyfikacyjna Prawa Karnego przy Ministrze Sprawiedliwoci w owiadczeniu wydanym 2 czerwca 2005 r. W tym przypadku zastrzeenia zostay sformuowane gwnie ze wzgldu na skutki wice si z zapadym orzeczeniem52.

Wyrokiem z 7 listopada 2005 r. w sprawie Konstantinou (sygn. 29/4/2005) cypryjski Sd Najwyszy w penym skadzie orzek o nie-konstytucyjnoci przepisw ustawy nr 133 (1)/2004 o europejskim nakazie aresztowania oraz procedurze przekazania wewntrz Unii Europejskiej ze wzgldu na gwarancj zawart w art. 11 ust. 2 pkt. f tamtejszej konstytucji. Zgodnie z tym przepisem, Kady ma prawo do wolnoci i nietykalnoci osobistej. Nikt nie moe by pozbawio-

cja, s. 359 i n.; P. HOFMASKI: Przekazanie obywatela polskiego innemu pastwu czonkowskiemu Unii Europejskiej na podstawie europejskiego nakazu aresztowa-nia glosa do postanowienia Sdu Najwyszego z 13.12.2005 r. (III KK 318/05), Europejski Przegld Sdowy 2006, nr 7, s. 4446. Czciowo krytycznie usto-sunkoway si do niego: A. GRZELAK: Europejski nakaz aresztowania orzeczenie Trybunau Konstytucyjnego z punktu widzenia prawa europejskiego, Europejski Przegld Sdowy 2005, nr 2, s. 24 i n. oraz E. GIERACH w glosie opublikowanej w Przegldzie Sejmowym 2005, nr 5, s. 196204. Aprobujco wyrok ten ocenili w glosach: M. PACHTA, R. WIERUSZEWSKI: Pastwo i Prawo 2005, nr 9, s. 117125 oraz S. Steinborn: Przegld Sejmowy 2005, nr 5, s.182195. Tak te B. NITA: Europejski nakaz aresztowania, s. 56 i n.

51 Podkrela to F. GEYER: The European Arrest Warrant in Germany, s. 107.52 Komisja podzielia pogld, e art. 55 ust. 1 Konstytucji RP nie zezwala na ekstrady-

cj obywatela polskiego w adnej formie, a zatem take na podstawie europejskiego nakazu aresztowania. Tre opinii zostaa opublikowana w Europejskim Przegl-dzie Sdowym nr 2/2005, s. 63.

26

EUROPEIZACJA PRAWA KARNEGO A STANDARDY KONSTYTUCYJNE...

ny wolnoci, chyba e dotyczy to aresztowania lub zatrzymania osoby w celu zapobieenia nieuzasadnionemu wjazdowi na terytorium Re-publiki lub cudzoziemca, przeciwko ktremu toczy si postpowanie deportacyjne lub ekstradycyjne53.

Ze wzgldu na brzmienie 9 ust. 1 konstytucji (Suomen Perustusla-ki) 54 z 11 czerwca 1999 r. fiska Komisja Parlamentarna Prawa Kon-stytucyjnego55 stwierdzia niemono penej implementacji decyzji ra-mowej do tamtejszego systemu prawnego. Zgodnie z tym przepisem, Obywatelowi nie wolno stawia przeszkd przy wjedzie i wyjedzie z kraju, nie wolno go te wbrew jego woli deportowa, ani podda eks-tradycji, ani przenie do innego kraju56.

Na uwag zasuguje tu take wyrok czeskiego Sdu Konstytucyjne-go (Ustavni Soud) z 3 maja 2006 r. (sygn. Pl. US 66/04)57, stwierdzajcy zgodno przepisw o ENA z tamtejsz konstytucj. Wzorcem kontro-li konstytucyjnej w postpowaniu przed czeskim Sdem Konstytucyj-nym by art. 14 ust. 4 zdanie 2 Karty podstawowych praw i swobd (Listina zkladnich prv a svobod) z 1991 r., zgodnie z ktrym obywatel nie moe by zmuszony do opuszczenia swojej ojczyzny. Znaczenie tej gwarancji nie jest tosame z t, ktr wyraa art. 55 ust. 1 Konstytucji RP w brzmieniu pierwotnym, co zreszt czeski Sd Konstytucyjny wy-ranie podkreli w uzasadnieniu swojego wyroku.

53 Peny tekst wyroku wraz z uzasadnieniem w jzyku greckim oraz skrtowe om-wienie w jzyku angielskim s dostpne na stronie internetowej http://www.eu-rowarrant.net/. Bliej zob. E. A. STEFANOM, A. KAPARDIS: The First Two Years ofFiddling around with the Implementation of the European Arrest Warrant (EAW) in Cyprus (w:) Constitutional challenges, s.79 i n.

54 Act nr 731/1999. 55 Fiski system prawny nie zna sdownictwa konstytucyjnego. Abstrakcyjn, wycz-

nie prewencyjn kontrol konstytucyjnoci prawa sprawuje Komisja Parlamentar-na Prawa Konstytucyjnego. Kompetencj do kontroli konstytucyjnoci przepisw w procesie stosowania prawa maj take sdy.

56 T. OJANEN The European Arrest Warrant in Finland Taking Fundamental and Human Rights Seriously (w:) Constitutional challenges , s. 89 i n.

57 Dokument w zbiorach autorki.

27

BARBARA NITA

Wspomnie rwnie wypada o opinii francuskiej Rady Stanu (Conseil dEtat) z 26 wrzenia 2002 r. (sygn. 368/282)58 stwierdzaj-cej, i prawa i wolnoci zagwarantowane w Deklaracji Praw Czowieka i Obywatela z 1789 r. oraz w preambule do francuskiej konstytucji nie sprzeciwiaj si ekstradycji obywatela francuskiego. Transpozycja in-stytucji europejskiego nakazu aresztowania do ustawodawstwa francu-skiego powinna jednak, ze wzgldu na pewne niepisane, fundamentalne zasady prawa, zosta poprzedzona odpowiedni zmian konstytucji.

Z kolei belgijski Sd Konstytucyjny (Arbiterhof ), w toku postpo-wania toczcego si w przedmiocie konstytucyjnoci przepisw im-plementujcych ENA, powzi wtpliwo co do zgodnoci decyzji ramowej w sprawie ENA z traktatem o Unii Europejskiej w aspektach materialnym i proceduralnym, kierujc w tym zakresie pytanie prejudy-cjalne do ETS59.

Konstytucyjne konteksty, w zwizku z ktrymi pozostaj powoane powyej orzeczenia, nie jest tosamy. Ich porwnawcza analiza dostarcza interesujcych spostrzee co do rozumienia przez sdy konstytucyj-ne pastw czonkowskich UE relacji midzy prawem konstytucyjnym a przepisami prawa europejskiego w III filarze, zwaszcza e zarwno wyrok polskiego TK, jak i odnoszce si do ENA orzeczenia obce zo-stay poddane krytycznej analizie w bogatym pimiennictwie. r

58 Dokument w zbiorach autorki. Zob. take R ERRERA: The Relationship of Extradi-tion Law in International Treaties with the European Arrest Warrant and its Ap-plication in France (w:) Constitutional challenges, s. 147 i n. oraz P. PFTZNER: Der Europische Haftbefehl und seine Umsetzung in das franzsiche Recht, TheEuropean Criminal Law Associations Forum eurocrim nr 12/2006, s. 29 i n.

59 Tre pytania jest dostpna na stronie internetowej http://www.curia.eu.int. Bliej zob. L. WALLEYN: The Belgian Court of Arbitration and the European Arrest War-rant (w:) Constitutional challenges, s. 137 i n.

28

3. INTERPRETACJA WYRAE UYTYCH W PRZEPISACH RANGI KONSTYTUCYJNEJ ZAWIERAJCYCH GWARANCJE OGRANICZAJCE DOPUSZCZALNO EKSTRADYCJI

Do rozstrzygnicia problemw konstytucyjnych przedstawionych wszystkim organom powoanym do sprawowania kontroli konstytu-cyjnoci prawa, ktre wypowiaday si w przedmiocie konstytucyjnoci przepisw o ENA, kluczowe znaczenie miao okrelenie zakresu kon-stytucyjnej gwarancji zakazujcej wydawania wasnych obywateli.

Pierwszorzdne znaczenie miao tu rozstrzygnicie wtpliwoci, czy przekazanie na podstawie ENA jest odmian ekstradycji.

Jak ju bya o tym mowa, w okresie poprzedzajcym implementacj ENA w polskim pimiennictwie pojawiy w tej kwestii dwa przeciw-stawne stanowiska.

Cz doktryny uznaa moliwo implementacji decyzji ramowej do polskiego systemu prawnego bez jednoczesnej zmiany art. 55 Kon-stytucji RP. Stanowisko to opierao si przede wszystkim na zaoeniu, e przekazanie na podstawie europejskiego nakazu aresztowania jest inn instytucj prawn anieli ekstradycja. Opierajc si na wykadni jzykowej, zwolennicy tego stanowiska wskazywali, e w decyzji ramo-wej w sprawie europejskiego nakazu aresztowania uywane s dwa r-ne wyraenia: przekazanie (ang. surrender) oraz ekstradycja (ang. extra-dition). Jako argument wspierajcy pogld o odmiennoci wydania na podstawie ENA oraz ekstradycji zwolennicy tego pogldu odwoywali si take do treci preambuy decyzji ramowej, ktra wskazuje, e te r-nice terminologiczne nie byy przypadkowe. Miay suy stworzeniu nowej instytucji prawnej zastpujcej ekstradycj midzy pastwami czonkowskimi UE. Po implementacji decyzji ramowej zwolennicy tego pogldu zaczli si posugiwa dodatkowo argumentem odwoujcym

29

BARBARA NITA

si do odmiennoci midzy ekstradycj a wydaniem na podstawie ENA w przepisach polskiego kodeksu postpowania karnego. Nawizujc do art. 9 Konstytucji RP, zwolennicy tego pogldu zwracali ponadto uwag na konieczno yczliwej interpretacji konstytucji w zakresie zgodno-ci z ni polskich przepisw wewntrznych, ustanowionych w zwizku z wymogami wynikajcymi z prawa europejskiego60.

Porwnywalna liczba przedstawicieli doktryny kwestionowaa moliwo implemetacji decyzji ramowej do polskiego systemu praw-nego bez jednoczesnej zmiany art. 55 Konstytucji RP. Uzasadniajc ten pogld, jego zwolennicy podkrelali, e tryb wydawania w ramach ekstradycji i procedura wydawania w ramach europejskiego nakazu aresztowania wskazuj, e europejski nakaz aresztowania jest odmian ekstradycji61. Zwolennikom tego pogldu argumentw wspierajcych ich stanowisko dostarczaa rwnie tre preambuy do decyzji ramo-wej w sprawie europejskiego nakazu aresztowania. Zgodnie z punk-tami pierwszym i trzynastym preambuy, intencj twrcw tego aktu prawnego byo uproszczenie procedur ekstradycyjnych midzy pa-stwami czonkowskimi UE. Sama preambua decyzji ramowej wska-zuje zatem na podobiestwo tych instytucji w zakresie przypisywa-nych im funkcji.

Naley tu podkreli, e w trakcie prac nad projektem ustawy no-welizujcej kodeks postpowania karnego w zakresie europejskiego na-kazu aresztowania zasigano opinii Rady Legislacyjnej w przedmiocie zgodnoci z Konstytucj RP projektowanych przepisw w tym zakresie, w jakim przewidyway przekazywanie innym pastwom czonkowskim UE polskich obywateli ciganych na podstawie europejskiego nakazu aresztowania, a take osb nie bdcych obywatelami polskimi, ktre popeniy bez uycia przemocy przestpstwo z przyczyn politycznych.

60 Por. P. KRUSZYSKI: Europejski nakaz aresztowania , s. 197199. 61 Por. M. PACHTA: Europejski nakaz aresztowania a ekstradycja, Jurysta nr 11

12/2002, s. 14 i n.; P. WINCZOREK: Europejskie aresztowanie a polska konstytucja, Rzeczpospolita z 17 listopada 2003 r., s. C 3.

30

EUROPEIZACJA PRAWA KARNEGO A STANDARDY KONSTYTUCYJNE...

Stanowisko Rady Legislacyjnej w tym zakresie nie byo jednomylne. W opinii z 23 lipca 2003 r. wikszo jej czonkw uznaa jednak, i przekazanie na podstawie europejskiego nakazu aresztowania mona uzna za dopuszczalne w polskim porzdku konstytucyjnym62.

W moim przekonaniu, rozstrzygajc wtpliwo, czy przekazanie nastpujce na podstawie ENA jest form ekstradycj,i polski TK susz-nie odrzuci stanowisko, iby rne okrelenia (przekazanie i ekstrady-cja) uyte w decyzji ramowej dla przeciwstawienia ENA klasycznej ekstradycji miay nawet przy zastosowaniu proeuropejskiej interpre-tacji Konstytucji - przesdza o niestosowaniu gwarancji pyncej z art. 55 Konstytucji RP do przekazywania na podstawie ENA.

Na poziomie konstytucji wyraenie ekstradycja ma autonomiczne znaczenie, niezalene od znaczenie przypisywanego mu w ustawodaw-stwie zwykym. Przy wykadni poj konstytucyjnych definicje sformu-owane w aktach prawnych niszego rzdu nie mog mie znaczenia wicego i przesdzajcego o sposobie ich interpretacji. Rozstrzygaj-ce znaczenie maj tu zatem sens i istota danej gwarancji konstytucyjnej. Przeciwne zaoenie umoliwiaoby obchodzenie gwarancji konstytu-cyjnych przez formalne kwalifikowanie w ustawach zwykych instytucji majcej cechy ekstradycji jako inny instrument prawny63.

Uzupeniajco naley tu podkreli, e decyzja ramowa nie wyklu-cza moliwoci implementacji ENA poprzez odpowiedni modyfikacj przepisw wewntrznych pastw czonkowskich, dotyczcych ekstrady-cji. W tym zakresie stanowisko polskiego TK spotkao si z przychyln ocen wikszoci doktryny64.

62 A. GRZELAK, F. JASISKI: Przekazanie zamiast ekstradycji.., s. C 3. Stanowiska po-szczeglnych czonkw zreferowane s w uzasadnieniu omawianego wyroku Try-bunau Konstytucyjnego.

63 Bliej zob. B. NITA, Europejski nakaz aresztowania, s. 60.64 Ze stanowiskiem TK w tym zakresie zgodzia si Komisja Kodyfikacyjna Prawa

Karnego. Krytycznie, cho z rnym uzasadnieniem ustosunkowali si do nie-go w glosach do wyroku TK: P. KRUSZYSKI: Palestra nr 78/2005, s. 290 oraz W. CZAPLISKI: Pip nr 9/2005, s. 108.

31

BARBARA NITA

Warto w tym kontekcie podkreli, e pomys, iby przekazanie w trybie ENA byo na poziomie konstytucyjnym odmienn od ekstra-dycji instytucj, wyranie odrzuci take cypryjski Sd Najwyszy w po-woanym wyej orzeczeniu z 7 listopada 2005 r.

W kontekcie sporw co do tego, czy ENA jest innym instrumentem prawnym anieli ekstradycja, warto tu zaznaczy, e podobny argument w ogle nie pojawi si w sprawie zawisej przed niemieckim ZTK.

Na krtko przed zapadniciem orzeczenia tego sdu w niemieckim pimiennictwie zosta za wrcz wyraony pogld, i ENA nie wprowadzi na tyle radykalnej zmiany w procedurze ekstradycyjnej, aby mona byo uzna, e dla tej instytucji nie jest ju adekwatna nazwa ekstradycja 65.

Podkrelenie suwerennoci pastwowej nie jest wycznym celem, dla ktrego zakazowi wydawania wasnych obywateli nadaje si wymiar konstytucyjny. Zarwno w polskiej, jak i w fiskiej oraz niemieckiej konstytucji zakaz wydawania wasnych obywateli ujty jest jako gwa-rancja wolnoci osobistej.

Eksponujc ten aspekt omawianej gwarancji, niemiecki ZTK pod-kreli, e zakazujc przekazania obywatela obcej wadzy sdowniczej, ma ona go jednoczenie chroni przed osdzeniem w obcym systemie prawnym oraz przed wykonaniem tam kary. Gwarancja zawarta w art. 16 ust. 2 niemieckiej ustawy zasadniczej podkrela zatem szczeglny zwizek obywatela z jego macierzystym porzdkiem prawnym, gwaran-tujcym mu okrelone prawa i wolnoci. Zakaz ekstradycji gwarantuje prawo do osdzenia przed wasnym sdem.

Identycznie cel zakazu sformuowanego w art. 55 ust. 1 Konsty-tucji RP, w zakresie potrzebnym do rozstrzygnicia przedstawionego mu problemu konstytucyjnego, okreli polski TK. Stwierdzi miano-wicie, e zakaz ekstradycji gwarantuje prawo do osdzenia przed sdem polskim. Tym samym TK odrzuci pogld, i w rozumieniu Konstytu-cji RP istot prawa wynikajcego z zakazu ekstradycji stanowi prawo

65 Por. O. LAGODNY: Extradition Without a Granting Procedure, s.41.

32

EUROPEIZACJA PRAWA KARNEGO A STANDARDY KONSTYTUCYJNE...

obywatela do opieki ze strony Rzeczypospolitej Polskiej i zapewnienie mu sprawiedliwego i jawnego procesu przed niezawisym sdem, w ra-mach ktrego respektowane s prawa jednostki66. Te prawa s bowiem chronione przez inne przepisy Konstytucji RP. Zakaz ekstradycji sfor-muowany w art. 55 ust. 1 Konstytucji RP w jej pierwotnym brzmieniu wyraa natomiast prawo obywatela do odpowiedzialnoci karnej przed sdem polskim. Skoro tak, to z przekazaniem na podstawie ENA in-nemu pastwu wizaoby si naruszenie istoty tej gwarancji konsty-tucyjnej. W konsekwencji TK uzna, e kategorycznie sformuowany zakaz ekstradycji obywatela polskiego gwarantowany przez art. 55 ust. 1 Konstytucji RP w brzmieniu obowizujcym w czasie orzekania ma charakter absolutny, a wynikajce z niego prawo osobiste obywateli nie moe podlega adnym ograniczeniom. Wprowadzenie tu jakichkol-wiek ogranicze uniemoliwiaoby bowiem korzystanie z tego prawa. Skoro zakaz ekstradycji wyraa prawo obywatela do odpowiedzialnoci karnej przed wasnym, macierzystym sdem, to przekazanie na podsta-wie ENA, nastpujce przecie w celu osdzenia osoby w pastwie ob-cym lub w celu wykonania tam kary, w sposb oczywisty narusza istot tej gwarancji konstytucyjnej.

Znamienne jest, e ta sama myl znalaza si w uzasadnieniu orze-czenia cypryjskiego Sdu Najwyszego, stwierdzajcego niekonstytucyj-no tamtejszych przepisw implementujcych ENA w zakresie, w ja-kim dopuszczaj moliwo wydawania wasnych obywateli. Cypryjski Sd Najwyszy wyranie nawiza do stanowiska polskiego Trybunau Konstytucyjnego, dotyczcego celu gwarancji pomieszczonej w art. 55 ust. 1 Konstytucji RP67.

Na uwag zasuguje tu take stanowisko wyraone przez fisk Komisj Parlamentarn Prawa Konstytucyjnego, ktra stwierdzia, e implementacja rodkw UE nie jest dopuszczalna, tak by obniaa stan-66 Taki pogld w krytycznych glosach do wyroku TK opublikowanych w Pip nr 9/2006

prezentowali P. KRUSZYSKI: s. 293; W. CZAPLISKI: s. 109; P. HOFMASKI: s. 116. 67 Bliej zob. E. A. STEFANOU, A. KAPARDIS: The First Two Years, s. 76 i s. 83.

33

BARBARA NITA

dard gwarancji konstytucyjnych oraz tych, ktre obowizuj w zakre-sie ochrony praw czowieka. Wyznaczaj one bowiem granice prymatu prawa europejskiego nad prawem wewntrznym68.

Warto tu zwrci uwag, e niemiecki ZTK podkreli w tym kon-tekcie, e konstytucyjnie gwarantowany zakaz ekstradycji wasnych obywateli rekompensuje powszechne wrd pastw europejskich uza-sadnianie wasnej jurysdykcji krajowej zasad personaln (narodowo-ci podmiotowej). Z t uwag nie do koca mona si jednak zgodzi. W sytuacji bowiem, gdy nakaz europejski dotyczy czynu, ktry w czasie jego popenienia nie by czynem zabronionym pod grob kary we-dug przepisw pastwa wykonania nakazu europejskiego, osdzenie oskaronego nie jest tam moliwe. Notabene taka wanie sytuacja bya jednym z elementw stanu faktycznego, na gruncie ktrego do ZTK zostaa skierowana skarga konstytucyjna rozstrzygnita analizowanym wyrokiem.

W kontekcie rozwaa dotyczcych konstytucyjnego zakazu wy-dania wasnych obywateli zarwno w postpowaniu przed polskim TK, jak i przed niemieckim ZTK pojawi si problem wpywu obywatelstwa UE na zakres tego zakazu.

Jeszcze przed stwierdzeniem przez TK niekonstytucyjnoci ENA w pimiennictwie by prezentowany pogld, e po uzyskaniu przez Pol-sk czonkostwa w UE, kiedy obywatele polscy stali si jednoczenie obywatelami UE, pojcie obywatelstwa nabrao nowego znaczenia69. Obywatel polski na terytorium innego pastwa czonkowskiego UE nie jest ju zatem obcym podmiotem.

Polski TK odrzuci ten pogld, uzasadniajc, e obywatelstwo UE nie moe wpywa na obnienie gwarancyjnej funkcji przepisw Kon-stytucji RP, dotyczcych praw i wolnoci. W tej materii TK odwoa si posikowo do treci art. 17 ust. 1 TWE, zgodnie z ktrym Obywatel-

68 T. OJANEN: The European Arrest Warrant In Finland, s. 92. 69 Por. np. E. PIONTEK, Europejski nakaz aresztowania, PiP nr 4/2004, s. 4041.

34

EUROPEIZACJA PRAWA KARNEGO A STANDARDY KONSTYTUCYJNE...

stwo Unii uzupenia obywatelstwo krajowe, nie zastpuje go jednak. W odniesieniu do tego stanowiska w pimiennictwie nie sformuowano adnych polemicznych uwag70.

W uzasadnieniu wyroku niemieckiego ZTK pojawia si identyczna myl. Nie znalaza ona jednak w niemieckim pimiennictwie powszech-nej aprobaty71.

Nie oznacza to, iby z orzecze sdw konstytucyjnych: polskiego, niemieckiego oraz z wyroku cypryjskiego Sdu Najwyszego wynikao, e konstytucyjne gwarancje praw i wolnoci osobistych nigdy nie mog zosta ograniczone ze wzgldu na przepisy prawa europejskiego. Po-woane powyej orzeczenia zapady bowiem w kontekcie konkretnej gwarancji, chronicej wasnych obywateli przed ekstradycj. r

70 W peni aprobujco do tego pogldu odnieli si w glosie M. PACHTA, R. WIERU-SZEWSKI, s. 122.

71 Krytycznie do tej myli ustosunkowa si U. HUFELD: Der Europische Haftbefehl vor dem BVerfG NJW 2005, 2289, Juristische Schulung 2005, s. 865871.

35

4. RELACJE MIDZ Y PR Z EPISAMI KRAJOWYMI TRANSPONUJC YMI PR Z EPISY UE W III FILAR Z E A KONST Y TUCJ

W kontekcie problemu konstytucyjnego dotyczcego ENA w orzecznictwie organw powoanych do sprawowania kontroli kon-stytucyjnoci prawa w pastwach czonkowskich UE podjta zostaa istotna kwestia o oglniejszym charakterze, dotyczca relacji zachodz-cej midzy przepisami krajowymi ustanowionymi w wyniku implemen-tacji przepisw UE w III filarze a konstytucj.

Ani polski, ani niemiecki sd konstytucyjny nie podjy w tym kon-tekcie wtku miejsca aktw prawnych w III filarze w systemie rde prawa krajowego. Przedmiotem oceny konstytucyjnej nie byy bowiem przepisy prawa europejskiego, lecz wewntrzne przepisy krajowe72.

Dokonujc merytorycznej oceny zakwestionowanych przepisw, zarwno niemiecki, jak i polski sd konstytucyjny konkludentnie uznay natomiast swoj kompetencj do sprawowania kontroli konstytucyjno-ci przepisw krajowych implementujcych decyzje ramowe.

W kontekcie relacji midzy prawem wprowadzajcym ENA cy-pryjski Sd Najwyszy stwierdzi natomiast, e decyzje ramowe, obli-gujc pastwa nimi zwizane do penej transpozycji ich postanowie do wewntrznych systemw prawnych, pozostawiaj im jednak wybr form i rodkw prowadzcych do osignicia tego celu. Podkreli przy tym,

72 Nie ma wtpliwoci, e nie mog one wyprzedza przepisw rangi konstytucyjnej. W polskim pimiennictwie zdaje si dominowa pogld o zwierzchnim charakte-rze Konstytucji nawet w odniesieniu do wtrnego prawa wsplnotowego. Bliej zob. P. WINCZOREK: Konstytucja RP a prawo wsplnotowe, PiP nr 11/ 2004, s. 11; S. BIERNAT: Prawo Unii Europejskiej a Konstytucja RP i prawo polskie kilka re-fleksji, tame, s. 18 i n.; S. WALTO: Proces karny, s. 138139.

36

EUROPEIZACJA PRAWA KARNEGO A STANDARDY KONSTYTUCYJNE...

e mimo to, i transpozycja decyzji ramowej jest obligatoryjna, to decy-zja ramowa nie wywouje skutku bezporedniego. Oznacza to koniecz-no zgodnego z konstytucj uksztatowania przepisw transponujcych ENA do cypryjskiego porzdku prawnego. W konsekwencji cypryjski Sd Najwyszy stwierdzi, e rodki i formy suce transpozycji decyzji ramowej nie mog narusza przepisw konstytucji73. Wyranie przy tym odrzuci pogld prezentowany w postpowaniu zakoczonym omawia-nym wyrokiem przez prokuratora generalnego, i zasada pierwszestwa prawa wsplnotowego w stosunku do prawa krajowego powinna, mutatis mutandis, odnosi si do prawa Unii Europejskiej w III filarze.

Diametralne stanowisko w tym zakresie zaj czeski sd konstytu-cyjny, stwierdzajc w uzasadnieniu powoanego wyej wyroku z 3 maja 2006 r., i z art. 1 ust. 2 konstytucji, zgodnie z ktrym Republika Czeska przestrzega swych zobowiza wynikajcych z prawa midzynarodowe-go, interpretowanego w zwizku z zasad wsppracy, wyraon w art. 10 TWE,74 wynika zasada konstytucyjna, wedug ktrej przepisy prawa krajowego, w tym rwnie przepisy rangi konstytucyjnej, powinny by interpretowane zgodnie z zasadami integracji europejskiej oraz wsp-pracy organw wsplnotowych i organw pastwa czonkowskiego.

To powoane wyej stanowisko czeskiego Sdu Konstytucyjnego - stwierdzajce konieczno interpretacji przepisw krajowych, w tym tak-e tych, ktre maj rang konstytucyjn w zgodzie z zasadami integracji europejskiej - nie powinno by, moim zdaniem, przeceniane. W dalszej czci wyroku znalazo si bowiem stwierdzenie wskazujce na to, e stanowisko czeskiego Sdu Konstytucyjnego w tej kwestii koresponduje z wypowiedzi ETS w sprawie Pupino. Sd ten wskaza bowiem, e w sy-tuacji gdy moliwych jest kilka wariantw interpretacji Karty podstawo-

73 Bliej zob. E.A. STEFANOU, A. KAPARDIS: The First Two Years, s. 84. 74 Zgodnie z tym przepisem, Pastwa czonkowskie podejm wszelkie waciwe

rodki oglne lub szczeglne w celu zapewnienia wykonania zobowiza wyni-kajcych z niniejszego traktatu lub z dziaa instytucji Wsplnoty. Uatwiaj one Wsplnocie wykonywanie jej zada.

37

BARBARA NITA

wych praw i swobd, przy czym tylko niektre z nich pozwalaj wypeni zobowizania Republiki Czeskiej wynikajce z czonkostwa w Unii Eu-ropejskiej, konieczne jest przyjcie takiej wanie wykadni. Czeski Sd Konstytucyjny podkreli, e dotyczy to, w szczeglnoci, interpretacji art. 14 ust. 4 Karty, ktry zakazuje zmuszania obywateli do opuszczania swo-jej ojczyzny. Znaczenie tego uregulowania nie jest tosame z art. 55 ust. 1 Konstytucji RP w brzmieniu pierwotnym, co czeski Sd Konstytucyjny wyranie podkreli w uzasadnieniu swojego wyroku.

Znamienne jest, e po akcesji Finlandii do Unii Europejskiej (1 marca 1995 r.), w kontekcie relacji midzy tamtejsz konstytucj a prawem europejskim, w pimiennictwie zosta pocztkowo wyrao-ny pogld, e te systemy prawne odnosz si do rnej przestrzeni aplikacyjnej. Wykluczano tym samym moliwo powstania kolizji midzy dyspozycjami wynikajcymi z przepisw wewntrznych rangi konstytucyjnej a prawem europejskim. Ewidentne interakcje i zale-noci zachodzce midzy tymi systemami prawnymi obaliy wkrtce zasadno tego pogldu75.

Ostrze polemicznych uwag dotyczcych wyroku polskiego TK od-nosi si do kwestii relacji midzy prawem europejskim a prawem kon-stytucyjnym.

Jak ju wskazano, decyzje ramowe nie maj charakteru bezpored-nio obowizujcego. Na pastwach czonkowskich UE spoczywa na-tomiast obowizek ich implementacji. W tym kontekcie w pimien-nictwie polskim zwrcono uwag, e chocia kontrola dokonana przez TK miaa za przedmiot przepisy kodeksu postpowania karnego, to dokonana ocena oddziauje porednio na ocen przepisw samej decy-zji ramowej. Cz autorw stwierdzia w tym kontekcie wrcz, i TK nie jest kompetentny do kontroli konstytucyjnoci przepisw bdcych nastpstwem implementacji decyzji ramowej76. 75 Bliej zob. T. OJANEN: The European Arrest Warrant in Finland, s. 91. 76 Por. P. HOFMASKI: Glosa, s. 116; S. WALTO: Proces karny s. 598; A. GRSKI, A. SA-

KOWICZ: Bariery prawne integracji europejskiej, s. 18.

38

EUROPEIZACJA PRAWA KARNEGO A STANDARDY KONSTYTUCYJNE...

Problem dopuszczalnoci kontroli konstytucyjnoci przepisw kra-jowych, bdcych wynikiem implementacji decyzji ramowej, pojawi si rwnie w postpowaniu przed niemieckim ZTK. W postpowaniu tym rzd niemiecki przez swojego penomocnika prof. dr. J. Masinga prezentowa stanowisko o niedopuszczalnoci kontroli konstytucyjno-ci ustawy o ENA. Pogld ten opiera si na zaoeniu prymatu tych przepisw prawa europejskiego, ktrych implementacja jest obligato-ryjna nad prawem krajowym, w tym take nad przepisami konstytu-cyjnymi. W konsekwencji rzd niemiecki twierdzi, e w sytuacji gdy ZTK ma wtpliwoci co do zgodnoci postanowie decyzji ramowej z gwarancjami konstytucyjnymi, powinien skierowa pytanie do ETS.

ZTK w uzasadnieniu nie ustosunkowa si do tego zarzutu. Kon-kludentnie uzna jednak swoj kompetencj do badania konstytucyj-noci przepisw ustanowionych w wyniku implementacji decyzji ra-mowych. Orzeczenie niemieckiego sdu konstytucyjnego zapado przy trzech zdaniach odrbnych. Zarzut niedopuszczalnoci orzekania w sprawie przez ZTK ze wzgldu na brak kognicji zosta podniesiony w jednym tylko ze zda odrbnych, autorstwa sdziego M. Gerhardta. W bogatym pimiennictwie poddajcym ten wyrok krytycznej analizie nie podnoszono takiego zarzutu.

Problem relacji midzy ETS a sdami konstytucyjnymi pastw czon-kowskich UE z pewnoci powrci. Zagadnienie to jest wysoce kontrower-syjne, pimiennictwo nie odnotowuje jednolitego stanowiska w tej kwestii. W kontekcie analizowanego wyroku ZTK warto doda, e prof. S. Bro sdzia ZTK, notabene rwnie autor zdania odrbnego do analizowane-go wyroku, w okresie poprzedzajcym orzeczenie prezentowa trudny do zaakceptowania pogld, i ZTK nigdy nie ma obowizku wystpienia do ETS ze wzgldu na brak tosamoci materii objtej ich kognicj77.

77 S. BROSS: Federalny Sd Konstytucyjny nigdy nie ma obowizku przedstawieniapytania prejudycjalnego Trybunaowi Sprawiedliwoci Wsplnot Europejskich, referat wygoszony na seminarium zorganizowanym przez Sd Konstytucyjny Re-publiki Czeskiej w Brnie 3 XII 2004 w zbiorach autorki.

39

BARBARA NITA

Naley tu podkreli, e odmiennie anieli Niemcy - Polska nie zdecydowaa si, jak dotychczas na zoenie deklaracji o uznaniu jurys-dykcji ETS w III filarze na podstawie art. 35 Traktatu o Unii Euro-pejskiej78. Ju z tego powodu niemoliwe byo skierowanie przez polski sd konstytucyjny pytania prejudycjalnego do ETS dotyczcego natury europejskiego nakazu aresztowania.

Wyroki kontrolujce konstytucyjno przepisw implementujcych ENA niewtpliwie refleksyjnie wpywaj na ocen decyzji ramowej w za-kresie objtym orzeczeniem. Przedmiotem rozstrzygnicia we wszyst-kich przypadkach byy jednak wtpliwoci konstytucyjne odnoszce si do przepisw prawa krajowego. ETS konsekwentnie za podkrela w swoim orzecznictwie, i jego waciwo dotyczy wycznie interpre-tacji i badania wanoci aktw prawa europejskiego i nie rozciga si na ocen prawa krajowego79. W mojej ocenie interpretacja ETS samej decyzji ramowej w aden sposb nie moga wpyn na ocen wyraon w orzeczeniach organw orzekajcych w przedmiocie konstytucyjnoci przepisw implementujcych ENA.

W kontekcie relacji midzy prawem europejskim a prawem krajo-wym w postpowaniu przed sdami konstytucyjnymi pojawi si take problem obowizku wykadni zgodnej z prawem UE w ramach III fi-lara (aktw prawnych UE nie nalecych do unijnego dorobku wspl-notowego).

Pytanie o istnienie obowizku proeuropejskiej wykadni przepisw implementujcych ENA nie zostao rozstrzygnite przez polski TK jednoznacznie, z uzasadnieniem, e w rozpatrywanej sprawie nie jest to konieczne. TK powoa si tu na wczeniejsze orzecznictwo ETS, zgodnie z ktrym proeuropejska wykadnia prawa krajowego nie wcho-dzi w gr wwczas, gdyby jej skutkiem miao by pogorszenie pooenia jednostki, a zwaszcza wprowadzenie lub zaostrzenie odpowiedzialno-78 Por. M. PACHTA, R. WIERUSZEWSKI: Glosa.., s. 118119. 79 Por. glosy do analizowanego wyroku: W. CZAPLISKIEGO: s. 110111; Z. PACHTY,

R. WIERUSZEWSKIEGO: s. 119.

40

EUROPEIZACJA PRAWA KARNEGO A STANDARDY KONSTYTUCYJNE...

ci karnej. Ze wzgldu na kategoryczne stwierdzenie art. 55 Konstytucji RP w brzmieniu obowizujcym w czasie orzekania przez TK proeuro-pejska interpretacja nie moga tu przynie podanego rezultatu.

W zwizku z uregulowaniem wynikajcym z art. 11 ust. 2 lit. f Konstytucji RP pogld zbieny ze stanowiskiem polskiego TK zaj w tej kwestii cypryjski Sd Najwyszy w powoanym wyej wyroku stwierdzajcym niekonstytucyjno przepisw ustawy implementujcej ENA. To - w mojej ocenie trafne - stanowisko polskiego TK pozo-stawio niektrym komentatorom pewien niedosyt. Nie doprowadzio bowiem do uniknicia stwierdzenia niekonstytucyjnoci art. 607t 1 k.p.k. Wskazywano, w szczeglnoci, i na mocy traktatu akcesyjne-go Polska przekazaa cz kompetencji na rzecz UE. W zakresie za, w jakim nastpio przekazanie kompetencji, prawo unijne przewaa nad prawem krajowym.

Na tle tych uwag w pimiennictwie polskim sformuowano za-rzut naruszenia przez TK wymogu proeuropejskiej interpretacji decy-zji ramowej, powoujc si tu zwaszcza na stanowisko ETS wyraone w pniejszej, gonej sprawie Pupino. W pimiennictwie pojawio si nawet stwierdzenie, e gdyby wyrok ETS zapad wczeniej, tj. przed orzeczeniem TK, to jego rozstrzygnicie byoby zapewne inne80.

Moim zdaniem, stanowisko TK odrzucajce w rozstrzygnitej spra-wie moliwo obrony konstytucyjnoci poddanego kontroli przepisu k.p.k. przez zastosowania proeuropejskiej wykadni Konstytucji RP znalazo wrcz potwierdzenie w argumentacji przedstawionej w uza-sadnieniu orzeczenia zapadego w sprawie Pupino.

W tym gonym wyroku, w ramach odpowiedzi na pytanie pre-judycjalne Sdu we Florencji (Tribunale di Firenze) dotyczce decyzji ramowej 2001/220/WSiSW - pozycja ofiar w postpowaniu karnym Ochrona osb podatnych na wiktymizacj Przesuchiwanie mao-letnich w charakterze wiadkw, ETS wyrazi pogld, i wypenianie

80 A. GRZELAK: Europejski nakaz aresztowania.., s. 24 i n.

41

BARBARA NITA

przez UE jej misji byoby trudne, gdyby zasada lojalnej wsppracy, o ktrej mowa w art. 10 TWE, nie obowizywaa w ramach wsp-pracy policyjnej i sdowej w sprawach karnych, o ktrej traktuje tytu VI Traktatu o Unii Europejskiej (dalej TUE). W lad za tym ETS stwierdzi, e wicy charakter decyzji ramowych nakada na organy krajowe pastw czonkowskich UE, w tym w szczeglnoci na sdy, obowizek proeuropejskiej interpretacji ich wewntrznych przepi-sw prawnych (wykadni prawa krajowego zgodnej z prawem UE), tj. takiej ich wykadni, ktra pozwala osign cel wskazany w decyzji ramowej. ETS stan tu zatem na stanowisku, e obowizek interpre-tacji proeuropejskiej dotyczy take aktw prawnych w III filarze UE.Uzasadniajc to stanowisko, ETS podkreli, e nie zmienia tego fakt, i na mocy art. 35 TUE kompetencje ETS s wsze ni wynikajce z TWE, oraz okoliczno, e w przypadku tytuu VI TUE, traktuj-cego o wsppracy policyjnej i sdowej, nie ma kompletnego systemu rodkw odwoawczych i procedur zapewniajcych zgodno aktw instytucji UE z prawem.

Obowizek wykadni zgodnej nie wie jednak w sposb nieogra-niczony. Wytyczajc jego granice w sprawie Pupino, ETS wskaza, e spoczywajcy na sdzie krajowym obowizek odniesienia si do decyzji ramowej przy dokonywaniu wykadni krajowego prawa karnego podlega ograniczeniom wynikajcym z oglnych zasad prawa, w tym w szcze-glnoci z zasady pewnoci prawa i niedziaania prawa wstecz. Zasady te stoj na przeszkodzie m. in. temu, aby na podstawie decyzji ramowej i niezalenie od ustawy wprowadzajcej j w ycie proeuropejska inter-pretacja moga doprowadzi do ustalenia lub zaostrzenia odpowiedzial-noci karnej osb naruszajcych przepisy prawa karnego.

Warto podkreli, e podobne stanowisko ETS zaj w poczonych sprawach C-387/02 i C-403/02 w sprawie Berlusconi, rozstrzygnitej wyrokiem z 3 maja 2005 r.81.

81 Wyrok dostpny na stronie internetowej http://www.europa.eu.int

42

EUROPEIZACJA PRAWA KARNEGO A STANDARDY KONSTYTUCYJNE...

W sprawie Pupino ETS podkreli, e spoczywajcy na sdzie kra-jowym obowizek odniesienia si do treci decyzji ramowej przy doko-nywaniu wykadni odpowiednich przepisw prawa krajowego przestaje obowizywa w chwili, gdy prawo krajowe nie moe by zastosowane w sposb, ktry doprowadziby do rezultatu zgodnie z celem wytyczo-nym przez decyzj ramow. Obowizek stosowania wykadni proeuro-pejskiej nie moe bowiem stanowi podstawy dokonywania wykadni prawa krajowego contra legem. W tym kontekcie ETS podkreli, e przy ustalaniu granic stosowania zasady wykadni zgodnej sd krajowy jest zobligowany wzi pod uwag caoksztat prawa krajowego w celu dokonania oceny, w jakim stopniu prawo to moe zosta zastosowane w taki sposb, by nie doprowadzio to do rezultatu sprzecznego z celem decyzji ramowej82.

Mona si zastanawia, czy kwestia objta wyrokiem polskiego TK dotyczya zakresu odpowiedzialnoci karnej, czy te zagadnienia o cha-rakterze czysto proceduralnym. Niezalenie jednak od rozstrzygnicia tej wtpliwoci, moim zdaniem ocena konstytucyjnoci dopuszczalno-ci wydawania w ramach europejskiego nakazu aresztowania obywate-li polskich nie moga si zakoczy innym rozstrzygniciem. Uznajc zgodno art. 607t 1 k.p.k. z art. 55 ust. 1 Konstytucji RP, TK musia-by ustali znaczenie przepisu kontrolowanego oraz przepisu wskazane-go jako podstawa kontroli sprzecznie z ich nie budzcym wtpliwoci literalnym brzmieniem83.

82 Zob. take M. FLETCHER: Extending Indirect Effect to the Third Pillar: The Sig-nificane of Pupino, European Law Review nr 6/2005, s. 862 i n. oraz D. CHALM-ERS: The Court of Justice and the Third Pillar, European Law Review nr 6/2005,s. 773774.

83 Tak te J. BARCZ: Europejski nakaz aresztowania konsekwencje braku transpo-zycji lub wadliwej transpozycji decyzji ramowej w pastwie czonkowskim UE, Europejski Przegld Sdowy nr 1/2005, s. 17; E. SPAVENTA: Opening Pandoras Box: Some Reflections on the Constitutional Effects of the Decision in Pupiono, European Constitutional Law Review nr 3/2007, s. 524. Zob. take M. PACH-TA, R. WIERUSZEWSKI: Glosa, s. 117. Odmiennie A. GRZELAK, Europejski nakaz aresztowania, s. 27.

43

BARBARA NITA

Wyrane nawizanie do stanowiska ETS wyraonego w sprawie Pupino znalazo si w uzasadnieniu pniejszego w stosunku do nie-go wyroku cypryjskiego Sdu Najwyszego stwierdzajcego niekon-stytucyjno przepisw implementujcych ENA. Sd ten podkreli, w szczeglnoci, e w wyroku tym ETS pozostawi sdom pastw czonkowskich UE swobod w podejmowaniu decyzji co do oceny kon-stytucyjnoci przepisw implementujcych ENA84.

Na marginesie warto przypomnie, e niektrzy krytycy stanowi-ska polskiego TK stwierdzili, i skoro polscy sdziowie s jednoczenie sdziami unijnymi, to ze wzgldu na prymat prawa europejskiego nad prawem wewntrznym maj oni obowizek stosowania niekonstytucyj-nego przepisu o ENA, nawet po bezskutecznym upywie 18 miesiczne-go terminu, na ktry TK odroczy utrat przez niego mocy obowizu-jcej85. W mojej ocenie ten pogld nie jest moliwy do zaakceptowania, zarwno z tego powodu, e decyzje ramowe nie stosuj si bezporednio, jak i ze wzgldu na wytyczone w uzasadnieniu wyroku ETS w sprawie Pupino granice wykadni proeuropejskiej.

Nie sposb, moim zdaniem, podzieli stanowiska czci doktryny, i po bezskutecznym upywie terminu wskazanego w orzeczeniu TK wydawanie polskich obywateli na podstawie ENA nadal byoby do-puszczalne86.

Pogld ten opiera si na zaoeniu, e w toku postpowania przed TK sd pytajcy niewaciwie oznaczy przedmiot kontroli. Artyku 607 1 k.p.k. nie formuuje bowiem przesanek odmowy wykonania na-kazu europejskiego, lecz wyraa gwarancj, zgodnie z ktr przekaza-nie obywatela polskiego oraz osoby korzystajcej w Polsce z prawa do azylu moe nastpi pod tym warunkiem, e osoba ta bdzie odesana na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej po prawomocnym zakocze-

84 Podkrelaj to E.A. STEFANOM, A.KAPARDIS: The First Two Years, s. 84. 85 P. HOFMASKI, Glosa, s. 115116. 86 Por. S. WALTO: Proces karny, s. 598; P. HOFMASKI: Glosa.., s. 114115. Takie te

stanowisko zaja Komisja Kodyfikacyjna w stanowisku powoanym w przypisie 53.

44

EUROPEIZACJA PRAWA KARNEGO A STANDARDY KONSTYTUCYJNE...

niu postpowania w pastwie wydania nakazu europejskiego. Krytycy orzeczenia TK podkreslaj w tym kontekcie, e w przypadku bezsku-tecznego upywu terminu utraty mocy obowizujcej przez niekon-stytucyjne unormowanie ta gwarancja zostanie uchylona. Wydawanie obywateli polskich w trybie ENA bdzie natomiast moliwe take po bezskutecznym upywie terminu wskazanego w sentencji wyroku TK, a to ze wzgldu na poddanie kontroli przepisu, ktry nie formuuje przesanek odmowy wykonania nakazu europejskiego. Obligatoryjne przesanki odmowy wykonania nakazu europejskiego okrela bowiem art. 607p k.p.k. nie wskazany jako przedmiot kontroli w postpowa-niu przed TK i nie poddany w zwizku z tym kontroli ze wzgldu na zwizanie TK granicami zaskarenia. W ocenie niektrych autorw art. 607p k.p.k. w ogle nie mgby by przedmiotem merytorycznej oceny TK z perspektywy jego zgodnoci z art. 55 ust. 1 Konstytucji RP, gdy ten nie jest ustawodawc negatywnym i nie moe kontrolowa zanie-chania ustawodawczego87.

Nie podzielam stanowiska, i w przedmiotowej sprawie TK pod-da kontroli przepis niewaciwie okrelony z perspektywy wskazane-go wzorca kontroli. Okrelona w nim gwarancja jest wszak powizana z dopuszczalnym w kontekcie tego przepisu przekazaniem obywa-tela polskiego. Z przepisu poddanego kontroli wynika zatem norma, zgodnie z ktr obywatela polskiego mona przekaza w trybie ENA. Odwoujc si do utrwalonej linii orzeczniczej TK, naley tu ponadto przypomnie, e cho zaniechanie ustawodawcze zasadniczo nie moe stanowi przedmiotu zaskarenia, to sytuacji tej TK przeciwstawia jed-nak sytuacj, w ktrej kontrola konstytucyjnoci dotyczy obowizujce-go aktu normatywnego z punktu widzenia tego, czy w jego przepisach nie brakuje unormowa, bez ktrych moe on budzi wtpliwoci na-tury konstytucyjnej88. Nawet zatem uznanie, e w postpowaniu przed 87 Por. P. HOFMASKI Glosa.., s. 115. 88 Por. wyrok TK z 9 X 2001 r., Sk 8/00, OTK nr 7/2001, poz. 211 oraz powoywane

tam wczeniejsze orzecznictwo TK.

45

BARBARA NITA

TK bdnie oznaczony zosta przedmiot zaskarenia, nie pozbawiaoby TK kompetencji do merytorycznej oceny art. 607p k.p.k., gdyby ten przepis zosta w przyszoci zakwestionowany89.

Niezalenie od stanowiska zajmowanego w cigle jeszcze powra-cajcej wtpliwoci, czy sd orzekajcy zobligowany jest do wystpienia do TK z pytaniem prawnym w przedmiocie konstytucyjnoci przepisu, ktry ma zastosowa, czy te moe pomin niekonstytucyjny przepis i ze wzgldu na art. 8 ust. 1 i 2 Konstytucji RP - orzec na podstawie konstytucji, w omawianym zakresie rezultat bdzie taki sam. Artyku 55 ust. 1 Konstytucji RP gwarantuje bowiem obywatelom polskim pen ochron przed ekstradycj. Prba ratowania instytucji ENA zgodnie ze wskazanymi wczeniej argumentami nie moga zatem, niestety, przy-nie podanych rezultatw. Wyrok TK stwierdzajcy niezgodno art. 607t 1 k.p.k. z art. 55 ust. 1 Konstytucji RP ma charakter zakresowy. TK stwierdzi niekonstytucyjno poddanego kontroli przepisu w za-kresie, w jakim zezwala na przekazanie obywatela polskiego do pastwa czonkowskiego Unii Europejskiej na podstawie europejskiego nakazu aresztowania. Przedmiotem badania TK w ogle zatem nie bya ta jego cz, w ktrej mowa jest o warunkowym przekazaniu90. r

89 Osobnym problemem, przekraczajcym ramy niniejszego opracowania jest pytanie o dopuszczalno merytorycznego orzekania w takiej sprawie, ze wzgldu na to-samo moliwego do podniesienia zarzutu oraz wzorca kontroli z tymi, ktre TK podda analizie w wydanym ju wyroku w przedmiocie konstytucyjnoci ENA.

90 Bliej zob. B. NITA: Das Urteil des polnischen Verfassungsgreichtshofs ber den Europischen Haftbefehl, The European Criminal Law Associationss Forum eu-rocrim nr 12/2006, 36 i n.

46

5. KONST Y TUC Y JNY NAKAZ PR Z ESTR Z EGANIA Z OBOWIZ A MIDZ YNARODOWYCH A PERSPEKT YWY PENEJ IMPLEMENTACJI DEC Y ZJI RAMOWEJ W SPRAWIE ENA

Zarwno polskiemu, jak i niemieckiemu sdowi konstytucyjnemu zarzucono w pimiennictwie mao przyjazn postaw wobec prawa eu-ropejskiego. Moim zdaniem, ten zarzut mona odnie raczej do orze-czenia niemieckiego ZTK, a i to w ograniczonym zakresie.

Orzekajc o niekonstytucyjnoci przepisu kodeksu postpowania karnego implementujcego decyzj ramow, polski TK odroczy utra-t mocy obowizujcej przez ten przepis na maksymalny, dopuszczalny konstytucyjnie termin, tj. na 18 miesicy. Naley tu przypomnie, e polski TK konsekwentnie stoi w swoim orzecznictwie na stanowisku, e do dnia nadejcia terminu wskazanego w wyroku przepis uznany za niezgodny z Konstytucj RP zachowuje moc obowizujc - a co za tym idzie - musi by przestrzegany i stosowany przez wszystkich jego adresatw91. W okresie odroczonej utraty mocy obowizujcej przez art. 607t 1 k.p.k. nie zmieni si stan prawny w kwestii dopuszczalnoci przekazywania w trybie ENA osb majcych obywatelstwo polskie.

Uzasadnieniem decyzji o odroczeniu utraty mocy obowizujcej przez zakwestionowany przepis byo denie do osignicia kompro-misu midzy zakazem wydawania wasnych obywateli a nakazem re-alizacji zobowiza midzynarodowych92. Przyczyna odroczenia wie si z tym, e natychmiastowe wyeliminowanie przepisu uznanego za niekonstytucyjny powodowaoby stan niezgodny z wicymi Polsk

91 Por. np. wyrok Trybunau Konstytucyjnego z 2 lipca 2003 r., sygn. K 25/01, OTK ZU nr 6A/2003, poz. 60.

92 Bliej zob. B. NITA, Europejski nakaz aresztowania, s. 56.

47

BARBARA NITA

zobowizaniami midzynarodowymi. Zwracajc uwag na t okolicz-no, TK podkreli, i obowizek implementacji decyzji ramowych jest wymogiem konstytucyjnym, wynikajcym z art. 9 Konstytucji RP.

Odraczajc utrat mocy obowizujcej przez niezgodny z Kon-stytucj RP art. 607t 1 k.p.k., TK niejako zawiesi na 18 miesicy stosowanie przepisu o charakterze gwarancyjnym. Mia przy tym wia-domo, e z t decyzj wie si pozbawienie obywateli ochrony wyni-kajcej z art. 55 ust. 1 Konstytucji RP. Z uzasadnienia wyroku wyranie wynika, e orzeczenie o odroczeniu utraty mocy obowizujcej przez przepis uznany za niekonstytucyjny dyo do odpowiedniego wywae-nia wynikajcego z art. 9 Konstytucji RP nakazu przestrzegania przez Polsk wicych j zobowiza midzynarodowych oraz wolnoci gwarantowanej przez art. 55 ust. 1 Konstytucji RP. Ostatecznie pierw-szestwo zdecydowa si przyda art. 9 Konstytucji RP, uzasadniajc ten wybr m. in. argumentem, e Polsk i pozostae pastwa czonkowskie Unii Europejskiej czy wsplnota zasad ustrojowych, zapewniajcych prawidowy wymiar sprawiedliwoci i proces przed niezawisym s-dem. Ten argument nie jest tu jednak w peni adekwatny. Ustalajc cel gwarancji okrelonej w art. 55 ust. 1 Konstytucji RP, TK wskaza wszak, e jest to prawo do osdzenia przed sdem polskim, nie za ochrona in-nych wartoci, np. prawa do sprawiedliwego procesu, gwarantowanego przez inny przepis konstytucji.

Jedynym uzasadnieniem, w moim przekonaniu trudnej do zaak-ceptowania93, decyzji o odroczeniu utraty mocy obowizujcej przez za-kwestionowany przepis byo zatem denie do osignicia kompromisu midzy zakazem wynikajcym z art. 55 ust. 1 Konstytucji RP a nakazem realizacji zobowiza midzynarodowych, okrelonym w art. 9 Konsty-tucji RP. Przyczyna odroczenia wie si z tym, e w tym konkretnym przypadku natychmiastowe wyeliminowanie przepisu uznanego za

93 Tak te S. STEINBORN w glosie do analizowanego wyroku TK, Przegld Sejmowy nr 5/2005, s. 192 i n.

48

EUROPEIZACJA PRAWA KARNEGO A STANDARDY KONSTYTUCYJNE...

niekonstytucyjny powodowaoby stan niezgodny z wicymi Polsk zobowizaniami midzynarodowymi. Zwracajc uwag na t sprzecz-no, TK podkreli, i obowizek implementacji decyzji ramowych jest wymogiem konstytucyjnym, wynikajcym z art. 9 Konstytucji RP. Jed-nak najbardziej nawet przychylna postawa wobec procesu integracji eu-ropejskiej w zakresie prawa karnego nie moga w postpowaniu przed polskim sdem konstytucyjnym doprowadzi do innego anieli zapade orzeczenie, a to ze wzgldu na kategoryczne brzmienie art. 55 ust. 1 Konstytucji RP.

Duo mniej przyjaznym gestem wobec procesu integracji europej-skiej byo stwierdzenie przez ZTK niewanoci caej ustawy o ENA. W uzasadnieniu wyroku sd ten wskaza, i rozwizanie problemu kon-stytucyjnego nie jest moliwe przez zastosowanie interpretacji przepi-sw ustawy o ENA w zgodzie z konstytucj. Za niewystarczajce uzna take orzeczenie o czciowej niewanoci tej ustawy, ze wskazaniem, e chodzi tu o ochron wolnoci osobistej. W tym kontekcie wyra-nie podkreli, e do czasu uregulowania problematyki ENA na nowo, w sposb zgodny z ustaw zasadnicz, przekazywanie niemieckich oby-wateli w tym trybie jest niedopuszczalne. Ta decyzja spotkaa si z bar-dzo krytyczn ocen sdzi G. Lbe-Wolf